සීතාවක රාජ්‍යයේ ආරක්ෂක උපක්‍රම කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ආරක්ෂාවට වඩා බෙහෙවින් දියුණු වීය. එයට හේතුවක් ලෙස සීතාවක රාජ්‍යයට සොබාදහමෙන් විශේෂ රැකවරණයක් ලැබීම බලපෑවේය. එය සීතාවක රාජසිංහ රජුට වඩාත් මහෝපකාරී වූ බව ද මේ තොරතුරු විමසීමේදී පෙනේ. කොබෝතුරාගල පර්වතය (ගැටහැත්තේ), නාරංගල කන්ද, බැලු‍න්ගල (දෙහිඕවිට පාර) යනාදිය සොබාදහමේ නිර්මාණයෝය. ඒවා සීතාවක රාජ්‍යයේ ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කළේය. එකී කඳුවලට කොළඹ, කෝට්ටේ, හංවැල්ල, කඩුවෙල, මල්වාන ප්‍රදේශ හොඳින් පෙනිණ. ඒවායේ වාඩිලා සිටි ඔත්තුකරුවෝ හා දුනුවායෝ නිරන්තරයෙන් සීතාවකට ළඟාවන සතුරෝ පිළිබඳ විපරමින් පසුවූහ. සැබැවින්ම සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ යුද ජයග්‍රහණවලට මේ සන්නිවේදන මාධ්‍ය ඉතා වැදගත් ලෙස සොබාදහම විසින් නිර්මාණය කර දී තිබිණ.   

පුරාණ මහනුවර හා රත්නපුර මාර්ගය ආසන්නයේ සීතාවක ඔයත්, රිටිගහ ඔයත්, ගැටහැති ඔයත් ඇතුළුව තවත් පැත්තකින් බැලු‍ම්ගල කඳුවැටියෙන් ද ආරක්ෂිතව සීතාවක මහවාසල පිහිටි බැව් කියැවේ. එදා පුරාණ මහනුවර – රත්නපුර මහා මාර්ගය පිළිබඳ අලගියවන්න මුකවෙටිතුමා ලියූ සැවුල් සන්දේශයෙන් ද අදහසක් ගත හැකිය. ඒ අනුව මඟු‍ල් වීදිය (සීතාවක ඔයේ සිට නුගේවත්ත පාර දිගේ හීන් ඇළ තෙක්), විසුවිල්විට (වටඕවිට) සහ ගලපිටමඩ ප්‍රදේශය, ගැටසැත්ත (ගැටහැත්ත), මින්වාන (මින්නාන), ගැටදෙල්ගස මඩම (අඹරවිල), බෝපත්ත (බෝපැත්ත), අස්ගම (අස්ගඟු‍ල), තලාපිටිය (තලාවිටිය), මෙනේරිපිටිය බැවුල (මෙනේරිපිටිය), මිලිලවිටිය (මිල්ලවිටිය), දෙල්තොට, කුරුවිට, කොස්ගොඩ, බමුණාවත්ත, ගනේගොඩ සහ සපරගමුව (රත්නපුර) එම ගමන් මග ලෙස ගත හැකිය.   

සීතාවක රාජ්‍යය රිටිගහ ඔයෙන් එගොඩ “පල්ලේ වාසල” පිහිටා තිබිණි. ගැටහැති ඔයෙන් මෙගොඩ රාජකීය මල්වත්ත, තූර්යවාදක මඩු, රජවරුන් ප්‍රසිද්ධියේ කරන විනෝදාංශවලට අයත් අංගෝපාංගවලින් සැකසී තිබිණ. පිට නුවර ලෙස මේ ප්‍රදේශය හැඳින්විය. පිට නුවරින් පිට වීමට (කොළඹ/ කෝට්ටේ) ප්‍රදේශයට ඔය හරහා විශාල පාලමක් තනා තිබී ඇත. එය කොයිතරම් තාක්ෂණ අනුරූපීව හා උපක්‍රමශීලීව කර තිබුණේද යත් මේ පාලම අවශ්‍ය විට ගලවා අවශ්‍ය විට සවිකළ හැකි මට්ටමේ වූ බව කියැවේ. එම නිසා සීතාවක පිට නුවරටවත් පෘතුගීසීන්ට හෝ කෝට්ටේ රාජධානියේ සතුරන්ට ඒමට නොහැකි විය. මේ සියලු‍ උපක්‍රම සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ යුද උපක්‍රම වඩාත් උලු‍ප්පවමින් පෙන්වයි. අවශ්‍ය විට මේ පිටනුවර පාලම හරහා ගොස් පෘතුගීසීන් හා සටන්කොට නැවත පාලම හරහා සීතාවකට පැමිණීම සිරිත විය. ඉන්පසු රාජධානියේ ආරක්ෂාව සඳහා යළිත් ඔය හරහා වන පාලම ඉවත් කර දමයි. 

තවත් අතකින් සීතාවක රාජධානිය සටන්වලට බලකොටුවක් වගේම ස්වභාවික කපොල්ලක ලක්ෂණ ගිරාඉඹුළ (කලු‍අග්ගල) බලකොටුවෙන් ඉස්මතු විය. එය ද සීතාවක රාජධානියට ඇතුළු වීමේදී සතුරන්ට බෙහෙවින් අවාසිදායක කාරණයක් විය. මෙතන කළුඅග්ගල ජෝන් බොස්කෝ පාසලත්, කතෝලික දෙව් මැඳුරත් නිර්මාණයේ දී එක අතකින් බලකොටුව විශාල ප්‍රමාණයක් විනාශ විය. ඊළඟට කොළඹ – රත්නපුර ප්‍රධාන මාර්ගය මෙතනින් වැටී ඇති නිසා පාර පුළුල් කිරීමේදී බලකොටුවේ ගල තවදුරටත් කුඩා බව වූ බව දැනගන්නට ලැබේ.   

සීතාවක රාජසිංහ රජතුමාගේ අරමුණ වූයේම කෝට්ටේ අල්ලා ගැනීම සහ පරංගි රටින් පලවා හැරීමය. එහිදී රජු කිසි විටෙකත් කුල බේද, ජාති බේද නොසලකා තම සේනාව සන්නද්ධ කළ බැව් පෙනේ. අඩු කුලේ යැයි සම්මත වුවද, ජාති වශයෙන් සිංහලයෝ නොවන අයවලු‍න් ද රජතුමා සීතාවක බලසේනාවට බඳවා ගත්හ. එවැනි සමගියක් නැති වීම, ජාති කුල ආගම් වශයෙන් භේද භින්න වීම, සීතාවක රාජ්‍යයට අවාසියක් ලෙස රාජසිංහයෝ සිතන්නට ඇත. 

 මේවාට උදාහරණ ද කිහිපයක් දක්වාලිය හැකිය. වරක් ගිරා ඉඹුළ (කලු‍අග්ගල) බලකොටුවේ හේවායන් අතර බරපතළ ගැටුමක් නිර්මාණය විය. මෙහිදී හේවායන් දෙපිරිසකට බෙදී සිටියහ. කොටසක් උසස් කුලවල අය ලෙසය. අනෙක් හේවායන් පහත් කුලවල අය ලෙසය. මේ අය එකට හිඳ ආහාර ගැනීමේදී උසස් කුලවල හේවායෝ එයට විරුද්ධ විය. උසස් කුලවල අය පහත් කුලවල අය සමඟ එකට හිඳ ආහාර නොගැනීමේ සිරිතක් එකල ලංකා සමාජයේ තිබිණ. මේ කුල භේදය ගිරාඉඹුළ බලකොටුවේ සීතාවක බලසේනාව අතරින් මතුවිය.   

අද ශාන්ත බොස්කෝ විද්‍යාලය හා පල්ලිය ඇත්තේ එදා ගිරා ඉඹුල බළකොටුව තිබූ තැනයි

බලකොටුවේ උසස් කුල හා පහත් කුල හේවායන් අතර බෙදීම ටිකෙන් ටික දුරදිග ගියේය. ඇතිවී තිබෙන ආරවුල විසඳීමට සීතාවක රාජ්‍යයට බලසම්පන්න මුදලිවරුන්ට ද නොහැකි විය. අවසානයේ ආරවුල සීතාවක රාජසිංහ රජු දක්වාම ගියේය.   

“හේවායන් බලකොටුවේ බෙදී සිටීම රාජ්‍යයට අනතුරක්. කුල භේදය සමාජයේ තිබුණට බලකොටුවේ එය ඇතිවීම පරංගින්ට වාසියි.” රාජසිංහ රජතුමා කල්පනා කළේය. එතුමා වහාම ගිරා ඉඹුළ බලකොටුවේ හේවායන් සිටින තැනට ආයේය. පැමිණ ආරවුල් ඇතිවීමට හේතු විමසා උන්හ. එවේලේ සීතාවක රාජසිංහ රජු කියා සිටියේ හේවායන් අතර කිසිම භේදයක් නොවීමට වගබලා ගත යුතු බවය. ඒ අනුව එදා සිට උසස් කුල හේවායෝ නිහඬව රජුගේ අණට කීකරු වූ බව කියැවේ. එපමණක් නොව සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ කිසිම බලකොටුවක් තුළ මේ කුල භේදය හට නොනැගිණ. තවද අඩු කළ හේවායෝත්, ඉහළ කුල හේවායෝත් එදා පටන් එකට කෑහ බීහ.   

එසේම රජතුමා හේවායන්ට තනතුරු දීමේ දී ද මේ ජාති, කුල, ආගම් භේද නොසැලකූ බව පෙනේ. දක්ෂතාවයේ – හැකියාවේ හැටියට රජතුමා හේවායන්ට, බලසේනා ප්‍රධානීන්ට තනතුරු හා ගම්වර ලබා දුන්හ. සුදුස්සාට සුදුසු තැන දුන්නා මිස බේද නොසලකා හැරියහ. එයට හොඳම උදාහරණයක් වන්නේ අරිට්ඨ කීවෙණ්ඩු පෙරුමාල්ට දක්ෂතාවය සලකා බලා බලසේනාවේ ඉහළ තනතුරු ලබා දීමය. ඒ අනුව ඔහු සැබෑ දක්ෂයෙක් හා රණශූරයකු වූ නිසා දමිළයකු වුවත් ‘මාන්නප්පෙරුම මොහොට්ටාල’ යන නම පටබැඳ රාජ සභාවට පවා බඳවා ගත් බව ජනප්‍රවාදගත ය. 

තවත් අතකින් සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ යුද බලඇණියේ මරක්කල හේවායෝ ද එම මරක්කල යුද නිලධාරීන් ද සිටි බව කියැවේ. සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ සටන් ව්‍යාපාරයට පැරණි මායා රටට අයත් හේවාගම් කෝරලයේ ආරෝහ පරිණාහ දේහධාරී පුරුෂයෝ බෙහෙවින් උපකාර කළ බව කියැවේ. රාජසිංහ රජු පරංගි හා කළ ජාතික සටනේ දී රජුට උදව් දුන් වීර සෙබළුන්ගෙන් පැවත එන්නන් හේවාගම් කෝරළයෙහි අදත් බොහෝ සිටිති. විශේෂයෙන් රජු හේවායන් සඳහා පිදූ ගම්වර ද සීතාවක රාජ්‍යයේ තිබිණ. ඒ අතර හේවායින්න, හේවාගම, කඩුගොඩ, ගිරා ඉඹුළ, දැඩිගමුව, රණාල, අතුරුගිරිය අවට ප්‍රකටය.   

සීතාවක රාජධානියේ අවි ආයුධ තැනුනේත් ඒවා ගබඩා කර තිබුණේත් අවිස්සාවේල්ලට නුදුරු පනාවල ප්‍රදේශයේ බවට මතයක් පවතී. මෙහි පනාවල යන්න ‘පන්න’ හෙවත් ආයුධ ආම්පන්න වචනයෙන් බිඳී ආවක් යැයි ජනප්‍රවාදගත ය.   

තවත් ජනප්‍රවාද මතයක් වන්නේ සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ මඟු‍ල් කඩුව පිළිබඳව වන මතයයි. මඟුල් කඩුව සෑදීමට යොදා ගන්නා වානේ කුඩු ආහාර සමඟ මිශ්‍රකර ළිහිණින්ට කෑමට දී තිබේ. ළිහිණින් මළපහ කළ පසු ඒවා සෝදා යළිත් වානේ කුඩු ලබා ගනී. මෙපරිදි හත් වරක් ළිහිණින් ආහාරයට ගත් වානේ මිශ්‍ර ආහාරවලින් පාදා ගත් වානේ කුඩුවලින් රජුගේ මඟු‍ල් කඩුව සාදා තිබේ. මේ ක්‍රමයට තැනූ ආයුද ඉතා ඉහළ පන්නරයකින් යුතුබව කියනු ලැබේ.   

අතීත සීතාවක රාජ්‍යය නොයෙක් යුද කටයුතු, ක්‍රියාකාරකම්, ගම්වර නිසා ව්‍යවහාර වූ නම් අදත් ගම්මාන ලෙස එනමින්ම පවතී. සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ සටන් බිමක් තුළ පැවත එන බොහෝ ග්‍රාම්‍ය නම් හේවායන්, යුද ආම්පන්න, බලකොටු, දඬුවම් දීම් සම්බන්ධ ග්‍රාම්‍ය නාමවලට යම් සමානකමක් දැකිය හැකිය.   
ඉහත දක්වන ලද්දේ ඉන් කිහිපයක් පමණි. 

ඉන්දියන් සාගරයේ මුතු ඇටය යැයි විරුදාවලි ලත් මෙම සොඳුරු ලක්බිම සුරක්ෂිතව රැකගැනීම ඈත අතීතයේ සිටම අප රට පාලනය කළ පාලකයන්ට මහත් අභියෝගයක් විය. මුල් අවදියේ මෙරටට ආසන්නතම රට වූ ඉන්දියාවේ, විටින් විට තම බලය තහවුරු කරගත් චෝල, පාණ්ඩ්‍ය, කේරළ ආදී දකුණු ඉන්දීය පාලකයෝ තම බලය ශ්‍රී ලංකා භූමිය තුළට ද ව්‍යාප්ත කළහ. මෙරට පැවති සෞභාග්‍යවත් බව හා සම්පත් බහුලතාව ඊට බොහෝ හේතු සාධක විය.   

15 වැනි සියවස අවසානභාගය වනවිට බටහිර ලෝකයේ පෙරමුණ ගත් පෘතුගීසීහු වානිජ ලෝකය ග්‍රහණයට ගනිමින් කුළුබඩු වර්ග, මුතු, මැණික්, ඇත්දළ ආදී වටිනා සම්පත් සොයමින් තම ආගම ප්‍රචාරය කිරීමේ අරමුණ ද පෙරදැරි කරගෙන පෙරදිගට සංක්‍රමණය වූහ.  යුරෝපීය වැසියන් වූ පෘතුගීසීහු මෙරටට ළඟාවීමෙන් පසු මහත් අමන්දානන්දයට පත්වූහ. ඔවුන් පතන සියළු සම්පත් හා අපේක්ෂා මේ රට තුළින් ලද හැකි බව වටහා ගෙන අප රට සිය ග්‍රහණයට නතුකර ගැනීමට කළ හැකි සෑම ප්‍රයත්නයක්ම, කූඨෝපක්‍රමයක්ම යෙදූහ.   එකල අප රට කොටස් කීපයකට වෙන්කරගෙන කීපදෙනෙකු විසින් පාලනය කළ අතර ඔවුන් අතර ද බල අරගල නිතර සිදුවිය. සමහර කොටස් පාලනය කළ දුබල පාලකයන්ගේ පටු අරමුණු නිසා පෘතුගීසීන්ගේ පවිටු උපක්‍රමයන්ට අප රට පාලකයන් ගොදුරු වූ අවස්ථා ද විය.  රටේ සෞන්දර්යය හා වටිනා කුළුබඩු ඇතුළු සම්පත් කෙරෙහි ලොබ බැඳගත් පෘතුගීසීහු කෙසේ හෝ උඩරට ආක්‍රමණය කිරීමට අදිටන් කරගත්හ. ඒ සඳහා ඔවුන් දරදඬු කමින් පිරිපුන් පෘතුගීසි කපිතාන් ජනරාල්වරයකු වූ කොන්ස්තන්තීනු ද සා යටතේ සේනාවක් සංවිධානය කළේ දිගුකාලීන සැලසුමක් ද සහිතවය.  මේ වන විට උඩරට රාජධානි​යේ පාලකයා වූයේ සෙනරත් රජුය.

සෙනරත් රජුගේ පුතකු වූ මහා අස්ථානේ කුමරු විසින් උඩරට සිංහල හමුදාවට නායකත්වය දෙන ලදී.   ඌව ප්‍රදේශය හරහා උඩරට ආක්‍රමණය කිරීමට සැලසුම් කළ කොන්ස්තන්තීනු ද සා 1630 දී වැල්ලවාය ඔස්සේ තම හමුදාව මෙහෙය වීය. මෙහිදී උපක්‍රමශීලී වූ මහා අස්ථානේ කුමරු (පසුව 2 වැනි රාජසිංහ රජු) තම විශිෂ්ඨ යුද නායකත්වය ප්‍රකට කරමින් විවිධ ප්‍රදේශවල අභීත රණකාමී සෙන්පතිවරුන් යටතේ සංවිධානය වූ හමුදා සේනාංක මඟින් වැල්ලවාය රන්දෙනිවෙල වෙල්යායට පෘතුගීසි හමුදාව කොටුකර ගත්හ. මහා අස්ථානේ කුමරුගේ උපදෙස් මත පෘතුගීසීන්ට අමතක නොවන පාඩමක් ඉගැන්වීමට අදිටන් කරගත් සිංහල සෙන්පතිවරු තම හමුදා ඛණ්ඩ උපක්‍රමශීලීව මෙහෙයවා පෘතුගීසි හමුදාව සමූල ඝාතනය කොට කොන්ස්තන්තීනු ද සා ද මරණයට පත් කළහ. මෙම ඓතිහාසික සටන සිහිගන්වන ස්මාරක ස්ථම්භයක් පසුව 1963 දී වැල්ලවාය රන්දෙනිවෙල පිහිටුවා ඇත. (එහි ඡායා පිටපතක් මෙහි පළවේ)  මෙම රන්දෙනිවෙල සටනේ දී සටන් මෙහෙය වූ සෙන්පතිවරුන් අතර සිටි ධීර වීර රණශූර සෙන්පතියකු වූ වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ ඩිංගිරිහාමි, වීරකෝන්ගම, නිජබිම කරගත් අයෙකි. එතුමාගේ දක්ෂකම් පිළිබඳ තොරතුරු දැනගත් මහා අස්ථානේ කුමරු විසින් දෙන ලද නියෝගය පරිදි තම ගම් ප්‍රදේශය හා අවට ගම්ප්‍රදේශ වලින් ජාතිකාභිමානයෙන් ඔද වැඩුනු රණශූර යුද භටයන් විශාල පිරිසක් සංවිධානය කර පුහුණු කරවා තම නායකත්වය යටතේ සටන මෙහෙයවා ඇත.   

රන්දෙනිවෙල සටනේ දී උපක්‍රමශීලී අභීත සෙන්පතියකු ලෙස දස්කම් පෑ වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ ඩිංගිරිහාමි නම් වූ මෙම සේනාධි නායකයාට ඔහු සිදුකළ රණශූර මෙහෙවරට ගෞරවයක් වශයෙන් උඩරට රාජධානියේ මහ රජ වූ පසු 2 වැනි රාජසිංහ රජතුමා විසින් ඔහුගේ නිජ බිම වූ හපුතල ප්‍ර​දේශයේ කන්දපල්ල කෝරලේ හල්දුම්මුල්ල ආසන්නයේ කළුපහණට ඔබ්බෙන් පිහිටි වීරකෝන්ගම ගම්වරයක් ලෙස සන්නසක් මගින් තිළිණ කරන ලදී. එසේම වීරවික්‍රම යන ගෞරව නාමය ද ප්‍රදානය කිරීමෙන් පසු වීරවික්‍රම වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ ඩිංගිරිහාමි යනුවෙන් ප්‍රචලිත විය.   

වීරකෝන්ගම පදනම් කරගෙන 1978 මාර්ග ආයතනය විසින් පවත්වන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පරිභෝජන වෙනස්වීම් රටාව අධ්‍යනයට අයත් පාරම්පරික භාවය, නවීනත්වය හා වටිනාකම් විග්‍රහය මුල්කරගෙන වෛද්‍ය බී. ද මෙල් මහතා හා වෛද්‍ය මරීනා ප්‍රනාන්දු මහත්මිය විසින් කරන ලද සමීක්ෂණයේ වාර්තාව අනුව ද මෙම තොරතුරු තහවුරු වේ. ග්‍රාම නිලධාරි එච්.එම්. සෝමරත්න මහතා විසින් ලබා දුන් එම සමීක්ෂණ වාර්තා පිටපතේ ඡායාරූපයක් ද මීට සම්බන්ධව ඇත. (ඡායාරූප අංක 02)  එක් පසෙකින් උඩවේරිය වතුයාය මැදින් ගලා බස්නා නාරන්ගොල්ල ඔයටත්, අනෙක් පසින් මනස්කාන්ත මහඑළි සම භූමියේ ශීත තැනිතලා මතින් ආරම්භව ගලා එන වේලිඔයටත් මැදිව පිහිටි වීරකෝන්ගම එදා සොඳුරු සෞභාග්‍යමත් ගම්මානයක් විය. 

වීරකෝන් සෙන්පතියාගෙන් පසු තුන්වැනි පරම්පරාවට අයත් වූ එක්දහස් අටසිය හැත්තෑ ගණන්වල උපත ලැබ 1961 දී අභාවයට පත් වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ මොහොට්ටිහාමි නම් වූ (හිටපු දේශීය වෛද්‍ය ජෝතිරත්න වීරකෝන් මහතාගේ පියා) වැරැව්තැන්නේ මුත්තා හෙවත් බෝගහයට ගෙදර මුත්තා වශයෙන් හැඳින්වූ ප්‍රභූවරයා (පාරම්පරික කැඩුම්බිඳුම් වෛද්‍ය) විසින් 1960 දී වයස අවුරුදු 15 ක පාසල් යන සිසුවකු වූ ලියුම්කරුට පවසන ලද කරුණු අනුව වීරකෝන්ගම සිට උඩවේරියට යන මාර්ගයට පහළින් පිහිටි වැරැව්තැන්න නම් ගම් කොටසේ එදා වීරකෝන් මුදලි සෙන්පතියාගේ වලව්ව පිහිටා තිබූ බවත් පැහැදිලි විය.  ර/කරගස්තලාව මහ පිරිවෙනේ හා විහාරස්ථානයේ අධිපතිත්වය හෙබවූ ඌව සබරගමු දෙපළාතේ ප්‍රධාන සංඝනායක වූ නාවුල්ලේ ධම්මානන්ද මහ නාහිමිපාණන් වහන්සේ විසින් රචිත උෟව ඉතිහාසය ග්‍රන්ථයේ ඌව පළාතේ සුවිශේෂී ප්‍රභූවරයකු වූ වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ ඩිංගිරි හාමි සෙන්පතියා පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

ඒ අනුව මෙම ධීරවීර පාංශු දේහධාරී සෙන්පතියා දිනක් අවශ්‍යතාවක් සඳහා තම වලව්වෙන් ඈත ගම් දනව්කට යාමට පිටත්ව ඇත. දුර බැහැර එක් ගමක් මැදින් යද්දී පාර වැරදී කාන්තාවක් විසින් මී ගවයන්ගෙන් කිරි දොවන ස්ථානයට පිවිස ඇත. මෙම අමුත්තා දුටු කාන්තාව ඔහුට අපහාස මුඛයෙන් දොස්නගා ඇත. කලබලයට පත් නොවූ කවියකු ද වූ වීරකෝන් සෙන්පතියා උස් හඬින්.   ආරලා සිටින මී ගවයින්  දුටිමි  සූරලා දෙතන කිරි දෝගෙන  කෑමි  පාරමං නොදැන ආවා මතු  නේමි  වීරකෝන් මුදලි මම ඩිංගිරි  හාමි  යනුවෙන් තමා කව්දැයි පවසා ඇත.   වීරකෝන් මුදලි නම ඇසූ පමණින් මහත් භීතියට පත් කාන්තාව ඉතා යටහත්ව සමාව අයැද ඇත.  මහ අස්ථානේ කුමරු නමින් තරුණ විරෝධාර නායකයකු ලෙස එදා ප්‍රසිද්ධව සිටි රන්දෙනිවෙල මහ සටනට නායකත්වය දුන් එතුමා පසුව 2 වැනි රාජසිංහ නමින් උඩරට රාජධානියේ මහ රජු බවට පත්විය. ඉන් අනතුරුව මුහුණ දුන් ගන්නෝරුව සටනත් ජයග්‍රහණය කළේය. පසුව එතුමා නායකත්වය දුන් සියළු සටන්වලදී පෘතුගීසි සේනා අන්ත පරාජයට පත්කිරීමේ අභිමානය රජුගේ චිත්තාභ්‍යන්තරයේ රැව් පිළි රැව් දෙමින් පැවතින.   එනිසාම 2 වැනි රාජසිංහ රජතුමා රාජාභිෂේකය ලැබීමෙන් අනතුරුව තම සටන් ජයග්‍රහණයේදී දිවි පරදුවට තබා සටන් වැදුණු අභීත රණවිරු සෙන්පතියන්ට දෙවැනි වතාවටත් උඩරට රජාධානියේ තම රාජ සභාවට කැඳවා නැවත ගෞරව නාම පිරිනමා ඇත.

එම අවස්ථාවේදී වීරකෝන් මුදියන්සේලාගේ ඩිංගිරිහාමි සෙනෙවිරත්තුමාට සමස්ත වික්‍රම රාජාරාම වීරකෝන් වාසල මහ මුදියන්සේ ලෙස ගෞරවනාම පිරිනමා, දෙවැනි රාජසිංහ රජතුමා විසින් ප්‍රදානය කරන ලද ස්තූති කාව්‍ය තිළිණයද මෙහි පහත පළවේ. (මෙම කාව්‍ය සංග්‍රහයන් ලියුම්කරුට ලබාදුන්නේ වෙලේගම විසූ නැසීගිය දේශීය වෛද්‍ය ගුණදාස වීරකෝන් මහතා හා දොඩගම්ගහලියද්දේ විසූ නැසීගිය දේශීය වෛද්‍ය ගුණසේකර වීරකෝන් මහතා විසිනි)  සුර සිංහ  විකුමැති  වීර සිරිකත  විසුමැති  වාර යුධයට  නිති  වීරකෝන් මැති  අධිපති   අයුරු දස්  වීනා  කළගුණැති  අසමානා  මැති  වීරකෝනා  පරන් හට යමහා  සමානා   මුදුනත් ලපකි ගනඳුර හැර  සඳපාන  සිදුහත් කෙනෙකි දුසිරිත හැර  බලපාන  යහපත් රජෙකි මැදිඳුට කරුණා  පාන  ලැබුණොත් නමකි වීරකෝන් මැති  කළුපාන   ලක්සුං දඹදිව ත්‍රිමේ සිංහල කළුපහණ ගම පැවති  නමින්  ඔක්කොම ගම්වල කියා තිබෙන නම කන්දපල්ල කෝරලේ  පොරණින්  වස් හැර කීවෙමි වරද ඉවත් කර කඳකුමරුන් හට  බාරවෙමින්  විස්තර නාමය වීර විකුම් කොට රන්දෙනියේ කළ  යුද්දේදින්   ප්‍රාදේශීය ජන නායකයකු වශයෙන් චිර ප්‍රසිද්ධියට පත් මෙතුමා රණවිරුවකු වූවා පමණක් නොව තම නිජබිම වූ වීරකෝන් ගම දෙපසින් ගලා බස්නා දිය දහරාවල් ගමේ සංවර්ධනයට උපයෝගී කරගත්තේය. එදා ගමේ විසූ සවි බලැති තරුණයන් ඇතුළු ගැමියන්ගේ එකමුතු සහයෝගය ලබාගෙන සවිමත් අමුණු බැඳ, ඇළ වේලි සකස් කර කුඹුරු අස්සද්දවා, බෙදාදී, ගමේ ආර්ථිකය නගාසිටුවාලීමට සමත් විය.  

 ඓතිහාසික වීරකෝන්ගම පදනම් කරගෙන ව්‍යාප්ත වූ වීරකෝන් පරපුරේ විශාල ඥාති පිරිසක් මුල් කාලයේ වෙලේගම, දොඩම්ගහලියද්ද, මරන්ගහවෙල, පුස්සැල, මහනුවර, හල්දුම්මුල්ල, මොනරාගල (වෙල්ලස්ස) ර/හල්පේ ආදී ගම් ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටි බවත් අනතුරුව මුළු රට පුරා විවිධ ප්‍රදේශවලට පැතිර ගිය බවත් තහවුරුවේ. ලියුම්කරුගේ මෑණියන් ද වෙලේගම වීරකෝන් පරපුරේ කෙනෙක් බව නිහතමානීව සටහන් කරමි. ප්‍රදේශයේ මෑත ඉතිහාසය විමර්ෂණය කර බලන විට මෙම වීරකෝන් පරපුරේ බොහෝ පිරිසක් ගම්මුලාදෑනි, කෝරළේ, දේශීය වෛද්‍ය, වෙල්මුලාදෑනි, උප්පැන්න, විවාහ, මරණ, ලේකම්, තැපැල් ස්ථානාධිපති ආදී ග්‍රාමීය නායකත්ව තනතුරු දරමින් සමාජයට මහඟු මෙහෙවරක් ඉටුකර ඇති බවද සඳහන් කළ යුතුය.  

විශ්‍රාමික අතිරේක පළාත් අධ්‍යාපන අධ්‍යක්ෂ  
එච්.එම්. ජයතුංග, ඌවතැන්න

  

ලංකාවේ පළමු ආක්‍රමණික යුරෝපීය විදේශිකයින් වන්නේ පෘතුගීසි ජාතිකයින්ය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය පහ වනවිට පෘතුගීසීන් ලංකාදීපයට පැමිණියෝය. එම කාලවකවානුවේදී ලංකා භූමියේ අගරජු වූයේ කෝට්ටේ ධර්මපරාක්‍රමබාහු රජතුමාය. උපරජවරු වශයෙන් දෙවුන්දර ‘‘විජයබාහු’’ සහ මහනුවර ‘‘වික්‍රමබාහුත්’’ යාපනය ‘‘පරොසසේකරම්’’ නමැති දමිළ රජුය. ඉතිහාසය විසින් මෙම පාලන කාලය වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය පහේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ එක් දහස් පන්සිය දහනවය අතර කාලයයි.   

ගෝවේ ආණ්ඩුකාරවරයාවූ දොන් ප්‍රැන්සිස්කු ද අල්මේදාගේ පුත්‍ර රත්නය වූ දොන් ලෝරන්ස් අල්මේදා සෙනවියා ක්‍රිස්තු වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය පහේ අගෝස්තු මස ගෝවෙන් පිටත් වූයේ තුන්සියකට වැඩි පිරිසක් නැව් නංවාගෙනය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය පහේ නොවැම්බර් මස පහළොස් වැනි දින කොලොම් තොටට ඔවුන් සේන්දු වූ බව ඉතිහාසය උපුටා දක්වයි. 

 පෘතුගීසි මෙරටට ගොඩබැසීමෙන් පසු ආකාර කීපකින්ම බලසම්පන්න වී සිංහල ජාතියට මොවුන් විසින් නොයෙක් විධියේ හිරි හැර කරදර වද බන්දන පමුණුවන්නට වූහ. මහජනයාගේ ධනය පැහැර ගත්හ. සිංහලයින් අමු අමුවේ මරා දැමූහ. ඉන්පසු ප්‍රකෝපවූ සිංහල ජනයා ඔවුන්ව පලවා හැරීම සඳහා නොයෙක් ආකාරයේ ක්‍රියාන්විතයන් දියත් කිරීමට කටයුතු කළේය. ඒවා පරංගීන්ට නොතේරෙන ආකාරයට හොර රහසේ සිදුකළ ක්‍රියාකාරකම්වීම විශේෂත්වයකි. සිංහල ජාතිය වැනසීමේ මෙහෙයුම කෙසේ හෝ දියත්කළ යුතුයැයි පරංගීහු අදිටන් කර ගත්හ.  

පෘතුගීසීන් ඉතාම කඩිනමින් මුහුදු බඩ ප්‍රදේශ සහ ඉන් අනතුරුව රට අභ්‍යන්තරයේ විශාල භූමි ප්‍රදේශ තමන්ගේ අනසකට යටත් කරගෙන බලය විහිදුවා හැරීය. මේ සියල්ලම කළේ සාමයෙන් නම් නොවේ. ඔවුන්ගේ එකම බලය වූයේ කඩුව, බයිනෙත්තු සහ ප්‍රධාන අවිය වූයේ ගිනිකඳයාය. කඩු කස්ථානවලට සිංහලයන් බිය වූහ. ගම්බද පළාත්වල කඳවුරු බැඳගත් පසු ඔවුන්ගේ හැසිරීම් රටාව වූයේ ඒකාධිපති පාලකයින් පරිද්දෙනි. අහිංසක සිංහලයින්ගේ ගම්බිම්වල තිබූ ගවගාල්, එළුකොටු, කුකුල් කොටු ඔවුන්ගේ භාරයට ගත්තේය. එපමණක් නොව ඇහැට කනට පෙනෙන ගැමි ළමිස්සියන් ගැටිස්සියන් ඔවුන්ගෙන් බේරා ගත්තේ ඉතාම දුක්බර මෙහෙයුමකින් පසුවයි. එමනිසා මෙම ගැහැනු දරුවන් බේරා ගැනීමට සිදුවූයේ තැනතැන සැඟවීමෙනි.  මෙසේ කාලය ගෙවෙද්දී යුගයේ අවශ්‍යතාව අනුව මෙම මර්දනකාරී ක්‍රියාවලින් ගලවා ගැනීමට ඉදිරිපත් වූ වීර තරුණ පිරිස් අතරින්පතර විවිධ ගම්මානවල සිටි නමුත් ඔවුන් එළිපිට පරංගීන්ට විරුද්ධව කටයුතු නොකළේ තුවක්කුවට තිබූ බය නිසාය.  

ආගන්තුක මිනිසුන් නිසා ඔවුන්ට විරුද්ධව නැගී සිටි හයිරංකාර සිංහල තරුණ පුත්‍රයෙකුගේ අප්‍රකට කතාවක් ඉතිහාසගත නොවී තිබුණි. කෙසේ නමුත් මෙවැනි සිද්ධීන් පෘතුගීසීන් විසින් රටට හෙළි නොකළේ ඔවුන්ගේ නිරුවත වසා ගැනීමට නොහැකි බව දැනගෙනය.  ඉතිහාසයට එක්නොවූ මෙම සිද්ධිය ඇතිවූ ගම්මානය වන්නේ ඓතිහාසික ඇතුගල් පුරවරයේ ආසන්නම පිහිටි පිටිසර ගමකිනි. එදිනෙදා වේල ගොඩ ගොවිතැනින් සරිකරගත් මේ ගම්වැසියන් ඉතා අහිංසකය. ගමට හිතවත් එඩිතර තරුණයෙකු මෙම ගම්මානයේ විය. මෙම තරුණ පුත්‍රයාට ගම්මුන් දැක්වූයේ සීමාවෙන් එහා ගිය ගෞරවයකි. ඔහු නමින් අප්පුරාලය.  

දිනක් තරුණ අප්පුරාලගේ බිරිඳට කළුකුමාර දෝෂයක් හට ගත්තේය. එම දෝෂය දිනෙන් දින උත්සන්න විය. ඒ කාලයේදී එවැනි දෝෂවලට පිළියම වූයේ තොවිල් නැටීමය. එමනිසා නිවසේ කෙම්මුර දිනයක් අල්ලා තොවිලයක් සූදානම් කළේය. ඇයටවැලඳී ඇත්තේ මහසොහොන් යක්ෂයාගේ දිෂ්ඨිය බව ගම් පළාතේ සියලුම දෙනාගේ විශ්වාසය විය.  

කල්වේලා ඇතිව කට්ටඬියා සමඟ කතිකා කරගත් පරිදි එදින කෙම්මුර දිනයක් වූ හෙයින් තොවිලයට සූදානම් විණි. එයට අවශ්‍ය අඩුම කුඩුමද සූදානම් කරගත්හ. වෙදරාල මල් බුලත් පුටුව අසල මතුරන්න පටන්ගෙන තිබුණ අවස්ථාවයි. එදින රාත්‍රි යාමය එලැඹෙත්ම තොවිලයේ මැද කොටසට ළඟවූ හෙයින් කාගෙ කාගෙත් නෙත් යොමුවී තිබුණේ යකදුරාගේ අඩව් ඇල්ලීමේ තාලය දෙසටයි. රාත්‍රියේ පැවති බයංකර තත්ත්වය නිසා යක්‍ෂයින්, භූතයින් කැන්දන යන්ත්‍ර මන්ත්‍ර තන්ත්‍ර කවි ගායනා ස්තොත්ත්‍ර උච්ච ස්වරයෙන් ප්‍රදේශය පිටාර ගියාසේ දැණින. එම තත්ත්වය නිසා එදින රාත්‍රිය ගුප්ත බව තව තවත් තියුණු තත්ත්වයකට පත්වූවා යැයි කීවොත් නිවැරදිය.  

තොවිල්පලට මද දුරකින් පිහිටි තවත් ස්ථානයක පරංගි සොල්දාදුවන් විසින් මත්පැන් සාදයක් පවත්වමින් සිටියෝය. ගෙරිමස් කා මිධුවිත පානය කිරීමෙන් හොඳ පදමට වෙරිවූ සොල්දාදු උන්නැහෙලා බයිලා සින්දු කියමින් කපිරිඤ්ඤා තාලයට නටමින් උන්හ. තොවිල්පලේ බෙරහඬ, දවුල් උඩැක්කි හඬ සහ තාලම් පටවල් හඬ ඉස්මතුවෙමින් තිබිණ. එම හඬ පෘතුගීසි සෙබළුන්ට ඉවසුම් නොදෙන්නක් විය. ඒ නිසා තොවිල්පල කරා ඇදී ආහ. ඔවුන්ගේ වෙරිමත නිසා කරන කියන දෑ පිළිබඳව හරි වැටහීමක්ද නොතිබිණි. ඔවුන් එම ස්ථානයට පැමිණෙන විට තොවිලයේ උච්චතම අවස්ථාව පසු කරමින් තිබිණි. තොවිලයේ හඬවන බෙර, ගෙජ්ජි, දවුල් තාලයට මදුවිතෙන් සිහි විකල්වී සිටි ඔවුන් නටන්නට වූහ. ගිනි පන්දම්, ගිනි අඟුරු කැබලි, පිදේනි තට්ටු තැන තැන විසිරී ගොසිනි. ආතුරයාද ආගිය අතක් නැත.

තොවිලය නරඹමින් සිටි ගම්බද උදවියද සීසිකඩ පලා ගොසිනි. විසිරී තිබූ ගිනි අගුරු පයට පැගි දැවුණු සමහරුන් කෑ ගසන්නට විය. දැන් දැන් තොවිල් භූමිය යක්කු නැටූ පිටියක ස්වරූපය උසුලයි. අප්පුරාලටද දැන් යකා ඉස්මුදුනට ඇවිත් බව බැලූ බැල්මට පෙනෙයි. එහෙත් කිසිම ජගතෙකුට කළ හැකි දෙයක් නොවීය. පෘතුගීසි සෙබළුන්ගේ බයිනෙත්තු සවිකල ගිනි අවි දකිනවිට ඔවුහු බියෙන් තැතිගෙන සිටිති. දැන් පාන්දර යාමය එළැඹෙමින් තිබිණි. සොල්දාදු උන්නැහලාගේ නැටීමද ක්‍රමයෙන් ක්‍රමයෙන් බාලවිය. ඔවුන් දැඩි වෙහෙසට පත්ව වෙරිමත සිඳී ගොස් ඇති හෙයිනි. තවදුරටත් ඔවුන්ට අඩව් ඇල්ලීමට අපහසු බව පෙනේ. එමනිසා ඔවුන් තම තමන්ගේ බැරක්ක කරා යන්නට පිටත් වූහ. නමුත් උන් හිස් අතින් ආපසු ගියේ නැත. තොවිලට ගෙන ආ කළු කුකුල් නාම්බාද රැගෙන යාමට අමතක නොකළේය.  

පසුදා පහන්වනතුරු අප්පුරාල තරුණයාට ඉවසිල්ලක් නැත. එදින උදෑසනම කිසිම කතාබහක් නොමැතිව වැස්සට අවශ්‍ය මුතුකුඩය මෙන් පාවිච්චි කරන තල් අත්තද රැගෙන අප්පුරාල දොට්ට බැස්සේය. ඔහු ඉඳුරාම පිටත්වූයේ පරංගි සෙබළුන්ගේ කඳවුර වෙතයි. සොල්දාදුවන් කීපදෙනෙකු ගිනිඅවි අතැතිව කළුවරේ ප්‍රධාන පිවිසුම අසල මුර සේවාවන්හි යෙදී සිටියහ. අප්පුරාල ආ කාරණය හස්ත මුද්‍රවෙන් සොල්දාදුවන්ට දැන්වීය. එසේ වූයේ සෙබළුන්ගේ භාෂාව අප්පුරාලට කිසිම අවබෝධයක් නොමැති නිසයි. සෙබළුන් ද හස්ත මුද්‍රවෙන් අප්පුරාලට නොයෙක් දේ කියමින් උසුලු විසුලු කළහ. මොහු ඇවිත් ඉන්නේ ඊයේ රාත්‍රියේ සෙබළුන් විසින් රැගෙන ආ කුකුල් නාම්බා ලබාගැනීමට බව මොවුන් තේරුම් ගත්හ.

මේ ආකාරයට තේරුම් ගත් සොල්දාදුවෝ අප්පුරාල අවඥාවට ලක්කර කොක් හඬලා සිනහ පහළ කළේය. පසුව එක් සෙබළෙක් කඳුවුර තුළට දුවගොස් කිසියම් පාර්සලයක් අතැතිව පැමිණ අප්පුරාල අතටම දුන්නේය. ඔහු තමන් අතට ආ සැක සහිත පාර්සලය ලිහා බැලීය. ඔහුගේ ක්‍ෂණික කෝපය ඔරොත්තු නොදෙන තරමේ එකක් විය. අප්පුරාල විසින් තමන්ට පාර්සලය ලබාදුන් සෙබළාගේ මුහුණට දමා ගැසුවේය. එහි අඩංගු වී තිබුණේ කලින් දිනයේ රාත්‍රි තොවිල්පලෙන් රැගෙන ආ කුකුලාගේ පිහාටු ටිකය. කුකුල් තටු තැන තැන විසර ගියේය. උන් තව තවත් සිනහ පහළ කිරීම නතර කළහ.  

පහර කෑමෙන් කෝපයට පත් සෙබළුන් ඇතුලු අනෙකුත් සෙසු නිල දරන අය අප්පුරාලට ගිනි අවි එල්ල කළේ විහිලුවට නම් නොවේ. නමුත් අප්පුරාල ඊට ප්‍රථම ක්‍රියාත්මක විය. වැස්සට ඉහලන්න ගෙන ආ තල් පතේ සඟවා තිබූ දෙපිටම කැපෙන කඩුව එළියට ගත්තේ විදුලි වේගයෙනි. ඒ මොහොතේම ප්‍රධාන දොරටුවේ සෙබළුන් පෙති කපා හෙළීය. එයින් නොනැවතුනු අප්පුරාල සෙබළුන්ගේ හිස කඳින් වෙන් කළේය. විනාඩි කීපයකින් කඳවුර තුළට ද කඩා වැදුණේය. මේ සියල්ලටම ඒ තරම් කාල ​වේලාවක් ගතවූයේ නැත. මෙම සිද්ධිය දැනගත් කඳවුරේ විවේක ගනිමින් බැරක්කවලට සීමා වී සිටි සියලුම සෙබළ මහත්වරු කඳවුර අතහැර දමා හිස් ලූ ලූ අත දිව ගියෝය. එම දිනයෙන් පසු පෘතුගීසි සෙබළුන් ඒ ගම්මානය පැත්ත පළාතකට පැමිණියේ නැත. ඒ තරමටම සිංහල කඩු, කස්ථානවලට බය ලංකාව අතහැර යනතුරුම ඔවුන් ළඟ තිබූ බව පරම්පරා කතාවල දැක්වේ.  

මෙම කතාව ලංකාවේ නිල වශයෙන් ඉතිහාසගත නොවුවත් සිංහල ජන ආශ්‍රිත කතා කීමේදී ඉතා රසවත් ලෙස පැරුන්නන් විසින් බාල පරපුරට කියා දෙන බව වර්තමානයේදී ද අසන්නට ලැබේ.  

මේ උදා වී ඇත්තේ අත්තක් ඉත්තක් රිකිල්ලක් පාසා බරට බරේ වලු බරවුණ රතට රතේ රතන් රතු ලෙස පල දරා ඇති පැණි රඹුටන් වාරයයි.

ලංකාවේ රඹුටන්වල අතීතය අවුරුදු පන්සියයකට එහා දිවෙන අතර, එබඳු අතීතයක් ඇති රඹුටන් සඳහා හොඳ වෙළෙඳපොළක් සකස්කර දීමට, ආදායම් ලබන මාර්ගයක් මෙන්ම විදේශ විනිමය ලැබෙන මාර්ගයක් ලෙස එය සකස් කිරීමට මේ රටේ සිටි කිසිදු රාජ්‍ය නිලධාරියෙකු හෝ පෞද්ගලික ව්‍යවසායකයෙකු සමත් වී නොමැත.

වර්තමානයේදීවත් මේ පිළිබඳ බලධාරීන්ගේ අවධානය යොමු කර රඹුටන් වගාව දියුණු කර හොඳ ආදායම් මාර්ගයක් ලැබෙන වගාවක් බවට රඹුටන් පත්කිරීමට හැකිවේවායි මල්වාන ජනතාවගේ පැතුමයි.

රඹුටන් කියූ සැණින් ලාංකිකයන්ට සිහිවනුයේ මල්වාන ප්‍ර‘දේශයයි. ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ දොම්පෙ ප්‍රා‘දේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ අංක 413 ග්‍රාමසේවා වසමේ ඓතිහාසික මල්වාන පුරවරය පිහිටා තිබේ. මල්වානෙන් ලංකාවේ රඹුටන් උපත ලැබූ බව අතීතයේ සිටම පැවත එන කතාවකි.

15 වන සියවසේදී ලද දායාදයක් ලෙස රඹුටන් හැඳින්වේ. සප්ත මහා සාගරය තරණය කරමින් මලයාසියාවෙන් රඹුටන් සංක්‍රමණය වූ බවට පැරැන්නන් කියාදී තිබේ. රඹුටන්වල උපත සිදුව ඇත්තේ මලයාසියාවේ සරන්නාතිය නම් ප්‍ර‘දේශයේ බව ප්‍රකට අතර, මලයා භාෂාවෙන් %රඹු^ යනු මිනිසාගේ රැවුලයි, %ඌටාන්^ යනු මිනිසායි. රඹුටන් ලෙල්ලේ ඇති කෙඳි මිනිස් රැවුලට උපමාකර මෙයට (රඹු+ඌටාන්) රඹුටන් යන නාමය පටබැඳී ඇති බව විශ්වාස කෙරේ.

රඹුටන් විවිධ ආකාරයෙන් ආහාරයට ගැනීමට ලාංකිකයන් පුරුදුව ඇති අතර, රඹුටන්  පලදාවෙන් 30෴ක්  පමණ කලින් කලට අපතේ යයි. ඒවා ආරක්ෂා කරගැනීමට ක්‍රමවේදයක් තවමත් නැති බව මල්වාන ප්‍ර‘දේශවාසීහු පවසති. ඉතිරි වන රඹුටන්වලින් 95෴ක් පමණම ඍජුව ආහාරයට ගැනේ. ඉතිරි 5෴ක පමණ රඹුටන් දෝසි දැමීමටත්, ටින් කිරීමටත්, ජෑම් හා කෝඩියල් සැදීමටත් යොදා ගනී. මේ කුමන ආකාරයෙන් රඹුටන් ආහාරයට ගත්තද එහි පෝෂණ ගුණයේ හෝ රසයේ අඩුවක් සිදු නොවේ. සියනෑ කෝරළයේ ඓතිහාසික මල්වාන පුරවරයට හා තදාසන්න ප්‍ර‘දේශවලට වසරකට වරක් කැඳවන සිරි අසිරිය රඹුටන් වාරයත් සමග පැමිණෙයි.

ක්‍රි.ව.1597 දී ඇති වූ මල්වානේ ගිවිසුමට අනුව කෝට්ටේ රාජ්‍යය ක_ර පෘතුගීසි සෙන්පතියෙකු වූ දොන් ජෙරෝනිමෝද අසවේදෝ යටතේ පාලනය කෙරුණු අතර, අසවේදෝ කැලණි ගඟ මිටියාවතේ පිහිටි සුන්දර ගම්මානයක් වූ මල්වානේ, නරංගස් කොටුව නම් ස්ථානයේ පිහිටි මාලිගාවක විසූ බැවින් %මල්වානේ රජ^ නමින් ප්‍රකට විය.

එසමයේ පෙරදිග මහා වෙළෙඳ පොළ එනම් ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ නගරය ලෙස %මලක්කාව^ සැලකූ අතර, මලයානු අර්ධවීපයේ පිහිටි මලක්කාවේ සමුද්‍රසන්ධියේ නැංගුරම්ලා සිටි පෘතුගීසි නැව් කපිතාන්වරයෙකු ඇතුළු හේවායන් එක් අවස්ථාවක මලයාසියාවට ගොඩ බැස තිබේ.

ඒ කාල වකවානුව මලයාසියාවේ %සුරන් තානිය^ යන ප්‍ර‘දේශයේ රඹුටන් වාරය වූ අතර, එහිදී ඒ සුවිශේෂී පලතුර දැක එහි රස බැලීමට නැව් කපිතාන් ප්‍රමුඛ හේවාපන්නයකට අවස්ථාව උදා වී ඇත. එහි රසයෙන් ඔවුන්ගේ රස නහර පිනා ගිය බැවින් මල්වානේ තම රජුට තෑගි කරන්නට ඉතාම සුදුසු පලතුරු විශේෂයක් බව සිතා ඔවුන් ඒවා රැගෙන පැමිණ තිබේ.

රඹුටන් ගෙනැවිත් නැව් කපිතාන්වරයා විසින් අසවේදෝ හට ඒවා පරිත්‍යාග කර ඇති අතර, එහි රස බැලීමෙන් ක_ර පාලක අසවේදොගේ සිත පිනාගොස් රඹුටන් රසයට වශීකෘතව තිබේ.

අසවේදෝගේ මාලිගාව පිහිටි උද්‍යානය විවිධ මල් ගස් හා පලතුරු ගස්වලින්, ඖෂධ ඇතුළු හරිත ශාකවලින් අලංකාර වී තිබි ඇති අතර, එම උද්‍යානය තවත් අලංකාර කිරීම සඳහා රඹුටන් රසයෙන් කුල්මත් ව සිටි අසවේදෝ රඹුටන් රස බැලීමෙන් පසුව ඉතිරි වූ රඹුටන් ඇට කිහිපයක් සිය උද්‍යානයේ රෝපණය කර වීමට කටයුතු කර තිබේ.

රඹුටන් ඇට රෝපණය කර වසර පහක් හයක් ගතවීමෙන් පසු ඒවයේ රඹුටන් ගෙඩි හටගෙන ඇත. ඒවා රස බැලූවන්ද එම රඹුටන් ඇට රෝපණය කර තිබේ.

අනතුරුව ඓතිහාසික මල්වාන පුරවරයේ පිහිටි ලෙනගම්පලවත්ත, වැවළඟවත්ත, පිඩලියවත්ත, මල්වත්ත, දෙමටානගෙවත්ත, කොස්කොළවත්ත, උදුවගේවත්ත, කාවේරිගොඩැල්ල ආදී වතුවල මුලින්ම රඹුටන් රෝපණය කර ඇති අතර, සතුන් විසින් රඹුටන් ආහාරයට ගෙන ඉතිරි වන බීජ තැන්තැන්වල වැටීමෙන් ඒවාද පැළ වී ප්‍ර‘දේශය පුරා ව්‍යාප්තව තිබේ.

පසුකාලීනව මල්වාන අවට පිහිටි පහළ මාපිටිගම උඩමාපිටිගම, කළුදොඳයාව, වල්ගම, යබරළුව, රක්ෂපාන මෙන්ම කැලණි ගඟෙන් එගොඩ පිහිටි ගඟ මිටියාවත, නවගමුව, රණාල, බෝමිරිය, ආටිගල ආදී ප්‍ර‘දේශවලත්, ඉන් අනතුරුව ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ කිරිඳවැල, පූගොඩ, තරාල, රඳාවාන, මණ්ඩාවල, වැලිවේරිය, අත්තනගල්ල, නිට්ටඹුව, පස්යාල ආදී ප්‍ර‘දේශ හා තදාසන්න ප්‍ර‘දේශවලත් රඹුටන් ව්‍යාප්ත විය.

මේ අතර ගම්පහ දිසාවට සීමා වී තිබූ රඹුටන් වගාව මෑතකාලීනව ගාල්ල, කුරුණෑගල, මොනරාගල, බදුල්ල, කෑගල්ල, රත්නපුර, මහනුවර ආදී දිස්ත්‍රික්කවල විවිධ ප්‍ර‘දේශවලට ව්‍යාප්තව ඇත.

රඹුටන් සඳහා හොඳ වෙළෙඳපොළක් තායිලන්තයේද පවතින අතර, මලයාසියාවට අමතරව තායිලන්තයද රඹුටන් වගා කරන ප්‍රධාන රටක් බවට පත්ව තිබේ. ඉන්දියාව, පිලිපීනය, ඉන්දුනීසියාව, ඔස්ට්‍රේලියාව ආදී රටවල්ද සුවිශේෂී පලතුරක් ලෙස රඹුටන් වගාකිරීම ආරම්භ කර ඇත.

රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයේ ඉතිහාසය දඹදෙණිය රාජධානි යුගය දක්වා ඈතට විහිදෙයි. එය දෙවැනි පරාක්‍රමබාහු (ක්‍රි.ව. 1236-1271) රජ සමයේ ප්‍රධාන අමාත්‍ය ආර්යකාමදේව විසින් ගොඩ නැඟූ එකකි. එහෙත් ඒ මුල්ම දෙවොල අද දක්නට නැත.

‘සමන් සිරිත’ නමැති කාව්‍ය ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ දෙවොල ඉදි වීමට පෙර එම භූමියේ ‘සපරගමුව විහාරය’ නමින් පුදබිමක් තිබූ බවය. විහාරවාසි සීලවංස නම් හිමි නමක ශ්‍රීපාදයේදී දුටු සිහිනයකට අනුව එහි ලෙනක තිබූ, සපරගමුවට අධිගෘහීත සමන් දෙවිඳුන්ගේ ප්‍රතිමාවක් විහාරයට වැඩමවා පුද පූජා පැවැත්වූ බව ජනප්‍රවාදයේ කියවේ. අනතුරුව එය සමන් දෙවොල වී යැයි සඳහන් වේ.

එදා ආර්ය කාමදේවයන් මෙකී දෙවොලට භාරයක් වී තිබේ. සපරගමුවෙන් සැලකිය යුතු මැණික් ප්‍රමාණයක් ලැබුණ හොත්, එමඟින් සමන් දෙවිඳුන් උදෙසා තෙමහල් මැඳුරක් තනවන බව ඒ බාරයයි. ආර්යකාමදේවගේ අභිප්‍රාය හිතුවාටත් වඩා හොඳින් ඉෂ්ට සිද්ධ වූ බවත්, පොරොන්දු ප්‍රකාරව තෙමහල් දේවාලය තැනවීමෙන් නොනැවතුණු හෙතෙම දේවාලයේ මතු පැවැත්ම උදෙසා ගම්වර, ආභරණ හා තනතුරු ද පිරිනැමූ බවත් පැවසේ. වර්ෂ 1415 දී සවැනි පරාක්‍රමබාහු රජ, ආර්යකාමදේවගේ මුනුපුරු වූ නීලප්පෙරුමාල් ලවා රිදී විසිහය දාහක් වැය කොට මේ සමන් දෙවොලය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා ඇත. මහාචාර්ය මැන්දිස් රෝහණදීරයන් සඳහන් කරන්නේ රජු නීලප්පෙරුමාල්ට, බස්නායක හා බණ්ඩාරනායක තනතුරු ද පිරි නමා ඇති බවය.

සිමොන් පිඤ්ඤා

මෙවන් ඉතිහාසයක් හිමි රත්නපුර සමන් දේවාල භූමියේ දක්නට ලැබෙන ඉපැරණි නටබුන් අතර ඇති, බෞද්ධ සංකල්පයන්ට බෙහෙවින් ආගන්තුක වූ ශෛලමය ඵලක කැටයමක් කාගේත් කුහුල දනවන්නකි. මේ අල්ප උන්නත කැටයමේ කඩුවක් ඔසවා ගත් පෘතුගීසි සොල්දාදුවකුගේ පයට පෑගුණු සිංහල හේවායකුගේ රුවක් දක්නට ලැබේ. ඊට අදාළ පාඨ සටහන් කර ඇත්තේ තැන තැන අපැහැදිලි පෘතුගීසි භාෂාවෙනි. මේ රුවෙහි දැක්වෙන්නේ පෘතුගීසි ජාතික සිමොන් පිඤ්ඤා නමැත්තා බවත්, හෙතෙම සිංහල රජුගේ ලස්කිරිඤ්ඤ හමුදාවේ නායක තනතුර දැරූ බවත් ‘පරංගි කෝට්ටේ’ කෘතියේ 69 පිටුවෙහි පැවසෙයි. එදා ඔහු දැරූ තනතුර හඳුන්වා ඇත්තේ වික්‍රමසිංහ නමිනි.

කෝට්ටේ රජ කළ දොන් පුවන් ධර්මපාලගේ රාජ සභාවේ සිටි එකම පෘතුගීසි ජාතිකයා ඔහු බව ආචාර්ය ටිකිරි අබේසිංහ මහතා අදහසයි. ක්‍රි.ව. 1603 දී බලන කොටුව ඇල්ලීමට කළ සටනේදී සම නායකත්වය දුන් සිමොන් පිඤ්ඤා, දොන් ජෙරනිමෝ ද අසවේදු සෙනෙවියා යටතේ මෙරට පැමිණි පරංගියෙකි.

බලන කොටුවට ඇතුළු වන්න ස්ථානයක් සොයමින් සිටියදී සිමොන් පිඤ්ඤාට එක්තරා ගැමියෙක් බලන කොටුවට පිවිසිය හැකි මඟක් පෙන්වා දුන්නේය. ඒ මඟ දිගේ ගොස් ඔහු බලන කොටුවට යන විට එහි එකදු සිංහලයෙක්වත් නොසිටියේය. එය උඩරට රජුගේ උපායක් බව උපකල්පනය කළ පිඤ්ඤා ඒ හිස් බළකොටුව 1603 පෙබරවාරි 02 දා අත්පත් කර ගත්තේය.

මේ අතර සිංහල හමුදාව, තලම්පිටියේ සිටි පෘතුගීසි හමුදාවට පහර දීමට සූදානම් බව දොන් ජෙරනිමෝ ද අසවේදුට දැන ගන්න ලැබුණු නිසා ඔහු පිඤ්ඤාට නියෝග කර ඇත්තේ ඔහුගේ හමුදාවෙන් අඩක් තලම්පිටියට යවන ලෙසයි. මේ නියෝගය නිසා කලකිරුණු සිමොන් පිඤ්ඤා පෘතුගීසි හමුදාව හැර පියා සිංහල හමුදාවට එක් වූ බව කියැවේ (ශ්‍රී ලංකාවේ පෘතුගීසි ආක්‍රමණයෙන් සිදු වූ සංස්කෘතික පෙරළිය, ආචාර්ය මිරැන්ඩෝ ඔබේසේකර, පිටු 81-82)

රත්නපුර සමන් දේවාලයේ ගල් කැටයමේ නිරූපිත වන්නේ මෙකී සිමොන් පිඤ්ඤා බව එහි ඇති පාඨයක දැක්වෙයි. රාජකීය පණ්ඩිත කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමියන් සහ ඉතිහාසඥ එස්.ජී. පෙරේරා පියනම විසින් එහි සඳහන් පෘතුගීසි ලේඛනය තම කෘතිවල උද්ධෘත කර දක්වා තිබේ.

එස්.ජී. පෙරේරා පියනමගේ පරිවර්තනයේ සඳහන් වන්නේ “මේ (කඩුවෙන්) මේ (රණ සූරයා) මැඬීමි. මා ඉන්දියාවේ සිට පැමිණ දැනට තෙවිසි වසකි. ඉන් සොළසක් කපිතන් කෙනකු ලෙස සේවය කළෙමි. මා පා මුල වැටී සිටින ඔබට පෙනෙනුයේ යාපන පටුනේ රජය. මම සිමන් පිඤ්ඤා ඔහු අබිබැවීමි” යනුවෙනි.

එනමුත් කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමියන්ගේ ‘සපරගමුවේ පැරණි ලියවිලිඑ’ කෘතියේ පෘතුගීසි සෙල් ලිපියේ දැක්වෙන ‘යාපා පටුනේ රජ’ යන්න දක්නට නැත. පෙරේරා පියනම සඳහන් කර ඇති ‘තෙවිසි වසකි’ යන්න වෙනුවට කිරිඇල්ලේ හිමියන්ගේ පරිවර්තනයේ ඇත්තේ ‘අවුරුදු 15ක්’ ලෙසිනි.

කෙසේ වුවද එස්.ජී. පියනම සඳහන් කරන්නේ මේ කැටයමින් දක්වා ඇත්තේ පෘතුගීසීන් සමඟ නල්ලූරුවේදී (යාපනයේ) පරරාජසේකරම් සටනක නියැළි බවත්, එහිදී ඔහු පෘතුගීසීන්ට හිතවත් රජකු වූ පෙරියපුල්ලේගේ පුතු මරා දැමීමට ඒ සටනේදී උත්සාහ කරනු දුටු සිමොන් පිඤ්ඤා ඉදිරියට පැන ඔහු බේරා ගත් බවත්ය.

රත්නැක රාල

සපරගමු සමන් දේවාලයේ දක්නට ලැබෙන ඵලකයේ ඇත්තේ එම සිදුවීම දක්වන කැටයමක් බව එස්.ජී. පෙරේරා පියනම කියයි. කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමිගේ අදහස වන්නේ එහි කඩුවක් අමෝරා සිටින්නේ සිමොන් පිඤ්ඤා වන නමුත් බිම වැටී සිටින්නේ යාපා පටුනේ නොව ‘රත්නැක රාල’ බවයි.

පෘතුගීසීන් විසින් දෙවොල් බිම වනසා ඒ මත බළකොටුවක් සහ පල්ලියක් සාදා තිබූ බැවින් එය බිඳ දමා පෘතුගීසීන් කපා දැමූ දේවාලයේ ස්වර්ණාභරණ ගබඩාව බාර නිලය දැරූ රත්නායක මුදියන්සේ නොහොත් රත්නැක රාල, පසුව පෘතුගීසීන්ට හසු වූ ආකාරය පෘතුගීසීන් විසින් කැටයම් කර ඇති අයුරු බවට උන් වහන්සේ වැඩි දුරටත් අදහස් දක්වයි. එනමුත් සපරගමුවේ එන ජනප්‍රවාදචවලින් පැවසෙන්නේ මේ කැටයමින් නිරූපණය වන්න ඒ කිසිවකු නොව, පෘතුගීසීන් විසින් අන්තෝනියෝ බරෙන්තු නමින් හඳුන්වනු ලැබූ ‘කුරුවිට රාල’ බවයි. කුරුවිට රාල අතිදක්ෂ සිංහල රණ සූරයෙකි. වර්ෂ 1603දී පෘතුගීසීන් සමඟ ප්‍රබල සටනක් කර රුවන්වැල්ල බළකොටුව අල්ලා ගත් ඔහු පසුව සපරගමුව හා මාතර දෙදිසාවම පෘතුගීසි ග්‍රහණයෙන් මුදා ගත්තේය.

ඔහුට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා පෘතුගීසීන්ට ගෝවේ සිටි කොන්ස්තන්තීනු ද සා නමැති සෙන්පතියා ගෙන්වීමට සිදු විය. වසර 17ක් තිස්සේ පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව සටන් කළ කුරුවිට රාල ලෙල්ලෝපිටියේදී වූ සංග්‍රාමයේදී පරාජයට පත් විය.

ඒ කෙසේ වෙතත් මේ පෙරහර සමයෙන් පසු රට යළි විවෘත වීමෙන් අනතුරුව රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට යන බැතිමතුන්ට මෙන්ම අධ්‍යාපනය ලබන විද්‍යාර්ථීන්ටත් මේ ශෛලමය කැටයම් පුවරුව උඩු මළුවට පිවිසෙන දැවැන්ත පියගැටපෙළ පාමුල දකුණු පස ආනමේත්‍ර ප්‍රාකාරයට කාවද්දා ඇති අයුරු දැක බලාගත හැකිය. ඒ සමඟම ගලේ කෙටු සන්නසක් ද එහිදී දැක බලා ගත හැකිය.

සොළොස් හැවිරිදි ‘ජයමහලේන’ කුමරු ‘සවැනි පැරකුම්බා’ ලෙස රජ බවට පත් වූයේ වර්ෂ 1412දීය. හෙතෙම 1419දී ගම්පොළ රාජධානය යටත් කර ගෙන ශ්‍රී දළදාව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ නුවරට වැඩම කරවූයේය. ඉන් පසු හේ 1420දී වහරක්ගොඩ, 1421දී කෑරගල, 1429දී දෙවිනුවර, 1434දී නායිමන, 1452දී හලාවත සෙල් ලිපි ලියවා පිහිටුවූ අතර, 1453දී රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට ද ගලින් කළ සන්නසක් පිරිනැමුවේය. එහි ඇසළ පෙරහර සම්බන්ධයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ.

“ … අවුරුදු මහලලයට ඇසළ පෙළහරට කැකුළු පැසිසාල් එක් සිය පණසක් පොල් සියයක් පාන් පූජාවට පොල් දාසක් හා රාජ භඬාගාරයෙන්ද සඳුන් අමු කපුරු පිනිදිය කපුරු අගරු හා වඩන්ට විසිතුරු වූ අනගි සළු තුනක් හා අවුරුදු පතා සුදුසු වූ සළු එක එක හා රන් තළි රන් තැටි රිදී තැටි රන් කරඬු රිදී කරඬු රන් කෙඩි රිදී කෙඩි රන් හි රන් දුනු රන්දොලි රුවන් බැඳි රන් මුදු රන් මිටුයෙදු ශෙවත චාමර රන් පිළි(ලු) මුතු කුඩ යනාදිව් සියලු පූජා භාඬයන් පුද කර වදාරමින් …” “ … ඇසළ පෙළහැර දවස්හි හෝ යම් කිසිවක්හු විසින් දෙවියන්ට පුද පඬුරුලිම් කෙරෙත් නම් ඊට ප්‍රථමයෙන් තුන් බෝධියට පූජා කරමින් ඔවුන් ලවා පසුව පින්…”

වර්ෂ 1618දී සමන් දේවාලයත්, සබරගමු විහාරයත් පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කර දැමූ පසු දෙවන රාජසිංහ රජු (1629-1687) පෘතුගීසීන්ට ප්‍රහාර එල්ල කර 1665දී යළි ඒ බිමේ සමන් දෙවොල ඉදි කරවූ බව ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. අද ඇති දෙවොල දෙවන රාජසිංහ රජු විසින් ගොඩනැඟූ එකක් බව ද පැවසේ. සියවස් ගණනාවක ඉතිහාසක් හිමි රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට යන කා හටත් මේ ඉපැරණි ගල් සන්නසත්, කැටයමත් අදත් දැක බලා ගත හැකිය.

සීතාවක රාජසිංහ රජු දන්නා තේරෙන කාලයේ පටන් ම උන්නේ පරංගින්ට විරුද්ධ පැත්තේය. පරංගින් රටින් එළවා දැමීම සීතාවක රාජසිංහගේත්, මායාදුන්නගේත් එකම අභිලාෂය විය. ඒ සඳහා සීතාවක රාජ්‍යය සම්පූර්ණයෙන් යුද්ධයට සුදුසු පරිදි නිර්මාණය කළහ. ගඟින් ආවත්, ගොඩබිමින් ආවත් පරංගි සේනා පරාජය කළ හැකි සන්නද්ධ හමුදාවක් සීතාවක රාජසිංහ රජු යටතේ විය. සීතාවක රාජධානියේ සිට බලය විහිද පැවැති සම්පූර්ණ සීමාවේම ප්‍රබල බලකොටු රාශියක් පැවැති බව පෙනේ. ගිරාඉඹුළ බලකොටුව (කලු‍අග්ගල), ගුරුබැවුල බලකොටුව (හංවැල්ල), කඩුවෙල පිහිටි බලකොටුව යනු පෘතුගීසීන් පරාජය පිණිසම නිර්මාණය කරගත් බලකොටු විය.   

සීතාවක යුගය ගැන කතා කරන විට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1562 දී සිදු වූ මුල්ලේරියා සටන ඉතිහාසගත වන්නකි. මේ මුල්ලේරියා සටන තුළින් විද්‍යමාන කොට පෙන්වන්නේ සීතාවක රාජසිංහගේ වීරත්වය යි. රාජසිංහගේ යුද උපක්‍රම ශිල්පය හා ජාතිමාමකත්වය යි.   

පුරාවිද්‍යා චක්‍රවර්ති එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් පවසන පරිදි මුල්ලේරියා සටන සිදුවූයේ බලකොටුවක් ආශ්‍රිතව නොවේ. ඒ මුල්ලේරියාවට නුදුරු කඩුවෙලින් එහාට පිහිටි එළිමහන් වෙල් එළියක බැව් කියැවේ.   
සීතාවක රාජ්‍යයේ එක් කඩවතක් (රාජධානි දොරටුවක්) වූයේ කඩුවෙලයි. එය කඩුවෙල-කඩවත නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. මෙම කඩුවෙල-කඩවත ප්‍රමුඛ බලකොටුවක් ද විය. ඒ බලකොටුව කඩුවෙල නගරාසන්නයේ උස් භූමියක නිර්මාණය කොට පැවැතිණි. සීතාවක රාජසිංහ රජු පරංගි හා යුද්ධය වෙනුවෙන් තම රාජ්‍යයේ පිහිටවූ බොහෝ බලකොටු උස්බිමක් ආශ්‍රිතව පැවැති බව පෙනේ. අනෙක් අතට එක් පසක් බොහෝ විට කැලණි ගඟට මායිම් වන පරිදි පැවැති බව පෙනේ. බලකොටුව පිහිටියේ අද කඩුවෙල රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය පිහිටා ඇති උස් බිම්කඩෙහි ය. කඩුවෙල බලකොටුව ගත්තත්, හංවැල්ල (ගුරුබැවුල) බලකොටුව ගත්තත්, ගිරාඉඹුළ (කලු‍අග්ගල) බලකොටුව ගත්තත් මේවා පිහිටි බිම තැනිතලාවට වඩා සැලකිය යුතු උසකින් යුතුය. ඊළඟට මේ බලකොටු තුන ආශ්‍රිතවම කැලණි ගඟ හෝ ඇලක් හෝ කුමන හෝ ජල දුර්ගයකින් වට විණ. මේ ස්වභාවික භූමි ලක්ෂණය බලකොටු පිහිටුවීමේදී රාජසිංහ රජු සලකා බැලූ බව පෙනේ.   

පරංගි හමුදාව හා කෝට්ටේ රාජධානියේ හමුදාව සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණය ට පැමිණ මුල්ලේරියා වෙල් එළියේ වාඩි ලා ගත්හ. ඒ අනුව නුදුරේම තමන්ට දැවැන්ත සටනක් ඇති විය හැකි බව සීතාවක ටිකිරි කුමරුත්, මායාදුන්නේ පිය රජුත් තීරණය කළහ.   

එහිදී යුද කණ්ඩායම මෙහෙය වීම එකක් සීතාවක කුමරු රාජසිංහ භාරගත්තේය. යුධ හමුදා බලය මෙහෙයවීමේ තවත් ප්‍රධානියකු වූයේ ඒකනායක මුදලි ය. ඔහු සීතාවක හමුදාවේ ප්‍රධානියා වූ බව ඇතැම් ලේඛනවල විස්තර වේ. මේ ඒකනායක මුදලි අභීත රණකාමියෙකු විය. එසේම යුද්ධයේදී අශ්වයන් මෙහෙයවීමේ අපූර්ව හැකියාවක් පැවැතියෙකු බව සඳහන් වේ. ඊළඟට ලාංකීය අංගම්පොර සටන්කරුවෙකු ද විය. 

 කෙසේ හෝ පරංගි සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණයට සූදානම් බව දැනගත් ටිකිරි කුමරු (සීතාවක රාජසිංහ) කඩුවෙල පිහිටි බලකොටුවට ගියේය. එතැනදී පරංගි හා යුද්ධයට යාමට පෙර තමන් දැඩි ලෙස ඇදහූ පත්තිනි දේව මෑණියන්ට භාරයක් වූ බව කියැවේ. එනම් තමන් පරංගි හා කරන යුද්ධය ජය ගතහොත් තමන්ගේ රන් අසිපත පත්තිනි මෑණියන්ට පූජා කර කඩුවෙල බලකොටුවෙහි පත්තිනි දේවාලයක් තනවන බවට ය. ඒ අනුව අද ඔබ යන එන දකින කඩුවෙල නගරයේ ඇති රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය සීතාවක රාජසිංහ රජු විසින් කරන ලද්දකි. එය කරවූයේ මුල්ලේරියා සටන වෙනුවෙන් තමන් වූ බාරය ඉෂ්ඨසිද්ධ කිරීමක් වශයෙන් පත්තිනි මෑණියන් වෙනුවෙනි. ඒ අනුව මෙම දෙවොල මුල්ලේරියා සටනට පසු සීතාවක රාජසිංහ විසින් කළවූවක් බව විශ්වාසයකි. සීතාවක රාජසිංහ රජතුමා පත්තිනි මෑණියන් කෙරේ බලවත් විශ්වාසයක් පැවැතියකු බව මීට පෙර ද අපි සටහන් තැබීමු. ඒ ඓතිහාසික මැදගොඩ පත්තිනි දේවාලය සාදා එයට රජුගේ කාලතුවක්කුවක් පූජා කළ බව සඳහන් කිරීම වෙනුවෙනි. මැදගොඩ සිද්ධ ගණේගොඩ දොළහ පත්තිනි දේවාලයේ ඇත්තේ ද සීතාවක රාජසිංහ රජතුමා මුල්ලේරියා සටනට රැගෙන ගිය කාලතුවක්කුවක් බව ප්‍රාදේශීය ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ. එසේම රාජසිංහ රජතුමා මුල්ලේරියා සටනට රැගෙන ගිය රන් අසිපත පත්තිනි මෑණියන්ට පූජා කර බාරය ඔප්පු කිරීම සඳහා ඉදිකළ දේවාලය ඓතිහාසික රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය ලෙස දැන් ප්‍රකටය.   

මුල්ලේරියා සටන යනු පෘතුගීසීන් පෙරදිග රටක දී ලද දරුණුම පරාජය බව සඳහන් වේ. පෘතුගීසි ලේඛන වල දී එය දරුණු පරාජයක් බව ඔවුන් සටහන් කර ඇත. පෘතුගීසි හමුදාව මෙහෙයවමින් සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණයට ආ පරංගි කපිතාන්වරයා අපෝන්සු පෙරෙයිරා ද ලසදා නම් වේ. 

 සීතාවක සේනාව පෘතුගීසීන් ඉදිරියට ඒමට පෙර ඔවුන් වාඩිලා සිටි තැනට ගියහ. ඒ අනුව පරංගින්ට සීතාවක රාජ්‍යයේ බලකොටුවක් කිට්ටුවට වත් ළඟා විය නොහැකි විය. වාර්තාවල දක්වන ආකාරයට සීතාවක ටිකිරි කුමරු සමග දසදහසක හමුදාවක් මුල්ලේරියා ප්‍රදේශයට ළඟා වූහ. මේ දෙපිරිස මුහුණට මුහුණ ලා මුණගැසුණේ මුල්ලේරියාව වෙල් සීමාවක දී ය. එතැනදී ත් බිහිසුණු සටනක් හට ගත් බව සඳහන් වේ. විශේෂයෙන් සීතාවක ටිකිරි කුමරු ගරිල්ලා සටන් වලින් ඔබ්බට ගොස් අශ්වාරෝහකයන්, අංගම් සටන්කරුවන්, අලි ඇතුන් පවා යොදාගෙන පරංගීන්ට පහරදී තිබේ.   
සීතාවක සිව් රඟ හමුදාවට යුදයට පුහුණු කළ අලි ඇතුන් විශාල ප්‍රමාණයක් දායක වූ බව සඳහන් වේ. අශ්ව බල ඇණිය ද, අංගම්පොර සටන් බලඇණිය ද එසේම විය.   

මුල්ලේරියා සටනේ දී සීතාවක විරිඳු දක්ෂයා නම් ඇතු කොඩියක් රැගෙන පෙරමුණ සටන් වැදුණු බව කියැවේ. එසේමිවෛරාවණ නම් ඇතු පළිහක් හා දම්වැලක් රැගෙන පරංගි හමුදාවට පහර දුන් බැව් කියැවේ.   

මේ අලි ඇතුන් කීපදෙනෙක් සීතාවක මායාදුන්නේ රජතුමාට පරිත්‍යාග කළේ මහනුවර සිටි ජයවීර රජු ය. සීතාවක රාජධානිය පසුකලෙක බිඳ වැටීමෙන් පසු එහි සංචාරය කළ විදේශිකයෝ රාජධානියේ අලි ඇතුන් හයදාහක් පමණ යුද්ධයට පුහුණුකර නවතා සිටි බව පවසා ඇත.   

පරංගි යනු පෙරදිග නාවික බලය ද අල්ලා ගනිමින් දියුණු කාලතුවක්කු, තුවක්කු, යුද ආම්පන්න බොහොමයක් තිබුණු පිරිසකි. මේ සියලු‍ දියුණු යුද උපක්‍රම ටිකිරි කුමාරු රාජසිංහගේ යුද බලය ඉදිරියේ දුර්වලව, දුබලව ගියේය.   

මේ රාජසිංහ රජුගේ සටන් වලට දායක වූ පිරිස් අදත් කොරතොට ග්‍රාමය ආශ්‍රිතව පැවත ඒ. පෘතුගීසි යුගයේ නැමති පැරණි ග්‍රන්ථයක මෙසේ සඳහන් වේ.   

‘කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළු ද, ප්‍රවීණ ඉලංගක්කරුවෝ ද, ඉලංග සටන් පුහුණු වූ පනික්කි සටන් කරුවෝද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල විවෘත බිම් තීරයේදී පෘතුගීසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහර දුන්හ. රාජසිංහ තෙමේම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර කොරතොට හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ගොස් ප්‍රහාර එල්ල කළේය. මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සංහාරයක් ද සිදුවිය.   

තව ද සීතාවක රාජ්‍යයට අයත් ජන කවිද, මුල්ලේරියා සටන සම්බන්ධව විමසා බැලු‍ම වටී.   

රාසින් නිරිඳු වැඩලා රණ කෙලි තොටට   
ඉලංගමට හේවාකම් දුන් කලට   
පස්ස පොරොත්තුව පැනලා කොටන්නට   
කොරතොට ආරච්චිල ගියෙ පෙරමුණට   
කටේ කිරි සුවඳ යන්නට පවා බැරිවුණා   
යුදට උපන් කුමරිඳු යැයි නමක් ඇතිවුණා   
මුල්ලේරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා   
ටිකිරි කුමරු රාජසිංහ නමින් රජවුණා   

මුල්ලේරියා වෙලේ පැවැති සටනේ දී, මේ සටන් මෙහෙය වූ පෘතුගීසි කපිතාන් අපෝන්සු පෙරෙයිරා ද ලසදා ඇතුළු පෘතුගීසි සෙබලු‍න් 1600 ක් පමණ සමූල ඝාතනය වූ බව සඳහන් වේ. මේ මිය ගිය 1600 ක් පමණ පෘතුගීසි සෙබළුන්ගේ ලේ වලින් මුල්ලේරියා වෙලේ පැවැති ජලය ද රත් පැහැ ගැන්විණ. එතරම් දරුණු ආකාරයේ සමූල ඝාතනයක් බව මෙම සටන විස්තර කිරීමේ දී පෙනෙයි. මේ සමූල ඝාතනය තමන් පෙරදිගදී ලද දරුණුම පරාජය බව පෘතුගීසීන් විසින් ම සඳහන් කර තිබේ.   

මේ දරුණු මුල්ලේරියා සටනින් පසු පෘතුගීසි සෙබළු‍න් කොළඹ කොටුව බලකොටුව දක්වා පලවා හැරියහ. එසේ පලවා හැරියා පමණක් නොව ඔවුන්ට එයින් පිට වීමට, ඇතුළුවීමට නොහැකි පරිදි සීතාවක රාජසිංහ රජු විසින් සිර කිරීමක්ද කළහ. 

 මෙය කොයිතරම් සිරගත කිරීමක් ද යත් ඔවුන් මාස විසි දෙකක් කොළඹ, බොරැල්ල අවට සිරගත ව මෙන් බළකොටුවේ ම කොටු වී උන්හ. අවසානයේ පෘතුගීසි සටන්කරුවන්ට ආහාර හිඟ විය. ඔවුන් කෙතරම් ආහාර හිඟයකට මුහුණ දුන්නා දැයි කියනවා නම් තමන් සුරතලයට ඇති කළ බල්ලන්, පූසන් පවා මරා ආහාරයට ගත් බව කියැවේ.   

  • කොළඹ මහා විහාරය කඩා ඕලන්දයන් පල්ලියක් ඉදිකළා.  
  • ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරයන්ගේ සිරුරු අදටත් එහි මිහිදන්.  

‘‘ඉගුරු දී මිරිස් ගත්තා වාගේ’’ යන කියමන අපේ භාෂාවට එකතු වූයේ උඩරට සිංහල රජවරුන් පෘතුගීසින් ලංකාවෙන් පලවා හැරීමට ලන්දේසින්ගෙන් සහාය ලබා ගැනීමත් සමඟ උදා වූ තත්ත්වය නිසාය. එය එක් කරදරයක් නැතිකර ගැනීමට තවත් කරදරයක් ලංකර ගැනීමක් විය.  

මෙම ඉඟුරු දී මිරිස් ගැනීමට මඟ පෑදෙන්නේ ලන්දේසි නාවිකයකු වූ ජොරිස් වෑන් ස්පිල්බර්ගන් 1600 මහනුවරට පැමිණි විට, මහනුවර රජකල පළමුවැනි විමලධර්මසූරිය රජු ඔවුන් සාදරයෙන් පිළිගත් නමුත්, ඉඟුරු දී මිරිස් ගැනීම සඳහා නිල ආරාධනාව කරනුයේ දෙවැනි රාජසිංහ රජු විසිනි. 1655 සැප්තැම්බර් මාසයේ ජෝර්ජ්, හල්ෆිට්, නැව් දහසයක පිර වූ දෙදහස් පන්සියයක යුද සේනාව සමඟ ගාලු වරායට පැමිණීමත් සමඟය.  

මේ වන විට ලන්දේසීන් පෘතුගීසින් සතුව තිබු නැගෙනහිර සහ දකුණු වෙරළේ බළකොටුද මීගමුව සහ කළුතර බළකොටුද අත්පත්කරගෙන තිබුණි. එ නිසාම කොළඹ පෘතුගීසි බලයද ඇද වැටීමට ආසන්න තත්ත්වයකට පත්ව තිබුණි. කොළඹ කොටු වී සිටි පෘතුගීසින්ට, හල්ෆ්ට් සෙන්පතියා කාල තුවක්කු ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ආරම්භ කළේ 1655 ඔක්තෝම්බර් 17 දිනය.  

ඒ, දැන් හල්ෆ් ඩ්‍රෝප් හෙවත් සාන්ත බස්තියම ලෙස හඳුන්වන කඳු ගැටය මත සිටය.  

සත් මසක් මුළුල්ලේ සිදුකළ ප්‍රහාරය අවසන් වූයේ 1656 මැයි මස 12 දිනය. කොළඹ කොටුව ආරක්‍ෂා කල පෘතුගීසි භටයින්ගෙන් ඉතිරි වූ හැත්තෑ තුන් දෙනෙක් හල්ෆ්ට් සෙන්පතියා වෙත ගොස් තමන්ගේ යටත් බව ප්‍රකාශ කළහ.  

1656 මැයි මස 12 වැනි දින, කොළඹ නගරයට ඉහළින්, ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දියා සමාගමේ කොඩිය ලෙල දෙමින් ලංකා ඉතිහාසයේ තවත් පිටුවක් පෙරළුණි.  

පෘතුගීසීන් මෙන්ම ලන්දේසීන්ද (පසුව බ්‍රිතාන්‍යයින්ද) තමන් යටත් කරගත් රටවල ධන සම්පත් සූරා කෑම සඳහා, තම අවි බලය යෙදෙව්වා සේම, එම රටවල මිනිසුන්ගේ ‘‘මොළ සූරා කෑම’’ සඳහා තම ආගම ව්‍යාප්ත කරන්නට ද වූහ. මෙහිදී පෘතුගීසින්, ලන්දේසීන්ට පෙර තමන්ගේ ආගමික සිද්ධස්ථාන තමන්ගේ බලය ව්‍යාප්තව තිබූ ප්‍රදේශවල ඉදිකර තිබුණි.  

ලන්දේසීන් කොළඹ බලය අත්පත් කරගන්නා සමයේ කොළඹ නගරයේ පෘතුගීසින් ඉදිකළ දේවස්ථාන දහයක් පැවැති බව කියයි. එයින්, ශාන්ත පීතර දේවස්ථානය පිහිටියේ, කොළඹ කොටුවේ ගෝර්ඩන් උද්‍යානය සමීපයේය. කොළඹ කොටුවේ නූතන ජනාධිපති මන්දිරය සමීපයේය. කොළඹ රාජධානිය කරගත් එකම රජ වූ, කෝට්ටේ දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ සිරුරද තැන්පත් වූයේ කොළඹ කොටුවේ පිහිටි ශාන්ත පීතර දේවස්ථාන භූමියේය. මුල් කාලයේදී ලන්දේසීන් මෙම කතෝලික දෙව් මැදුර තමන්ගේ ආගමික කටයුතු සඳහා භාවිතා කරන ලදී. 

ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දීය සමාගම තමන්ගේ ආගමික කටයුතු සඳහා කොළඹ නගරයේ දේවස්ථාන ඉදිකිරීම ආරම්භ කලේ 1749 දීය. ඒ කොළඹ කොටුව සමීපයෙහි වූ උස් කඳු වැටියක් මතය. එකල මෙම කඳු වැටියට නැගුන විට ජනාකීර්ණ නොවූ මුළු කොළඹ නගරයම දැකගත හැකිවිය.  

පෘතුගීසින් එය හැඳින්වුයේ Agoade Loupe යනුවෙනි. ලන්දේසීන් එය හැඳින්වූයේ වුල් ෆෙන් ඩෝල් Voluen daal යනුවෙනි. වෘකයන්ගේ මිටියාවත, වෘකයින් සැරිසරන දෙනිය යන්න එම ලන්දේසී වචනවල තේරුම විය.  

පෘතුගීසින් පැමිණි අවදියේ එම ප්‍රදේශය ලදු කැලෑවක් විය. කැලණි ගඟ අසබඩ මෝදර වැනි ප්‍රදේශවල බහුලව සිටි නරින් අහර සොයා මෙම පෙදෙසට එකල පැමිණුනි. මෙලෙස පැමිණි නරින් පෘතුගීසින් හඳුනා ගත්තේ වෘකයන් ලෙසය. වෘකයන් සැරිසරණ දෙණිය යන අරුත ඇති ‘‘ගොආ ඩිලිප්’’ යන පෘතුගීසි වචන ලන්දේසි බසට පෙරලුනේ ‘‘වුල්ෆෙන්ඩාල්’’ යනුවෙනි.  

මෙම ‘‘වුල්ෆෙන්ඩාල්’’ අද හැදින්වෙන්නේ ‘‘ආදුරුප්පු වීදිය’’ යනුවෙනි.  

1774 ලන්දේසීන් අදුරුප්පුවීදිය කඳු ගැටය මත තමන්ගේ ලන්දේසි පල්ලිය ඉදිකිරීමට ප්‍රථම එහි පෘතුගීසි පල්ලියක තිබුණ බවක් Ceylon francios valtentyn වාර්තාවල සඳහන් වෙයි. නමුත් පසුව එය උඩරට සිට ආ තානාපතීන්ගේ වාසභවනක් ලෙස පැවතුණි.  

එයට වෙනස් තොරතුරක් පිටකොටුව බෝධිය පිළිබඳව තොරතුරු සොයා බැලීමේදී මට දැන ගැනීමට හැකි විය.  

ඕලන්ද යුගය ආරම්භවීමට ටික කාලයකට පෙර කොළඹ නගරයේ විශාලම විහාරය පිහිටියේ ආදුරුප්පුවීදිය කන්ද මුදුනේය. හරියටම කිවහොත් අද වුල්ෆෙන්ඩල් පල්ලිය පිහිටි ප්‍රදේශයේය. කොළඹ මහා විහාරය යනුවෙන් එය හැඳින්විණ.  

සංඝමිත්තා තෙරණින් වහන්සේ ශ්‍රී මහා බෝධිය ලංකාවට වැඩමවීමෙන් පසු එයින් අංකුර අටක් හටගෙන, එයින් බෝධීන් වහන්සේ අටනමක්ද හැදී වැඩුණි. එයින් පසුව අනුරාධපුර සිරිමාබෝ සමිඳුන් වෙතින් තවත් අංකුර තිස් දෙකක් හටගෙන එයින් දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේ බිහිවිණි. එම දෙතිස් බෝධීන් වහන්සේලා ලංකාවේ නොයෙක් ප්‍රදේශවලට වැඩමකර රෝපණය කරන ලදී.  

එම දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේලාගෙන් එකක්, ආදුරුප්පු වීදිය කන්ද මුදුනේ තිබූ මහා විහාරයේ රෝපණය කරන ලදී. පසු කාලයක ඕලන්ද ජාතිකයින් එම විහාරය විනාශකර ඒ මත ඔවුන්ගේ පල්ලියක් ඉදිකරන ලදී.  
පසු කාලයක කොළඹ නගරයේ ප්‍රවාහන කටයුතු කරන්න සහ රික්ෂෝවලින් සිදුවූ යුගයේ ඔවුන්ගේ නැවතුම් පොල වූයේ බේරේ වැව අයිනේය. ඔවුන් ආදුරුප්පුවීදිය කන්ද මුදුනේ ඒ වන විටත් තිබු දෙතිස්ඵල බෝධියෙන් පැළයක් ගෙනැවිත් බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර එයට මල් පහන් පූජා කරන්නනට විය. ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩු සමයේ, කොළඹ නගරය විශාල කිරී​මේදී කොටුව දුම්රිය ස්ථානය සහ මැනිං මාර්කට් (ගබඩාව) සෑදීම සඳහා බේරේ වැව කොටසක්ද ගොඩකරන්නට වූහ. එවිට කරත්තකරුවෝ සහ රික්ෂෝකරුවෝ බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර එයට මල් පහන් පූජා කරන්නට වුහ. ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩු සමයේ, කොළඹ නගරය විශාල කිරීමේදී කොටුව දුම්රිය ස්ථානය සහ මැනිං මාර්කට් (ගබඩාව) සෑදීම සඳහා බේරේ වැව කොටසක්ද ගොඩකරන්නට වූහ. එවිට කරත්තකරුවෝ සහ රික්ෂෝකරුවෝ බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර තිබූ බෝධිය ගෙනැවිත් පිටකොටුවේ අද පිහිටි ස්ථානයේ රෝපණය කළහ. 

එවකට පැවැති ඩොරික් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අනුව පැති හතරක එක සමාන ග්‍රීක කුරුසියක ස්වරූපයෙන්, මුල්ෆෙන්ඩාල් කඳුගැටය මත ලන්දේසීන් කොළඹ නගරයේ තමන්ගේ ප්‍රථම දේවස්ථානය ඉදිකළහ. මෙහි බිත්ති අඩි පහක් පමණ ඝණකම් ඇති අතර ඒ සඳහා භාවිතාකර ඇත්තේ කබොක් ගල් සහ හුණු බදාමය. ආරුක්කු සඳහා ගඩොල් භාවිතා කර ඇත. මුල් සමයේ එම එම ආරක්කු වලට පිටතින් පිත්තල ආවරණයක් යොදා තිබුණ බවට වාර්තා වූවත් වර්තමානයේ ඒවා දක්නට නැත.  

අඩි එකසිය හතළිහක් පමණ උස් වූ දෙව්මැඳුරේ වහලයේ මැඳ කොටස එකල අර්ධ ගෝලාකාර හැඩයකින් යුක්ත විය. උළු වෙනුවට එය සෙවිලි වූයේ මිනිරන් ගල් පතුරු වලිනි. එහි හරි මැදි රන් ආලේප කළ සුළං දිශා දර්ශකයක් සවිකර තිබුණි. 1856 දී සිදු වූ අකුණු ගැසීමක ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් සුළං දර්ශකය විනාශ වූ අතර, අර්ධ ගෝලාකාර හැඩැති වහලයටද හානි සිදුවිය. වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන තඹ ඊයම් තහඩු මුදුන් වහලය ඉදි වූයේ එයින් පසුවය.  

කොළඹ කොටුව ආසන්නයේ උස කඳු ගැටයක පිහිටි මෙම ඕලන්ද පල්ලිය, එදා ඈත සාගරයේ ගමන් කළ නෞකාවලටද හොඳින් දර්ශනය වූ එකක් බව පැවසෙයි. නැව් මඟ සලකුණක් ලෙස මෙම ගොඩනැගිල්ල භාවිතා කර ඇත.  

ලන්දේසින් මෙම මුල්ෆෙන්ඩාල් දෙව්මැදුර ඉදිකිරීම සඳහා යොදවා ගත්තේ නොයෙක් රටවලින් ඔවුන් රැගෙන ආ වහලුන්වය. කොළඹ වරායේ ඕලන්ද නැව්වල රදවාගෙන සිටි මෙම වහලුන් මෙම භූමිය සඳහා කැඳවාගෙන පැමිණ ඇත්තේ වරායේ සිට ඉදිකළ උමං මාර්ගයක් ඔස්සේය. විෂ්කම්භය අඩි පහළොවක් වූ මෙම උමං මාර්ගයේ ඉහළ කොටස ගඩොල්වලින් ඉදිකර තිබූ අතර පොළවට, පැරණි කොළඹ නගරයේ මාවත්වල අතුරා තිබූ අන්දමේ කුඩා හතරැස් කලුගල් අල්ලා තිබුණි. එක්දහස් නවසිය අසූ ගණන්වල, කොළඹ ශාන්ත ජෝශප් මාළු වෙළඳසල අලුතෙන් ඉදිකිරීමේදී මෙම උමං මාර්ගය විවෘත වූ අතර, එම මාර්ගය ඔස්සේ පැමිණි පොලිස් නිලධාරීන් මතු වූයේ මුල්ෆෙන්ඩාල් දේවස්ථානයේ අභ්‍යන්තරයෙනි.  

1749 ගොඩනැගීම ආරම්භ කළ වුල්ෆෙන්ඩාල් දෙවස්ථානය 1757 මාර්තු හයවන දින එහි කැපකිරීමේ දිව්‍ය පූජාව සිදුකරන ලදී. පර්සිවෙල් නැමැති ඉතිහාස වාර්තාකරු මෙම දේවස්ථානය විස්තර කරන්නේ කලු නගරයේ (Black Town) ඇති ආකර්ෂණීය සහ වටිනා දෙවස්ථානයක් වශයෙනි. මුල් යුගයේ ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරවරුන් ඉරුදින මෙහෙය සඳහා මෙම දෙව් මැදුරට පැමිණි අතර, ඔවුන් සඳහා කළුවර සහ කළු මැදිරිය දැවයෙන් නිම වූ විශේෂ ආසන තිබූ අතර අද ද ඒවා දක්නට ලැබෙයි. එසේම ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දියා සමාගමේ නිලධාරීන් සඳහාද විශේෂ ආසන තිබූ අතර අදද ඒවා දක්නට ඇත.  

එකල ආගමික මෙහෙයන් අවස්ථාවේ ශුද්ධ වූ බයිබලය කියවීම සඳහා විශේෂ ස්ථානයක් විය. ශබ්ද විකාශන යන්ත්‍ර නොතිබූ එම අවධියේ, එහි සිට බයිබලය කියවන විට මුළු දෙව් මැදුරම ගිගුම් දෙමින් ඇසෙන්නට විය.  
පාද තුනේ කනප්පුවක් මත තැන්පත් කර ඇති බෞතීස්ම දිය බඳුන මෙම දෙව්මැදුරේ දක්නට ඇති සුවිශේෂ කෞතුක භාණ්ඩයකි. තනිකර රිදීයෙන් නිමවා ඇති මෙය අඩි දෙකක් පමණ විෂ්කම්භයකින් යුක්තය. 1664 සිට 1675 දක්වා මෙරට සිටි රිප්ක්ලොප් වෑන් ගොඑන්සි ආණ්ඩුකාරවරයාගේ බිරිද වූ එස්තර සලෝමි තම දියණිය ප්‍රසූත කරන අවස්ථාවේ මියගියාය. තම බිරිඳ සිහිවීම පිණිස ආණ්ඩුකාරවරයා මෙම බෞතීස්ම දිය බදුන පිරිනමන ලද්දේ දියණිය බෞතීස්ම කරන අවස්ථාවේදීය. මෙයද මුල් කාලයේ තිබී ඇත්තේ කොළඹ කොටුවේ පිහිටි ලන්දේසීන්‍් භාවිතා කළ ශාන්ත පීතර දෙව් මැඳුරේය.  

මුල් කාලයේ ලන්දේසීන් භාවිතා කළ කොළඹ කොටුවේ ශාන්ත පීතර දේවස්ථාන භූමියෙහි රජ ගෙදර Queen House (අද ජනාධිපති මන්දිරය) ඉදිකරන්නට නියම විය. එනිසා 1813 දී එම දෙව්මැඳුර කඩනලදී. ඒ වන විටත් එම දෙව් මැඳුර තුල දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ සිරුර මෙන්ම ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරවරුන් පස් දෙනෙකුගේ සහ තවත් ලන්දේසි ප්‍රභූන් කීප දෙනෙකුගේම සිරුරු භූමිදාන කර තිබුණි. මෙනිසා එකල සිටි එම අයගේ ජීවත්ව සිටින ඥාතීන්ගේ අවසරය මත එම සිරුරු කොටස් සහ පැරණි සොහොන් ගල් වුන්ෆෙන්ඩාල් දේවස්ථානය වෙත ගෙන එන ලදී. රාජකීය 19 වන සේනාංකයේ නිල රැකවරණය සහිතව පන්දම් එලියෙන් එ්වාගෙන ආවේ 1913 සැප්තැම්බර් මස හතරවන දිනය. 

 In pure portuguese over a ring of cotta who was converted to the catholic faith in 1550, who died in 1907  
යන ගලක කෙටූ ලියවිල්ල අනුව 1550 පෘතුගීසින් වෙතින් කතෝලික ආගම වැලඳගත් කෝට්ටේ රජු 1607 මිය ගිය බව කියැවෙයි. ඒ අනුව 1542- 1581 කාලයේ කෝට්ටේ රජ වී සිටි දොන් ජුවන් ධර්මපාල කුමරුගේ ස්මාරකය මෙහි තිබෙන්නට ඇතැයි සිතිය හැක. නමුත් දැනට එවැනි සිහිවටනයක් එහි නැත.  

1765 සිට 1785 දක්වා ලංකාවේ ආණ්ඩුකාරයාව සිටි 1788 පෙබරවාරි හයවන දින මියගිය ඉවාන් විලියම් ෆල්ක් ආණ්ඩුකාරවයාගේ සිරුර, 1762 සිට 1765 දක්වා ආණ්ඩුකළ 1765 අප්‍රියල් මාසයේ මියගිය ලියුබට් ජාන් බැරන් වැන් ඊක්ගේ මළ සිරුරද, 1751 සිට 1752 දක්වා ආණ්ඩුකාරයාව සිටි 1752 පෙබරවාරි 25 දින මියගිය ජෙරාඩ් ජොන් ෆ්‍රීලන්ඩ්ගේ මළ සිරුරද මෙහි තැන්පත්ව ඇත. මෙයට අමතරව තවත් ප්‍රභූන් රැසකගේ මළසිරුරු මෙහි තැන්පත්ව ඇත.  

මෙහි ඇති බොහෝ සොහොන් පලකවල මියගිය පුද්ගලයාගේ උපන් දිනය, මියගිය දිනය, ඥාතීන් කීප දෙනෙකු පිළිබඳව විස්තර මෙන්ම, සමහරක මියයෑමට හේතුද දක්වා ඇත. කෙසේ හෝ වුල්ෆෙන්ඩාල් ඕලන්ද දේවස්ථානයේ අභ්‍යන්තර පොළව සම්පූර්ණයෙන්ම ආවරණය වී ඇත්තේ සොහොන් ගල්වලිනි. 

 

සිවිල් අර්බුද මධ්‍යයේ ද රාජසිංහ රජුගේ මුඛ්‍ය පරමාර්ථය වූයේ පරංගීන්ගෙන් ලංකාව නිදහස්‌ කර ගැනීමයි.
සියලු අභියෝග ජය ගනිමින් දෙවෙනි වරටත් ඔහු කොළඹ කොටුව වැටලීම සඳහා සූදානම් විය. ඒ ක්‍රි.ව. 1587 වර්ෂයේ දීය. රාජසිංහයන්ගේ පළමු ප්‍රහාරයට වඩා මෙම ප්‍රහාරය අතිශයින්ම බිහිසුණු එකක්‌ විය.
 
 මෙම වැටලීම ඉතාමත් ක්‍රමාණුකූලව සිදු කෙරිණි. එහිදී රාජසිංහ රජුගේ ඒකාබද්ධ ප්‍රහාරක බල ඇණිය සෙබළුන් 50000 කින් සමන්විත විය. අවශේෂ කූලීකරුවන් 60000 පමණද, අලි ඇතුන් 2200 පමණ ද, ලෝකඩ කාලතුවක්‌කු 150 පමණ ද, බර ඇදීමට ගවයින් 40000 පමණ ද, පොරෝ 10000 පමණ ද, නාරස්‌සන 3000 පමණ ද, කැති 20000 පමණ ද, කුන්තානි 2000 පමණ ද, උදලු 6000 පමණ ද, ලෝකුරුවන් 400 පමණ ද , වඩු ශිල්පීන් 1000 පමණ ද , කාලතුවක්‌කු වෙඩිකරුවන් 400 පමණ ද, බෝට්‌ටු 400 ද µස්‌ටිස්‌ සහ කැටූර් නැමති යාත්‍රා 65 කින් ද සමන්විත විය. (අමරසිංහ 1998) මීට අමතරව ඉන්දියාව ඇතු`ඵ විදේශීsය රටවලින් රැගෙන එන ලද විශේෂිත සටන් කරුවන්ගෙන් ද මෙම හමුදාව සමන්විත විය. එසේම තමන්ට ඉතාමත් අවශ්‍ය වූ නාවික බලයද විදේශිකයන්ගෙන් ලබා ගැනීමට රාජසිංහයන් සමත් විය.
 
 

අවසානයේ කොළඹ කොටුව වැටලීම ආරම්භ විය. මුලදී මෙන්ම මේ අවස්‌ථාවේදී රාජසිංහ හමුදාව බේරේ වැවේ වතුර හිස්‌කරන ලදී. ක්‍රි.ව. 1588 දක්‌වා කෙරුණ මෙම සටන පෘතුගීසීන්ට මහත් අලාභ හානි සිදු කිරීමට සමත් විය. බේරේ වැවේ ජලය හිස්‌වීමෙන් අතරමන් වූ බෝට්‌ටු කිහිපයක්‌ද සීතාවක හමුදාවන්ගේ අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. ලංකා ඉතිහාසය තුළ සිදුවූ අති විශිෂ්ටතම වැටලීම එයයි. පෘතුගීසින්ට ඇසිපිය හෙළීමට ඉඩ නොතබා බිහිසුණුq ප්‍රහාර කොටුවට එල්ල විය. විටක ජය සීතාවකටය. තවත් විටෙක ජය පෘතුගීසීන්ටය. නිරන්තරයෙන්ම කොළඹට ආධාර ලැබීම, ඔවුන්ගේ දියුණු යුද්ධෝපකරණ හා දියුණු නාවික ශක්‌තිය හමුවේ රාජසිංහයන්ට සටන අවාසිදායක විය. සටන සිදුවන අතරතුර උමං කිහිපයක්‌ කැණීමෙන් කොටුවට ඇතුළු වීමට ගත් උත්සාහයද අසාර්ථක විය. අවසානයේ රාජසිංහ රජු පසු බැසීමට තීරණය කළේය. නමුත් ඒ වන විට පෘතුගීසීන් හොඳ පාඩමක්‌ උගෙන හමාරය. ඔවුන්ට අහිමු වූ දෑ බොහෝය. රාජසිංහයන්ගේ පළමු ප්‍රහාරයට වඩා මෙම ප්‍රහාරය අතිශයින්ම බිහිසුණු එකක්‌ විය. පෘතුගීසීන් එම ආක්‍රමණයෙන් බේරුණේ දේව හාස්‌කමින් බව ඔවුන්ගේම ලේඛකයන් විසින් සඳහන් කර තිබේ. මෙම වැටලීම ක්‍රි.ව.1587 ජූනි සිට ක්‍රි.ව. 1588 පෙබරවාරි දක්‌වා පැවතුණි.
 
 මින් පසු උඩරට රාජ්‍යයේ හා රට අභ්‍යන්තරයේ කැරළි කෝලාහල බහුල අවධියක්‌ උදාවෙයි. හත්කෝaරලයේ ජනතාව සෝතුපාල බණ්‌ඩාර නම් අයෙකු යටතේ කැරළි ගසා ඇත. එහිදී රාජසිංහ රජු එම ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කොට ඔහුගේ අනුගාමිකයන් විශාල පිරිසක්‌ ඝාතනය කොට එම ප්‍රදේශ යළිත් අත්පත් කරගනීs.
 
 කන්ද උඩරටද මේ වන විට අලුත් සිදුවීමක්‌ ආරම්භ වී ඇත. එනම් වීරසුන්දර බණ්‌ඩාරගේa පුතා වූ කොනප්පු බණ්‌ඩාර හා යමසිංහ බණ්‌ඩාර කුමරු පෘතුගීසීන් සමඟ උඩරටට පැමිණීමයි. මෙහිදී උඩරට ජනතාව ඔවුන් හරසරින් පිළිගෙන තිබේ. ඒ සමගම නිකපිටියේ බණ්‌aඩාර පලාගොස්‌ ඇත. ටික දිනකින් කොනප්පු බණ්‌ඩාර යමසිංහ බණ්‌ඩාර කුමරු මරණයට පත්කරනු ලබයි. පසුව භික්‌ෂූන් වහන්සේගේ හා ප්‍රභූන්ගේ ආශිර්වාදය මධ්‍යයේ කොනප්පු බණ්‌ඩාර විමලධර්මසූරිය නමින් උඩරට රාජ්‍යත්වයට පත්කර ඇත. ඔහු විසින් පෘතුගීසී බට පිරිස පලවා හරින ලදී. මෙය සිදුවන්නේ ක්‍රි.ව.1592 දී ය.
 
 අප මුලින් සඳහන් කළ පරිදි උඩරට භික්‌ෂූන් වහන්සේගේ හා ප්‍රභූන්ගේ රාජසිංහ විරෝධී කුමන්ත්‍රණයේ අවසන ජයග්‍රහණය මෙයයි. ඔවුහු අවස්‌ථාව ලද විටම ක්‍රියාත්මක වූහ. විදේශීය සතුරා සමඟ සටන නවතා රාජසිංහ රජුට සිදුවන්නේ දේශීය සතුරන්ට විරුද්ධව නැගීසිටීමටය. ඒ කන්ද උඩරට හා සත්කෝරලයයි.
 
 තමාට අහිමි වූ උඩරට නැවත ලබා ගැනීමට ක්‍රි.ව.1592 දී ආක්‍රමණයක්‌ මෙහෙයවයි. එය ශේ්‍රෂ්ඨ රාජසිංහයන්ගේ අවසාන සටනයි. ඓතිහාසික බලයේදී සිදු වූ එම සටනින් රාජසිංහ රජුq තීරණාත්මක පරාජයකට පත්වේ.
 
 …… එකොලොස්‌ වයස පටන් හේවාකම් කළ මාගේ ඉදිරියේ රජෙක්‌ හිටියේ නැත. මෙදා උඩ රටට පැමිණුන අය පින් ඇති කෙනෙකි. මාගේ පිං පල අඩුය…..(රාජාවලිය පිටුව, 242) යනුවෙන් පවසා පසුබැස විත් පෙතන්ගොඩ උයනෙහි මඳක්‌ නතර වී ඇත.

රාජසිංහ රජුගේ මරණය.

රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවු ආකාරය පිළිබඳ යම් යම් මතවාද තිබුණ ද පිළිගත හැකි මතය වන්නේ බලනේ සිට ආපසු එන ගමනේදී පෙතංගොඩ උයනේදී දී සිදුවු අනතුරයි. එනම් පෙතංගොඩ උයනේදී උණ කටුවක්‌ ඇනී ඇතිවු තුවාලයයි. මේ පිළිබඳව ජනප්‍රවාදයේ එන කවියක්‌ මෙසේය.

 රුසිරු පෙතංගොඩ උයනට වැඩියාය
 නපුරු උනකටුව පතුලේ ඇණුqනාය
 එක්‌ව සිටි සැවොම වටකොට මතුලාය
 රාජසිංහ දෙව් නාමෙත් මැකුනාය


 මෙම උණ කටුව ඇනීSමෙන් වූ තුවාලය රාජසිංහ රජු ඝාතනය කිරීමට තැත්කළ පිරිසට මහත් පිටිවහලකි. මෙම කුමන්ත්‍රණය දියත් කරන්නේ රජුගේම මුනුපුරා වු රාජසූර්ය කුමාරයා හා දොඩම්පේa ගණිතයාය. රාජසූර්ය කුමාරයා රාජසිංහ රජුගේ නැඟනිය වූ මැණික්‌ බිසෝ බණ්‌ඩාරගේ පුතණුවන්ය. මේ පුවත රාජාවලියේ දක්‌වන්aනේ.

 ‘ශ්‍රී පතුල උණකටුව ඇණුනාට දොඩම්පේ ගණිතයා හූනියම් කර විෂ බැඳපීය, රාජසූර්ය අදහසින් වින කරපීය. දැන ගත යුතුයි.’ (රාජාවලිය 242 )

 මේ පුවත මානියංගම පුස්‌කොළ ලිපිය හා සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය යන පුස්‌කොළ පොතින් ද තහවුරු වන බව මහාචාර්ය සිමන් අමරසිංහ මහතා පවසයි. කේරෝස්‌ පවසන්නේ ද තුවාලයට විෂ යෙදීමෙන් රජු මරණයට පත්වු බවයි.

 මෙමගින් පැහැදිළි වන්නේ උණ කටුව ඇනී සිදුවු තුවාලයට විෂ යොදා බැඳීමෙන් එයින් හටගත් රෝගාබාධයෙන් රාජසිංහ රජු මරණයට පත්වු බවයි. පතුලේ තුවාලයට විෂ බෙහෙත් ගැල්වීම නිසා උණකටුව ඇනී දින හතරකින් රාජසිංහ රජු මරණයට පත්වී තිබේ. එය ඉතිහාසයේ සැඟවී ගිය මහා කුමන්ත්‍රණයකි. සාපරාධී ඝාතනයකි. රාජසිංහ රජුගේ මරණය ඔහු පෙතංගොඩ උයනේ සිට සීතාවක ග`ග දිගේ රැගෙන එන අතරතුරේ කිකිලි බිත්තර වැල්ලේදී සිදුවූ බව රාජාවලිය කියයි.

 ‘රාජසිංහ රජ දේවඅ`ගුලෙන් පෙතන්ගොඩ සිට එන විට කිකිළි බිත්තර වැල්ලේදී කතා කළා මිස දෙවනු කී කළ දෙයක්‌ නැතුව උකුත් වූ වාය.’ (රාජාවලිය 242)

එහෙත් සමහර මුලාශ්‍රවල ඔහුගේ මරණය රජමාලිගයේදී සිදුවු බවටද තොරතුරු සඳහන් වෙයි. රාජසිංහ රජුගේ ආදාහන උත්සවය එතරම් උසස්‌ අයුරින් සිදුවූවා යෑයි සැක සහිතය.

 මේ සඳහා එකල පැවති සිවිල් අර්බුද ද හේතු වන්නට ඇත. සීතාවක ආසන්නයේ පිහිටි වැලිවිටිය ගමෙහි හිගුරමෝදරවත්තේ මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ නරපතියාගේ සොහොන් ගැබ පිහිටා තිබේ.

 රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවූ දිනය සම්බන්ධයෙන් ද විවිධ අදහස්‌ දක්‌නට ලැබේ. මහා වංශය සඳහන් කරන්නේ එම වර්ෂය 1593 ලෙසටය. නමුත් රාජාවලිය ශකවර්ෂ එක්‌වාදහස්‌ පන්සිය දහහතර අවුරුද්දක්‌ ගියා යයි දැනගත යුතුයි. ශකවර්ෂ දහහතර ලත් අවුරුද්දේ ගුරුදින හතවත් ලත් හතේ නැකතින් සිරිලක එක්‌සත් කළ රාජසිංහ රජ උකුත් වූවාහ. (රාජාවලිය 242) යනුවෙන් සඳහන් කරයි.

 මෙම වර්ෂයේම මරණය වූ බව අලකේශ්වර යුද්ධය, සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය, මානියංගම පුස්‌කොල ලිපිය, රාජ්‍ය ලෙඛණාරක්‌ෂක දෙපාර්තමේන්තුවේ OR 6606 (104) දරණ තල්පත බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ OR 5289 තල්පත ද දියුණු පත්‍රයෙහි ද සඳහන් වන බව අමරසිංහ මහතා සඳහන් කරයි. පෝල්. ඊ. පීරිස්‌ මහතා දක්‌වන්නේ 1593 මාර්තු 08 දින එම මරණය වු බවයි.

 රාජාවලියේ හා අනෙකුත් මුලාශ්‍ර වල අවුරුද්ද සමාන වුවද දිනයෙහි වෙනසක්‌ ඇත. රාජාවලිය ගුරුදා ලෙස ද අනිකුත් මුලාශ්‍ර බදාදා ලෙසත් දක්‌වා ඇත. මේ අනුව මුලාශ්‍ර කිහිපයකම සඳහන්ව ඇති 1592 පෙබරවාරි 16 වැනි බදාදා දින රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවු බවට ප්‍රකාශ කළ හැකිය. රාජසිංහ රජුගේ උපත සිදුවී ඇත්තේ ක්‍රි.ව. 1532 ජුලි මසදීය. (ජන්ම පත්‍රයට අනුව – අමරසිංහ) ඒ අනුව රාජසිංහ රජු මියයන විට හැටවෙනි වර්ෂයෙහි පසු වූ බව මෙයින් තහවුරු කරගත හැකිය.

 අප මෙතෙක්‌ සාකච්ඡා කළේ රාජසිංහ රජුගේ කාර්යසාපල්‍යත් හා ඔහුගේ මරණය සිදුවු ආකාරය පිළිබඳව කරුණුයි. මීළඟට අප අවධානය යොමුකළ යුත්තේ මෙම ශේ්‍රෂ්ඨ නරපතියාට විරුද්ධව ඔහු දේශෙද්‍රdaහියකු බවට පත්කරමින් ඉදිරිපත් වී ඇති මතවාදයත් රාජසිංහ විරෝධීන් පිරිසක්‌ විසින් ගොතන ලද බව පෙන්වා දීමටය.

 රාජසිංහ රජුට විරුද්ධ මතවාදයන් හා ඔහුගේ චරිත ඝාතනය කිරීම ආරම්භ වන්නේ ඔහු රාජ්‍යත්වයට පත්වීමත් සමගය. මොහුට එල්ල වූ ප්‍රබල චෝදනාවක්‌ වූයේ රාජ්‍ය ලෝභයෙන් සිය පියා ඝාතනය කළාය යන්නයි. එය මුසාවක්‌ බව සාධක සහිතව ඉහත තහවුරු කර තිබේ.

 රජසිංහ රජුට එල්ල වන ප්‍රබලම ඊළඟ චෝදනාව වන්නේ බුද්ධශාසනයට විරුද්ධව සිදු කරනු ලැබූ විනාශයන් පිළිබඳවයි. මෙම චෝදනාව ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් කරන්නේ මහාවංසය හා මන්දාරම් පුර පුවතයි. මෙම මතයද අනිකුත් සමකාලීන මුලාශ්‍ර ඇසුරෙන් විමසීමේදී බිඳී යයි. රාජසිංහ රජු බෞද්ධ විරෝධී ක්‍රියාකලාපයක්‌ ආරම්භ කරන්නේ පියා මැරූ පාප කර්මයෙන් මිදීමට මගක්‌ නැති බව භික්‌ෂූන් විසින් ප්‍රකාශ කළ පසුව යෑයි මහා වංශයේ සඳහන් වේ. මෙය රාජසිංහ රජු භික්‌ෂු විරෝධී ක්‍රියාකලාපයක්‌ ආරම්භ වීමට තුඩු දුන්නායෑයි සිතීමට නොහැකි වන්නේ රජු විසින් තම පියා මැරූ බව සඳහන් පුවත ඉහතදී බිඳවැටණුq බැවින්ය. රාජසිංහ රජු භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධව සමහර කටයුතු සිදුකරන්නේ ඔවුන් විසින්ම ආරම්භ කරන ලද කුමන්ත්‍රණයක්‌ නිසාය. එම සත්‍ය පුවත සඟවා රජු පීතෘ ඝාතකයකු කොට එතුමා පිට වරද පැටවීමට ඔවුන් මුසාවක්‌ ගොතා ඇත. රජු විසින් රාජ්‍ය ලෝභයෙන් පියා මැරුවේ යෑයි අසත්‍ය පුවත දෙවගල රතනාලංකාර හිමි ද විඡේසුන්දර බණ්‌ඩාරයන් විසින් ද උඩරට ප්‍රචාරය කොට හැරිය බව සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය සඳහන් කරයි. එසේම එහි රාජසිංහ රජුගේ පුත් කුමරෙකු වු ධර්ම කුමරු රතනාලංකාර හිමි හා විඡේසුqන්දර බණ්‌ඩාරයන් විසින් පෘතුගීසින් ලවා ඝාතනය කරන ලද බවත් එහි සඳහන්ව ඇත.

 එම නිසා උඩරට පෙරළි කිරීමත් මෙවැනි අපරාධයන් සිදුකිරීමත් නිසා විඡේසුන්දර බණ්‌aඩාර මරවා ඇත. රතනාලංකාර හිමි පලාගොස්‌ තිබේ.

 මෙමගින් පැහැදිලි වන්නේ භික්‌ෂූන්ගේ විවිධ කුමන්aත්‍රණකාරී ක්‍රියාකලාපයක්‌ නිසාම එම භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධව රාජසිංහ රජු නැගී සිටි බවයි. විඡේසුන්දර බණ්‌aඩාරගෙන් පසු කන්ද උඩරට බලයට රාජසිංහ රජු පත්කරන්නේ රාජසූරිය කුමාරයාය. මෙම නව රජුට විරුද්ධව උඩරට කුමන්ත්‍රණ දියත් වී ඇත. වරෙක විෙ-සුන්දර බණ්‌ඩාරට රජකම ලබාදීම සඳහා දෙවනගල රතනාලංකාර හිමි හා ගම්පොල රාජගුරු ධර්මකීර්ති හිමියන් එක්‌ව කුමන්ත්‍රණය කළ බවත් පසුව එය හෙළිවීමෙන් රාජසිංහ රජු ඔවුන්ට විරුද්ධව ක්‍රියා කර ඇත. එහිදී භික්‌ෂූන් ඝාතන කළ පුවතක්‌ සඳහන් නොවේ. උඩරට මුලාශ්‍රයක්‌ වන අස්‌ගිරි තල්පතෙහි බොහෝ සංඝයා සිර අඩස්‌සියට ගත් බවත් සිවුරු හැරවූ බවත් විහාරගම් හේවා නිල සමකළ බවත් රදලවරුන්ට විපත් කිරීමටත් පටන් ගත් විට සංඝයා රාජ භයින් පලාගිය බවත් සඳහන් වේ.

 මෙහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වූයේ කොනප්පු බණ්‌ඩාර විමලධර්මසූරිය නමින් ඉහත භික්‌ෂූන් හා ප්‍රභූන් විසින් රජකමට පත්කිරීමයි.

 මහාවංසයේ දැක්‌වෙන්නේ

 ……. බුද්ධ ශාසනය නසන්නේ භික්‌ෂු සංඝයා ද මරවමින් ධර්ම පුස්‌ථක දවන්නේ ආරාමයන්ද බිඳුවා ස්‌වර්ග මාර්ගය ද වැසුයේය….(මහාවංසය පිට, 93 ගාථා, 11)

 රාජසිංහ රජු ක්‍රියා කළේ කුමන්ත්‍රණය කළ භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධවය. තම රාජ්‍යත්වය අහිමි කිරීමට කුමන්aත්‍රණය කළ භික්‌ෂූන්ට ප්‍රභූන්ට විරුද්ධවය. ඔහු විනාශ කළ ආරාමයන් පිළිබඳ නම් දැක්‌වීමේ දී මෙම මූලාශ්‍ර නිහඬය. මෙකල ප්‍රධාන ආගමික මධ්‍යස්‌ථාන වූ මානියන්ගම රජමහා විහාරය, දෙල්ගමුව රජමහා විහාරය, සබරගමු මහ සමන් දේවාලය ආරක්‌ෂිතව පැවතුණි. එසේම දෙල්ගමු රජමහා විහාරයේ වැඩ සිටි දළදා වහන්සේ වර්ෂයක්‌ පාසා සබරගමු මහ සමන් දේවාලය වැඩමවා වතාවත් පවත්වා ඇත. ඉහත මහාවංස පුවත හුදු ප්‍රබන්ධයක්‌ පමණි. මේවා පසුකාලීනව විනාශ කරන ලද්දේ පරංගීන් විසින්ය.

 භික්‌ෂූන් කෙරෙහි රජු කලකිරී සිටි අවස්‌ථාවේ තවත් වැදගත් සිදුවීමක්‌ සිදුවේ. එනම් ඉන්දියාවෙ සිට පැමිණි ආඬිගුරෙකු වු අරිට්‌ඨකීවෙන්ඩු පෙරුමාල් රජුගේ සිත් දිනා ගැනීමට සමත්වීමය.

 භික්‌ෂූන් හා රජු අතර පැවති විරසකයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් ඔහු රජුගේ සිත් දිනාගෙන ඔහු වෙත තව තවත් ළංවිය. එපමණක්‌ නොව දක්‌ෂ කපටියෙකු වු ඔහු රජුගේ සියලු ක්‍රියාදාමයන්ට උදව් කිරීමට ඉදිරිපත් විය. ඔහුට අවසානයේ රජුගේ අග්‍ර පුරෝහිත තනතුර මෙන්ම සේනාපති තනතුර ද හිමිවිය.

 මොහුගේ අරමුණ වූයේ සීතාවක බලය ලබා ගැනීමය. රාජසිංහ රජුගේ මරණින් පසු සීතාවක රජකම පැතූ ඔහු එය ඉටු නොවන විට පෘතුග්‍රීසීන්ට එක්‌ වී සීතාවක රජකම පැතීය. අවසානයේ ඔහු මිය යන්නේ ද කුමන්ත්‍රණයකිනි.

 රාජසිංහ රජුට ලාංකීය නිදහස උදෙසා සටන් කිරීමට සිදුවූයේ දුනු හීතල හා කඩු වලින් නොවේ. ඔහුගේ විරුද්ධ පාර්ශ්වයන් එම සම්ප්‍රදායික අවි ආයුධ වෙනුවට භාවිතා කළේ එදා ලෝකයේම පැවති දියුණු අවි ආයුධයන්ය. ඒ අතර කාලතුවක්‌කු අත්තුවක්‌කු කොඩිතුවක්‌කු ආදිය විය. ඒවා රාජසිංහ රජුට මෙන්ම සමස්‌ත ලංකාවට ම අලුත් අත්දැකීමක්‌ විය. අනෙක්‌ කරුණ නම් පෘතුගීසින් යුද්ධයෙහි ඉතාමත් දක්‌ෂයෝ වීමය. ඒ හැරුණු විට ඔවුන්ට දියුණු නාවික හමුදාවක්‌ද සිටියේය. අවශ්‍ය විටෙක බාහිරින් ආධාර ලබාගැනීම හා බිහිසිණුq සටන් කිරීමටත් ඔවුන් අති දක්‌ෂයෝය. රාජසිංහ රජුට මේ සියල්ලම මහත් අභියෝගයක්‌ විය.

 නමුත් ඉන් නොපසුබටව ඔවුන්ට මුහුණ දීමට අවශ්‍ය අවි ආයුධ තනා ගත්තේය. ඒ තාක්‌ෂණය තමන්ම හැකි පමණින් භාවිතා කළේය. ඊට අමතරව සිවිල් අර්බුදයන්ට ද මුහුණ පාන්නට සිදු විය.

 කෙසේ හෝ ලාංකීය නිදහස දිනා ගැනීමට අවස්‌ථා දෙකකදී දරන ලද ප්‍රබලතම උත්සාහයන් දෙක අසාර්ථක වන්නේ ඉහත සාධකයන්හිද බලපෑම මතය. රාජසිංහ රජුට විරුද්ධව ගොඩනැගුනු භික්‌ෂූ බලවේගය හා ප්‍රභූ බලවේගයද එයට කදිම අවස්‌ථාවක්‌ විය. එම පරාජයන් සමඟම ඔහුගේ ශ්‍රේෂ්ටත්වය යටපත් කිරීමට ඔවුන්ට මහඟු අවස්‌ථාවක්‌ උදාවිය. එනිසා ඔහු පීතෘ ඝාතකයකු, භික්‌ෂු ඝාතකයකු කොට ඔහුගේ චරිතය ඝාතනය කර ලංකා ඉතිහාසය තුළ ඔහුගේ අනුපමේය සේවය ද ඉතිහාසයෙන් වසංකර දැමුවේය.

 මේ අනුව බැලීමේදී ප්‍රමුඛ වංසකතා වල සීතාවක රාජසිංහ රජු ඉතිහාසය තුළින් වසන් කර ඇත. නමුත් සමකාලීන මූලාශ්‍ර කිහිපයක්‌ම එතුමා පිළිබඳව වෙනස්‌ තොරතුරු සඳහන් කරයි. එමගින් පැහැදිළි වන්නේ එතුමාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වයයි. එතුමා පිළිබඳ නිවැරදි තොරතුරු හෙළි කළ යුතුය. නූතන සමාජය තුළ ඉතිහාසයේ එතුමාට හිමි තැන පිළිබඳව දැනුවත් කළ යුතුය. එය ශේ්‍රෂ්ඨ සීතාවක රාජසිංහ රජුට කෙරෙන උපහාරයකි.

 ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ

 01. පරණවිතාන, රෝහිණී (1999) සීතාවක හටන, සංස්‌කරණය මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදල, කොළඹ 07.

 02. සුරවීර, ඒ. වී. (1997), රාජාවලිය, මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදල, කොළඹ 07.

 03. අමරසිංහ සීමන් (1998) සීතාවක රාජධානියේ උන්නතියේ ද අවනතියේ ද සමහර අංශ පිළිබඳ විමර්ශනයක්‌. කර්තෘ ප්‍රකාශනය, තරංජි ප්‍රින්ටර්ස්‌ මහරගම

 04. මහවංසය (2010) සංස්‌කරණය කිරම විමලජෝති ස්‌ථවිර. බෞද්ධ සංස්‌කෘතික මධ්‍යස්‌ථානය, අජිත් ප්‍රින්ටර්ස්‌ ප්‍රයිවට්‌ ලිමිටඩ් බොරලැස්‌ගමුව.

 05. ලංකාවේ පෘතුගීසි යුගය (2008) 1 කාණ්‌ඩය පෝල් ඊ. පීරිස්‌, පරිවර්තනය අභය හේවාවසම්.සූරිය ප්‍රකාශකයෝ කොළඹ 10. මුද්‍රණය එස්‌ ඇන්ඩ් එස්‌ ප්‍රින්ටර්ස්‌ කොළඹ 10.

 06. අස්‌ගිරියේ තල්පත (1997). සංස්‌කරණය, මැන්දිස්‌ රෝහණධීර, සූරිය ප්‍රකාශකයෝ.

 කොළඹ 10. තරංජි ප්‍රින්ටර්ස්‌ මහරගම.

 07. බැල්දියස්‌ගේ ලංකා පුරාවෘත්තය (2007) පරිවර්තනය බී. එන්. ආර්. ජයසේන, සූරිය ප්‍රකාශකයෝ කොළඹ 10. මුද්‍රණය එස්‌ ඇන්ඩ් එස්‌ ප්‍රින්ටර්ස්‌ කොළඹ 10.

 08. සැවුල් සංදේශය (2005) සංස්‌කරණය. අබයරත්න වීරසිංහ. කොළඹ විජය මුද්‍රණාලය. කොළඹ 10

ගමක නම හැදුණු හැටි…

කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොලොන්නාව මැතිවරණ කොට්ඨාසයේ ඇති කොටිකාවත්ත නගරය පිළිබඳව ජනතාවට ඇත්තේ ගැටලුවකි. එයට කොටිකාවත්ත යනුවෙන් සඳහන් කරන හේතුව කුමක්ද යන්නයි. එය ඓතිහාසික කතාවකි. ඒ නම ඇතිවීමට හේතුවූ කරුණ මෙසේයි. ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසයේ ජනතාවගේ මුවින් නිතර පිටවුන තොලග රැව්දුන් කවියකි.   


කටේ කිරි සුවඳ යන්නට පවා බැරිවුණා   
යුදට උපන් කුමරිදු යයි නමක් ඇතිවුණා   
මුල්ලෙරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා   
ටිකිරි කුමරු රාජසිංහ නමින් රජවුණා   


මේ 1562 දී කෝට්ටේ රාජධානිය වෙනුවෙන් සීතාවක ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණි පෘතුග්‍රීසි හමුදා සහ සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් සීතාවක හමුදා අතර ඉතා දරුණු බිහිසුණු සටනක් සිදුවිය. පෘතුගීසි හමුදාව මෙසේ සීතාවක රාජධානිය ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණියේ එවකට කෝට්ටේ රාජධානියේ රජුවූ දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ නියෝගය පරිදි යයි පවසමිනි. 

 මෙම ඓතිහාසික සංග්‍රාමයේදී සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ අතින් පෘතුගීසි හමුදා සමූල ඝාතනය වූ අතර එම ගැටුමෙන් මුල්ලේරියාව මහා වෙල්යාය ලේ නිසා රතු පැහැයට හැරුණු බව ජනප්‍රවාදයේ ඇත.

 මෙම යුද කතාව හරිම අපූරුය. හරියටම වර්ෂය 1562 අගෝස්තු 23 දිනයි. එදින පහන් වන්නට ආසන්නයේ හමුදා කාණ්ඩ දෙකක් පෘතුගීසි කඳවුරු වෙත රහසින් ගමන් කරන්නට විය. එක් හමුදා කාණ්ඩයක් සීතාවක රාජසිංහ රජු​ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් ගමන් කළ අතර, අනෙක් හමුදා කාණ්ඩය කොරතොට කුරුප්පු ආරච්චි නම් සටන්කාමී සෙනෙවියෙකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පෘතුගීසි කඳවුරු වෙත ගමන් කළේය. මේ හමුදා කාණ්ඩ දෙකම ඉතා රහසින් ගමන් කර පෘතුගීසීන් නොසිතූ නොපැතූ වෙලාවක, ඔවුන්ගේ තුවක්කුවලට උණ්ඩ දමා ගැනීමටවත් වෙලාවක් නොදී ක්ෂණිකව කඩා වැදී පහර දෙන්නට විය.

මෙය ඉතා බිහිසුණු සටනක් විය. පෘතුගීසි සේනාව දෙපැත්තකින් ආක්‍රමණය කළ සිංහල සේනා අභීතව සටන් කළ අතර සීතාවක රාජසිංහ රජු හා ඒකනායක මුදලි ඉදිරිපසිනුත්, කුරුප්පුආරච්චි සේනාධිනායකගේ පිරිස පෘතුගීසි හමුදාවට පැනයන්නට නොදී අනෙක් පැත්තෙනුත් පහරදීම නිසා පෘතුගීසි හමුදාව ඉතාමත් අසරණ විය. මේ සටනින් පරංගි හමුදාවේ 1600 පිරිසක් මියගිය බව සඳහන් වේ.   


මේ සටනින් පෘතුගීසි හමුදාවේ සේනාධිපතිවූ බැල්තරාර් ගෙඩිස්ද මරණයට පත්වූ අතර, පෘතුගීසි හමුදාවේ ලෙයින් මුල්ලේරියා වෙල්යායේ වතුර ලේ පැහැයට හැරුණ බව ඉතිහාස කතාවල සඳහන් වේ.

 මේ යුද්ධය කොතරම් බිහිසුණු වී ද සැලසුම් සහගත වී ද යත් වටහාගන්නට හැකි ඉතිහාස ග්‍රන්ථයක සුළු කොටසක් මෙහි සඳහන් කරමි. එනම් මෙම යුද්ධය පිළිබඳව ඉතිහාසඥයෙකු වන පෝල් ඊ. පීරිස් මහතා ලියූ පෘතුගීසි යුගය නම් ග්‍රන්ථයේ කොටසකි. එහි මෙසේ සඳහන් වෙයි. ‘‘මේ අවස්ථාවේදී රාජසිංහ රජු පෞද්ගලිකවම අණදීම භාරගත්තේය. ප්‍රවීණ ඉලංක්කරුවෝද ඉලංගම් සටන් පුහුණුවූ පනික්කි සටන්කරුවෝද ඇත් අස් හමුදාවලින්ද අතුරුගිරිය කෝරලෙන් සහ කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළුන්ද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල අතර විවෘත බිම් තීරයේදී පෘතුග්‍රීසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහරදීමට වූහ. රාජසිංහ තෙමේම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප්‍රහාරයන් එල්ල කළ අතර කොරතොට හා හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ප්‍රහාර එල්ල කළේය. එයින් මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සතුරු සංහාරයක් සිදුවිය’’.

   
මෙම සටනින් පසු ජයෙන් උදම්වූ සීතාවක සේනාවෝ ජයපැන් බොමින් මගදිගට රණබෙර වයමින් ආපසු ගමන් කළේ ලැබුවාවූ විජයග්‍රහණය පිළිබඳව මහත්වූ සතුටකිනි.   

මෙසේ පැමිණෙන අතර පෘතුගීසි හමුදාවේ මහා බලකොටුවක්ව පැවැති තැනක සීතාවක හමුදාවෝ ජයග්‍රහණය සමරමින් සැණකෙළි පවත්වන්නට විය. මෙසේ සැණකෙළි පවත්වමින් ඔවුන් එම ස්ථානයේ තම ධජ සිටවන්නට විය. එම ධජ කාලයක් තිස්සේ එම ස්ථානයේ පැවැති අතර ජනතාව එම ස්ථානය එතැන් සිට ‘කොඩිගහවත්ත’ නමින් හඳුන්වන්නට විය. පසුව ජනවහ​රේදී එය වෙනස් වී වර්තමානය වනවිට එම ස්ථානය කොටිකාවත්ත බවට පත්වී ඇත. කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ මුල්ලේරියාව නගරයට කිලෝමීටරයක් පමණ ආසන්නයේ කොටිකාවත්ත නමින් හැඳින්වෙන්නේ එම නගරයයි. එම නගරයට එම නම ලැබුණේ එසේයි.

පෘතුගීසි ආගමනය හා මෙරට රාජ්‍ය බලය බිඳී යාම

පෘතුගීසි මෙරටට පැමිණෙන විට මෙරට ක්‍රියාත්මක වන ලද්දේ රාජාණ්ඩු පාලන ක්‍රමයකි. ඒ අනුව රජු රටේ ප්‍රධානියා වන අතර පාලන කටයුතු පහසු කරගැනීම හා ආරක්ෂාව ආදී කරුණු මත යම් ප්‍රදේශ රාජධානි වශයෙන් තෝරාගෙන පාලන කටයුතු සිදු විය. පාලනය පහසු වීම සඳහා දේශීය පාලන ක්‍රමය කොරළ, අතුකොරළ, පත්තු, අතපත්තු ආදී ප්‍රාදේශීය ඛෙදීම් ද, උඩරට, සීතාවක, කෝට්ටේ ආදී පාලන ඒකක ද, නායක, කෝරළේ, මුදලි, නිලමේ හා විදානේ ආදී නිලතල අනුව පාලන කටයුතු සිදුවිය.

16 වන ශතවර්ෂය වන විට ලංකාව කෝට්ටේ, යාපනය නුවර හා තවත් කුඩා රාජ්‍යයන් ගණනාවක් යටතේ පාලනය වූ අතර උතුරින් කලා ඔයත්, දකුණින් වලවේ ග`ගත්, නැගෙනහිරින් මධ්‍යම කදුවැටියත් අතර පිහිටි සීමිත භූමියකින් සමන්විත වූ කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ ශක්තිමත් වූ ස්ව්‍යං පෝෂිත ආර්ථීක රටාවක් පැවති අතර එය සත් කොරළය, සතර කොරළය, තුන් කෝරළය, දෙනවක, රයිගම හා මාතර වශයෙන් ලෙස ඛෙදා පාලනය සිදු විය¡ දිය අගල්, පවුරු පදනම් වලින් සුරක්ෂිතව කොළඹට නොදුරින් පැවති කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ආධිපත්‍ය ඉන් ඔබ්බට ගෙන යාමට තරම් ශක්තිමත් නොවූවකි.

යාපනය අවට පිහිටි දූපත් කිහිපයක් මන්නාරම තෙක් විහිඳ ඇති මුහුදු බිම් තීරයත් යාපනය රාජ්‍ය ලෙස හඳුනාගත හැකි අතර නලූලුර් එහි ප්‍රධාන නගරය විය¡ 13 සියවසේ පමණ සිට ද්‍රවිඩ ජාතිකයන්ගේ වාස භූමියක්ව පැවති අතර කෝට්ටේ රජ සමයේ බලගතු ද්‍රවිඩ රාජ්‍යක් ලෙස ක්‍රියාත්මක විය.

උඩු නුවර, යටි නුවර, දුම්බර, හාරිස්පත්තුව හා හේවා හැට යන ප්‍රදේශ අනුව මහනුවර පාලනය මෙහෙය වූ අතර ගිරි දුර්ග, වන දුර්ග වලින් සමන්විත වූ අඩු ජනගහනයකින් හෙබි වූ රාජධානියක් ලෙස එය ක්‍රියාත්මක වූ අතර මුල් කාලනීව ගම්පොළ පාලන මධ්‍යස්ථානයව පැවතියද පසු කාලීනව සෙංකඩගල පුරය පාලන මධ්‍යස්ථානය ලෙස පවත්වාගෙන යනු ලැබීය¡ ඊට අමතරව මහනුවර හා යාපනය අතර වන්නියාර්වරු විසින් පාලනය කරන ලද කුඩා රාජ්‍යයන් 18 ක් පමණ පැවති බව ද සඳහන් වේ.

පෘතුගීසීන් 1505 දී ලංකාවට පැමිණෙන විට සිරිලක රාජ්‍යත්වය උසුලන ලද්දේ 8 වන වීර පරාක්‍රමබාහු රජුය¡ ඔහු 1509 ජූනි 07 වන දා මිය ගොස් ඇවෑමෙන් සිය පුත් විජයබාහු කුමරු 6 වන විජයබාහු නමින් ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ රාජාභිෂේක ප්‍රාප්ත විය¡ මිය ගිය රජුට ධර්ම පරාක්‍රමබාහු නමින් තවත් පුත් කුමරෙකු වූ බව රාජාවලියේ සඳහන් වේ¡ මෙම වකවානුවේ දී ඉන්දියාවේ ප්‍රතිරාජව සිටි ෆ්රැන්සිස්කු ද අල්මේදාගෙන් පසු ජෝර්ජ් ඇල්බ්‍යුකර්ක් නව ප්‍රතිරාජයා ලෙස පත් කරන ලදි¡ ඔහුට කෙසේ හෝ සෙයිලාන්හි කොටුවක් ඉදි කිරීමට උපදෙස් දී තිබූ අතර 8 වන පරාක්‍රමබාහු රජු මිය ගොස් පුතුන් දෙදෙනා අතර රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ පැන නැ`ගුණු අරගල හේතුවෙන් එක් පුතෙකු කොචින් වලට දූතයෙක් එවා පෘතුගීසීන්ට තම රටේ කොටුවක් ගොඩ නැගීමට අවකාශ දෙන බවත් එහි දී තමාට හමුදා උදව් දෙන මෙන් ඉල්ලා සිටි බව සඳහන් කොට පෘතුගාල අධිරාජයාට ලිපියක් යවා ඇත¡ මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ උපකාර ඉල්ලා ඇත්තේ ධර්ම පරාක්‍රමබාහු කුමරු බවයි¡ එම ප්‍රතිරාජයාගෙන් පසු ගොඪේව් ප්‍රතිරාජ ධූරයට පත් ව ආ ලොපෝ සොර්ස් ද අල්බර්ගේරියා 1517 දී කොටුවක් ගොඩනැගීමට කොළඹ වරායට පැමිණ බව කේරෝස් පියතුමා සඳහන් කරයි¡ එසේ වූව ද විජයබාහු රජු සිය සේනාව යවා ප්‍රහාර එල්ල කර පෘතුගීසීන් පලවා හරින ලදි.

1509 දී අට වන වීර පරාක්‍රමබාහු රජු ඇවෑමෙන් රජ පැමිණි 6 වන විජයබාහු රජු 1521 වන තෙක් පාලනය ගෙන ගිය බව සෙල්ලිපි හා සන්නස් මගින් නිකුත් කළ ආඥා අනුව පැහැදිලි වේ¡නමුත් පෘතුගීසි ලේඛන හා රාජාවලියේ සඳහන් පරිධි විජයබාහු රජුගේ වැඩිමල් සොයුරු නව වන ධර්ම පරාක්‍රමබාහු නමින් රජව සිටි බැව් පැවසුණ ද එය සාවද්‍ය බව පැහැදිලි වන්නේ එම රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ එකල ලියැවුණ මහා වංශයේ හෝ රජතරත්නාකරයේ ද සඳහන්ව නොමැති හෙයිනි.

වර්ෂ 1521 පමණ වන විට 6 වන විජයබාහු රජු හට බුවනෙකබාහු, රයිගම් බණ්ඩාර, මායාදුන්නේ නමින් කුමාරවරු තිදෙනෙකු සිටි අතර හදා වඩා ගත් දේවරාජ නම් කුමරාට රාජ්‍යත්වය ලබා දීමට ක්‍රියා කරන බව සැලවීමෙන් කුපිත වූ කුමාරවරු උඩරට පාලකයාව සිටි ජයවීර බණ්ඩාරගේ උපකාර ඇතිව 6 වන විජයබාහු රජු තම පියාට එරෙහිව සටන් ඇරඹීය¡ සාමදාන වන මුවාවෙන් කුමාරවරු සිර ගත කිරීමේ උපායක් යෙදූවද දේවරාජ කුමාරයාගෙන් ඒ බව සැලවී නුවර කොල්ල කෑමට කුමාරවරු සිය සේනාව යවන ලදි¡ රාත්‍රියේ දී සලමාන් නමැති ආගන්තුකයෙකු ලවා 6 වන විජයබාහු රජු මැරවූ බැව් පැවසේ¡ මෙය විජයබා කොල්ලය නමින් ප්‍රකට විය¡ පසු දින වැඩිමල් කුමරු 7 වන බුවනෙකබාහු නමින් රජ වූ අතර මායාදුන්නේ කුමරුට සතර කෝරළයත්, දෙවැන්නා වූ රයිගම් බණ්ඩාරට ඛෙන්තර, වළල්ලාවිට කෝරළය ඇතු`ඵ ප්‍රදේශයත්, ලෙස ඛෙදා පාලනය කළ ද නොබෝ කලකින් රයිගම් බණ්ඩාරගේ මිය යාමත් සමග මායාදුන්නේ කුමරු එම ප්‍රදේශය අත් කර ගැනීමෙන් දෙසොහොයුරන් අතර මතභේද ඇතිවිය¡ මෙකල වෙළහෙලදාම් වල ගබඩා ආරක්ෂාව සඳහා පෘතුගීසීන් යුධ බටයන් යොදවා පැවතියද රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ අර්භුද ඇතිවෙත්ම 1518 ගෝවේ පෘතුගීසි ආණ්ඩුකාරවරයා වූ දොන් ලෝපෝ සෝරස් ද අල්බරගේරියා මෙරටට පැමිණ යුධ ශක්තිය පෙන්වා පෘතුගීසි බලකොටුවක් ඉදි කළේය¡ සිය වෙළදාමට අනිසි ලෙස බලපාන බැවින් මුස්ලිම්වරු ඊට එරෙහි වූ අතර ඔවුන්ගේ පෙළඹවීමෙන් සිංහලයන් ද විරුද්ධ වූ නමුත් එම විරෝධතා අසාර්ථක විය¡ 1524 දක්වා එම බලකොටු පැවතිය ද සිංහල රජුගේ හෝ ප්‍රභූන්ගේ කැමැත්තක් නොපැවති අතර මුස්ලිම් වෙළෙදුන්ගේ උසගිැන්වීම මත කිහිප වරක්ම කොළඹ කොටුවට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ආදී හේතු මත පෘතුගීසි අධිරාජයාගේ අණ පරිධි 1524 දී එම බලකොටුව ඉවත් කළ නමුත් 7 වන බුවනෙකබාහු රජු පියාට අත් වූ ඉරණම සිය සොහොයුරන් වෙතින් තමාටද අත් වෙතැයි බියෙන් බලකොටුව ඉවත් කළ ද පෘතුගීසි හමුදා බටයන් 20 ක් පමණ රඳවා ගනිමින් ආරක්ෂාව අපේක්ෂා කරන ලදි.

ඉන්දියන් සාගරයේ පැවති යුද්ධයෙන් ජය ගත් සැමොරින්ගේ බට කණ්ඩායමක් ලංකාවට පැමිණිය ද පෘතුගීසි හා සිංහල හමුදා එක්ව ඔවුන් පළවා හැරි අතර එම හමුදා මෙරටට පැමිණියේ මෙරට මුස්ලිම් වෙළෙඳුන්ගේ අනුබලය මත පැමිණ ඇති බවට අනුමාණ කොට බුවනෙකබාහු රජු සිය පාලන ප්‍රදේශ වලින් මුස්ලිම් ජනතාව පණ්නා දැමීය¡ එසේ පන්නා දැමූ මුස්ලිම් වෙළෙඳුන් මායාදුන්නේ රජුගේ පාලන ප්‍රදේශ වල පදිංචි වූ අතර ඔවුන් ලවා සැමොරින්ගේ ආධාර ඉල්ලා සිටීමට මායාදුන්නේ රජුට හැකි විය¡ නමුත් ඉක්මණ් වූ බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසි සහය ඇතිව ප්‍රහාර දියත් කළ අතර මායාදුන්නේ හා රයිගම් බණ්ඩාර විසින් බුවනෙකබාහු රජුට දුන් වාර්ෂික කප්පම් ගෙවීමේ ප්‍රතිඥාව මත සිතාවක ආක්‍රමණයෙන් වැලකී සිටියේය.

පෘතුගීසීන් හා කෝට්ටේ අගරජ වූ බුවනෙකබාහු රජු අතර පවතින සමීප බව වර්ධනය වෙත් ම මුස්ලිම් වෙළෙන්ඳන් කෙරෙහි එතෙක් පැවති වෙළඳ ඒකාධිකාරය බිඳවැටී එය පෘතුගීසීන් යටතට පත් විය¡ ඒ අනුව 1536 පමණ වන විට වෙළඳාම සේම හමුදා බලය ද පෘතුගීසීන් මත යැපෙන තතත්වයට පත් ව පැවති අතර ඔවුන් බුදු දහමට පවා බාධා කිරීම හේතුවෙන් රජු කෙරෙහිද ජනතාව තුළ බලවත් අප්‍රසාදයක් ඇති වෙමින් පැවතිණි.

1537 දී බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසීන්ගේ සහයත්, මයාදුන්නේ රජු සැමොරින්ගේ සහයත් ලබා, ගෙන ගිය සටනේ දී කොළඹ පිහිටි පෘතුගීසීනගේ බලකොටුව වැටලු නමුත් ගෝවෙන් පැමිණි මාටින් අපොන්සු ද සූසා නම් සෙනෙවි ඇතු`ඵ හමුදාව සැමොරින්ගේ හමුදා පන්නා දමා සීතාවක ආක්‍රමණය කළ අතර මායාදුන්නේ රජු පලා ගොස් බටු ගෙදර රාජ්‍ය පාලනය ස්ථාපිත කරන ලදි¡ 1538 දී වේදලායි නම් ස්ථානයේ සැමොරින් හමුදා හා පෘතුගීසි හමුදා අතර යුද්ධයක් ඇති වීමෙන් පෘතුගීසි හමුදා ප්‍රබල ජයක් ලද අතර සැමොරින් හමුදාවට පලා යාමට සිදු විය¡ මායාදුන්නේ රජ රයිගම් බණ්ඩාර හා එක්ව සීතාවක හා කෝට්ටේ අතර දේශසීමාවේ බලකොටු තනා කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ නිතර නිතර අවුල් සහගත තත්ත්වයන් ඇති කළේය¡ අනතුරුව 1539 දී කැලිකට් රජුගෙන් මායාදුන්නේ හා රයිගම් බණ්ඩාර ආධාර ලබමින් දෙපක්ෂය අතර විශාල සටනක් ඇති වූවද බුවනෙකබාහු රජ ගෝවෙන් ආධාර ලබා සටන ජය ගන්නා ලදි¡ මෙවරද පෘතුගීසීන් මායාදුන්නේ රජ විනාශ කිරීමට තැත් දැරූවද බුවනෙනබාහු රජ ඊට එක`ග නොවූ අතර පෘතුගීසීන් කොට්ටේ රාජ්‍යය ගිණිබත් කරන ලදි¡ දැරණයිගලට පලා ගිය මායාදුන්නේ රජ සාමදානයට කැමැත්ත ප්‍රකාශ කළ අතර ඒ සඳහා රජුගේ පුත් කුමරු හා තවත් ප්‍රභූන් දෙදෙනෙකු ඇප කරුවන් වශයෙන් එවිය යුතු බව දන්වා එවූ පසු ටිකිරි බණ්ඩාර කුමරු ද, මලබාර් හමුදාවන්හි නායකත්වය දැරූ සෙනෙවියන්ද අකමැත්තෙන් වුවද සතුරු කඳවුරු වෙත එවීමට මායාදුන්නේ රජුට සිදු වූ බව පැවසේ.

1539 දී රයිගම් බණ්ඩාර හෙවත් රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදු වූ අතර 7 වන බුවනෙකබාහු රජු විසින් සිය රාජ්‍යත්වයෙන් පසු උරුමය සඳහා ධර්මපාල රජුගේ පිළිරුවක් පෘතුගාලයට යවා 3 වන ජුවාන් රජු ලවා එයට ඔටුණු පළඳවා ධර්මපාල කුමරු කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ මීළග නීත්‍යනුකූල උරුමකරු වන බවට ආඥාවක්ද නිකුත් කර ඇත¡ තවද කෝට්ටේ රජවාසලේ නිලමෙ (අගමැති) පදවිය සඳහා බුවනෙකබාහු රජුගේ ඇවැස්ස බෑනා වූ තම්මිට සූරිය බණ්ඩාරට හිමි ව ලෙස දෙවන ආඥාවද නිකුත් කළ අතර පසු කලෙක ඔහු ෆ්රැන්සිස්කු බරෙත්තු නමින් භෞතීස්මයද ලද බැව් පැවසේ. මේ සඳහා පෘතුගාලයට යැවුණු දූත පිරිස සමග ක්‍රිස්තයිානි ආගම ප්‍රචාරය සඳහා දූත පිරිසක් එවා ඇත.

16 වන සියවසේ 50 දශකය පමණ වන විට පෘතුගීසීන් කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ සිය බල පරාක්‍රමය විහිදුවමින් අත්තනෝමතික හා සදාචාර විරෝධී පාලනයක් ගෙන ගිය බව පැහැදිලි වේ¡ ඉතා අධි මිලට භාණඩ අලෙවි කිරීම, දේශීය වෙළඳ ද්‍රව්‍ය සඳහා අඩු මිලක් ගෙවීම, දරු දැරියන් පැහැරගෙන යාම, දේපළ අත්පත් කර ගැනීම හා මෙරට පැවති රාජකාරි ක්‍රමයේ අවුල් ඇති කරන ලදි¡ බුවනෙකබාහු රජු බලය රහිත නාමික පාලකයෙකු බවට පත් වූ අතර නීත ක්‍රියාත්මක කිරීමට විදේශීය පාලකයෙකුගේ පිහිට පැතීමට ද සිදු විය¡ ඔහු ලවා ඔටුනු පැළඳවීම, ආඥා නිකුත් කරවීම ආදියෙන් පැහැදිලි වන්නේ බුවනෙකබාහු රජ සමයේ කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ස්වාධිපති බලය විනාශ වී ගිය බවයි.

1542-43 අතර රයිගම් බණඩ්ාරගේ මරණය සිදු වූයෙන් එම රාජ්‍යය මායාදුන්නේ රජු විසින් ඈඳා ගන්නා ලදි¡ නැවත 1547 දී යාපනයේ වෙකරාසේකරම් රජුගේ ආධාර ඇතිව මායාදුන්නේ රජු බුවනෙකබාහු රජු සමග සටනට එලඹි අතර වීදියේ බණ්ඩාර විසින් උඩරට ආක්‍රමණය කිරීමද විශේෂත්වයකි¡
මෙතෙක් පෘතුගීසි විරෝධියෙකුව සිටි මායාදුන්නේ රජු සිය දේශපාලන පරමාර්ථ උදෙසා පෘතුගීසීන් සමග සබඳතා ගොඩනගා ගැනීමට යොමු වන්නේ මෙම වකවාණුවේදීය¡ 1549 දී මායාදුන්නේ රජු විසින් කෝට්ටේ රාජ්‍ය ආක්‍රමණය කළද පෘතුගීසීන් සීතාවක රාජ්‍ය අභ්‍යන්තරයට ම වැදීම හේතුවෙන් මායාදුන්නේ රජුට දැරණියගලට පලා යාමට සිදු විය.

බුවනෙකබාහු රජුට කතෝලික දහම වැළඳගැනීමට පෘතුගීසීන් දිගින් දිගටම බල කළද රජු එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් ඔවුනොවුන් අතර ඇති වූ හිත් අමනාපයෙන් ප්‍රයොජ්න ගත් මායාදුන්නේ රජ අන්තොන්ියෝ බරෙත්තු සමග රහස් සබඳතා ඇති කර ගනිමින් තානාපතියෙකු අත ගෝවේ ප්‍රතිරාජයාට පුද ප`ඩුරු යැවූ අතර ඔවුන් කැඳවාගෙන යන ලද්දේ බරෙත්තු විසිනි¡ මින් කෝපයට පත් බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසීන්ට සීතාවක ප්‍රදේශයේ වෙළඳාම තහනම් කළේය¡ 70 වියේ පසු වූ බුවනෙකබාහු රජුගේ අවසාන පාලන සමයේ කුමන්ත්‍රණ වලින් ගහණ විය¡ කන්ද උඩරට රජු සේම මායාදුන්නේ රජු සමග එක්ව පෘතුගීසීන් විවිධ කුමන්ත්‍රණ වල නිරත විය¡ මේ අතර 1550 දී දොන් අපොන්සු ද නොරොඤ්ඤෝ විසුරේ ලෙස වැඩ භාරගැනීමට ගෝවට යන අතර කොළොම්තොටට ගොඩබසින ලද අතර ඔහු මායාදුන්නේ රජු සමග හිතවත්කම් ඇති කරගැනීමෙන් කෝපයට පත් බුවනෙකබාහු රජු ඔහුට රටින් පිටවීමට නියෝග කළ බව පැවසේ¡ කුමන්ත්‍රණ මධ්‍යයේ 73 වියේ පසුවූ බුවනෙකබාහු රජුට කැළණියේ කඳවුරු බැඳ සිටියදී කැළණි ග`ග අසලදී වෙඩි පහරකින් මිය යෑමට සිදු විය¡ 1550 දෙසැම්බර් 29 සිදු වූ එම සිදුවීම අත් වැරදීමක්ද, සිතා මතා කළ පලිගැනීමක්ද යන්න අවිනිශ්චිතය¡ රාජ්‍ය තුළ අවුල් ජාලාවක් ඇති කරමින් එම මරණය සිදු වූ අතර ධර්මපාල කුමරුට රාජ්‍යත්වය හිමි විය¡ සොයුරාගේ අභාවයෙන් තමාට රාජ්‍යත්වය හිමි විය යුතුබව පවසමින් ධර්මපාල රජුගේ පියා වූ වීදිය බණ්ඩාර බොල්ලෑගල තෙක් සේනාව සමග පැමිණියද ඔවුන් කනම්පැල්ල දක්වා පලවා හරිමින් කෝට්ටේ දේශසීමා තර කිරීමට පෘතුගීසීන්ට හැකි විය¡ 1551 දී පෘතුගීසී ප්‍රතිරාජයා විසින් දොන් අපොන්සු ද නොරොඤ්ඤෝ සමග ධර්මපාල රජුගේ ආරක්ෂාව උදෙසා නැව් විශාල සංඛ්‍යාවක හමුදාව හා අවි ආයුධ පුරවා එවූවද ඒ වෙනුවට ඔවුන් මෙරට රාජ්‍ය ප්‍රධානීන්ගේ රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදී වස්තුව රැස් කරගනිමින් සිංහලයන්ට පීඩා කළ අතර ඇතැමුන් පලා ගොස් මායාදුන්නේ රජුට එක් වූ බව පැවසේ.

ධර්මපාල රජු පෘතුගීසි හමුදාවන්ට විශාල මුදලක් වැය කර මායාදුන්නේ රජු හා සටන්ට යැවූ අතර එම ප්‍රබල හමුදා හමුවේ මායාදුන්නේ රජුට දැරණියගලට පලා යෑමට සිදුවිය¡ කොල්ල කෑ වස්තුව සමග දොන් ජුවන් අන්රික්‍රිස්ත්‍රි නැව් නැගී ගිය අතර විසුරේ විසින් සීතාවක නුවර වූ රන්, රිදී පිළිම, පාත්‍ර, සීනු, මිණි බරණ ආදී සියල්ල කොල්ල කෑ අතර ධර්මපාල රජු මුදල් ගෙවීමට පොහොසත් නොවූයෙන් පලාගිය මායාදුන්නේ රජු ඇල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළ විසුරේ කොළඹට පැමිණ කොළඹ කොටුවේ කපිතාන් ලෙස ජුවාන් හෙන්රිකස් ද කොළඹ ආරක්ෂාව සඳහා පරිදිනාන්දු කාවල් කපිතාන් ද පත් කළේය¡ ධර්මපාල රජු යුද්ධයේ දී පොරොන්දු වූ මුදල ගෙවීමට අපොහොසත් වූයෙන් සිය පියා වූ වීදිය බණ්ඩාර ගෝවට ගෙන යාමට උත්සාහ කළද අවසානයේ ඒ වෙනුවට වාසල නිලමේ වූ තම්මිට බණ්ඩාර අල්වා ගත් අතර ඔහු සන්තකව පැවති සියලූ වස්තුව පෘතුගීසීන්ට දී ණය ගෙවීමේ පොරොන්දුව මත නිදහස් වූ බව පැවසේ¡ පෘතුගීසීන් මෙරට පාලකයන්ව පත් කර තිබූ අසරණ තත්ත්වය මේ අනුව පැහැදිලි වේ¡ මේ අතර පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර අල්ලා සිර කර තම්මිට බණ්ඩාර සේනාධිනායක තනතුරේ තබා නොරොඤ්ඤෝ ගෝවට ගියේය¡ අනතුරුව පෘතුගීසි විරෝධියෙකු වූ වීදිය බණ්ඩාර කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ බලය ලබාගෙන එහි වූ පෘතුගීසි නියෝජිතයා මරාදමා, වෙළඳපළ ගිණිතබා, කතෝලික දහම ඇදහීම තහනම් කොට පෘතුගීසි රජුට කප්පම් ගෙවීමද නතර කළේය¡ මේ වන විට පෘතුගීසීන් තුර්කි යුද්ධයේ පැටලී සිටී බැවින් දැඩි ක්‍රියාමාර්ග නොගත් නමුත් ඔහවු අල්ලා කොළඹ කොටුවේ බිම් ගෙයක සිර කරන ලදි¡ පෘතුගීසීන්ට පක්ෂපාතී වූ තම්මිට රාල ධර්මපාල රජුගේ උපදේශක මෙන්ම ආරක්ෂක බවටද පත්විය¡ වීදිය බණ්ඩාර සිරෙන් පැන යෑමට මායාදුන්නේගෙන් උපකාර පැතූවද ඔහු ඒ වන විට උඩරට හා යුද්ධයක පැටලී සිටියෙන් එය ඉටු කළ නොහැකි වූ අතර සිය පුත් ධර්මපාල රජුගෙන් සහය පැතුවද තම්මිට රාල එය වලක්වා ඇත¡ අවසානයේ සිර කුටියට උමගක් කැන ඔහවු බේරා ගන්නා ලද්දේ සිය බිරිඳ වූ මායාදුන්නේ රජුගේ දියණයිකද වූ ටිකිරි කුමරියයි¡ ක්‍රිස්තු දහම වැළඳගත් තම්මිට බණ්ඩාරද මායාදුන්නේද පෘතුගීසීන් හා එක්ව වීදිය බණ්ඩාරට එරෙහිව සටන් වැදී ඇත¡ වීදිය බණ්ඩාරට එහි දී සත් කොර්ළයට පලා යාමට සිදු වූ අතර සිය සැමියාගේ වද බන්ධන වලින් මිඳීමට ටිකිරි කුමරිය මායාදුන්නේගේ පුත් සේම සිය සොයුරු ටිකිරි කුමරු මෙහෙයවන ලද සේනාවට එක් වූ බැව් පැවසේ¡ පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර උඩරට රජු හා එක්ව ප්‍රති ප්‍රහාර සඳහා පැමිණියද රණ ශ+ර ටිකිරි කුමරුගේ සේණාව හමුවේ ඔවුන් පරාජය වූ අතර ටිකිරි කුමරු එතැන් සිට රාජසිංහ නාමයෙන් හැඳින්වීය¡ උඩරට රජුට මායාදුන්නේ එල්ල කළ තර්ජන හමුවේ පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර එවකට සත් කෝරළයේ රජ එදිරිමාන්නසූරිය රජුගෙන් ආධාර ඉල්ලා සිටි අතර ඔහු මරා දමා රාජ්‍ය අත්පත් කරගත් බැවින් ජනතා අප්‍රසාදය හා පසුපස බඹා එන හමුදා හමුවේ පුත්තලමටද ඉන් යාපනයටද පැන ගොස් එහි සංකිලි රජුගේ ආධාර පැතුවේය¡ එම සාකච්ඡා අතර ඇති වූ අත් වැරදීමක් හේතුවෙන් සටනක් හටගත් අතර එහිදී වීදිය බණ්ඩාරගේ මරණය සිදු විය¡ පෘතුගීසීන්ගේ අල්ලේ නැටවෙන රූකඩයක් වැනි වූ ධර්මපාල රජුගෙන් රාජ්‍ය බලය ලබා ගැනීමේ අභිප්‍රාය මායාදුන්නේ රජ කෙරෙහි විය.

1557 දී ධර්මපාල රජු කතෝලික දහම වැළඳගත් අතර දොන් ජුවන් පෙරිය බණ්ඩාර නාමයෙන් හැඳින්වූ අතර දෙකඩ වූ රජවාසලේ තර්කය වූයේ මායාදුන්නේ හට රාජ්‍යත්වය හිමි විය යුතු බව වූවද පෘතුගීසි බලය හමුවේ එය වෙනස් කළ නොහැකි වූ අතර මහා සංඝයා විසින් ජනතාව අවධි කිරීමට පෙළඹිණි¡ 1557 ජූනි මස කෝට්ටේ ජනයා ඇති කළ කැරැල්ල දරුණු ලෙස මැඩපැවැත්වූ අතර පෘතුගීසීන් සීතාවක වැටලීමට සැරසෙද්දී මායාදුන්නේ හා සිය පුත් රාජසිංහ විසින් කෝට්ටේ වැටලූව ද ගෝවෙන් ආධාර ගෙන එය මැඩ පැවැත්වීය. 1562 දී කොළඹ කෝට්ටේ වැටලීමට යාමේදී ඇති වූ මුල්ලේරියා සටනින් පෘතුගීසි බටයන් 1600ක් පමණ මිය ගිය අතර ඔවුන්ට ප්‍රබල පරාජයක් අත් වූ නමුත් පසුබා ගිය රාජසිංහ හා මායාදුන්නේ රජුන් කෙටි කලකින් පැමිණ කෝට්ටේ වැටලු අතර කැලණිය සීතාවකට යටත් විය¡ වරින් වර සටන් මතු වූයෙන් ගෝවෙන් ලද ආධාර හමුවේ ශක්තිමත්ව සිටි පෘතුගීසීනගේ පැවැත්මට ධර්මපාල රජු අවශ්‍ය බැවින් 1565 දී ඔහු ද රැගෙන ගොස් කොළඹ බලකොටුවක් පිහිටුවන ලදි.

1577 දී පමණ දොන් ජුවන් පෙරිය බණ්ඩාර රජුට වස දීමේ කුමන්ත්‍රණයක් ඇති වූවද රජු මිය නොගිය අතර පෘතුගීසීන්ගේ විවිධ හිරිහැර මධ්‍යයේ ජීවත් වීමටද සිදු විය¡ මේ අතර 1580 අගෝස්තු මස දී ෆ්රැන්සිස්කානු පූජකයන්ගේ ඉල්ලීමක් අනුව රජු තෑගි ඔප්පුවකට අත්සන් කළ අතර එහි පෘතුගීසි බසින් සඳහන් වූයේ —තම සීයා වූ 7 වන බුවනෙකබාහු රජ පරපුරට අයත් ලංකා පුරය පෘතුගීසීන්ට පවරණ බවයි¡˜ ඒ අනුව මහනුවර, ඌව හා යාපා පටුන හැර සෙසු දිවයිනම පෘතුගීසීන්ට එම තෑගි ඔප්පුවෙන් පැවරෙන ලදි¡ ෆරැන්සිස්කානු පූජකයන් විසින් සකසා අන්තෝනියෝ රිඛෙයිරෝ නම් නොතාරිස් විසින් සහතික කරන ලද එම ඔප්පුවේ සාක්ෂිකරුවන් වූයේ සෙබස්තියන් ද වාචිස් හා මනුවෙල් ලූවිස් වැනි පූජකවරුන්ය¡
1579-1581 කොටුව වැටලු රාජසිංහ රජු දිගු කලක් එහි බලය පවත්වා ගැනීමට සමත් විය¡ ඔවුන්ගේ යුධ ශක්තිය හමුවේ කොළඹ කොටව වට කළ හෙයින් පෘතුගීසීන්ට දුර්භීක්ෂයකට මුහුණ දීමට සිදු ව ඇත¡ නගර වාසීන් මිය ගිය අතර පෘතුගීසීන්ට එහි සිටි බල්ලන් මරා අනුභව කිරීමට පවා සිදු වූ බව පැවසේ¡ අවසානයේ ගෝවෙන් පැමිණි හමුදා විසින් රාජසිංහ කුමරුගේ හමුදා පලවා හරින ලදි¡ 1581 දී 80 වියැති මායාදුන්නේ රජු මිය ගිය අතර ටිකිරි බණඩ්ාර කුමරු රාජසිංහ නමින් සීතාවක රජ විය¡ රාජ්‍යප්‍රාප්ත වහාම උඩරට ආක්‍රමණය කොට සීතාවකට ඇඳා ගත් අතර පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමේ දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් ක්‍රියා කළ රාජසිංහ රජුගේ කොළඹ වැටලීම් අසාර්ථක වීමට හේතුව වූයේ තමාට නාවික ශක්තිය නොමැති බැවින්ය යන්න හදුනාගෙන තානාපති වරුන් විදේශ රාජ්‍ය කිහිපයකට යැව්වද මලබාරයෙන් හැර වෙනත් රටකින් ආධාර ලද බවක් දක්නට නොමැත¡ 1587 දී රාජසිංහ රජුගේ නැව් ද මලබාරයෙන් කුලියට ගත් නැව් ද යොදවා මුහුදු මාර්ග අවහිර කොට කොටුවෙන් පිට කිසිදු බිම් අ`ගලකට ල`ගාවිය නොහැකි ලෙස ආරක්ෂාව තර කිරීමෙන් පෙර ලෙස ම පෘතුගීසීන්ට දුර්භීක්ෂයකට පවා මුහුණ දීමට සිදු විය¡ මේ අතර සිය පියා මැරීමේ පලිය ගැනීමට මාන බලමින් සිටි කොණප්පු බණඩ්ාර ඒ සඳහා පෘතුගීසීන් හා එක්ව අවුස්ත්‍රියවේ දොන් ජුවන් නමින් බෞතීස්මයද ලබා කොළඹ ආරක්ෂාව සඳහා පෘතුගීසීන්ට උපදෙස් දී ඇත¡ 1588 දී ගෝවෙන් හමුදා පැමිණ රාජසිංහ රජුගේ හමුදා පලවා හැර කොළඹ අවට ප්‍රදේශ නිදහස් කරගත් අතර රාජසිංහ රජුගේ අවධානය උඩරට වෙත යොමු කිරීම සඳහා සේනා යැවුණු අතර 1592 දී කොණප්පු බණ්ඩාර විසින් විමලධර්මසූරිය නමින් රජ විය¡ ඉන් කෝපයට පත් රාජසිංහ රජු සේනාව සමග පැමිණයද ප්‍රහාර හමුවේ පසුබැසීමට සිදු වී ඇත¡ එසේ යන අතරමග පෙතන්ගොඩ උයනේ දී උණ කටුවක් ඇනී රාජසිංහ රජු මිය යෑමෙන් සීතාවක රාජ්‍ය පාලනය අවුල් වූ අතර අවස්ථාවෙන් ප්‍රයෝජන ගත් පෘතුගීසීන් එම ප්‍රදේශද තම පාලනය යටතට ගන්නා ලදි¡

පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජු සෙංකඩගල හෙවත් මහනුවර රාජධානිය පෘතුගීසීන්ගේ හා සීතාවක ග්‍රහනයෙන් මිඳී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් වශයෙන් මෙරට ප්‍රධානතම රාජධානිය ලෙසින් පසු කාලීනව ක්‍රියාත්මක වූ බව දක්නට ලැබේ¡ 1591 දී යාපනය රාජ්‍යට පෘතුගීසි ගැති රජෙකු පත් කළ අතර ඔවුන් මීළගට යොමු වූයේ උඩරට දෙසටය¡ 1594 දී උඩරට සිහසුනේ හමිිකාරිය වූ කුසුමාසන දේවිය හෙවත් දෝන කතිරිනා කුමරිය රජ කරවීමට සටන් දියත් කළද දන්තුරේ සටනේදී පෘතුගීසීන් සමූල ඝාතනය කර විමලධර්මසූරිය රජු විසින් කුසුමාසන දේවිය විවාහ කරගන්නා ලදි¡ පෘතුගීසි ආක්‍රමණ වලට මුහුණ දීම සඳහා වඩිග හමුදා ගෙන්වා පුහුණු කළ අතර ආයුධ ශක්තිය තර කර ආර්ථීකයද ශක්තිමත් කරන ලදි¡ 1598 දී විමලධර්මසූරිය රජු පෘතුගීසීන් සමග සාමයකට ආරාධනා කළද පෘතුගීසීන් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර 1602 දී ඔවුන් උඩරට ආක්‍රමණයට ගියද විමලධර්මසූරිය රජු හමුවේ අන්ත පරාජයක් අත් විය¡ මුහුදුබඩ විදේශීය පාලනයට යටත්ව පැවති හෙයින් දේශීය ආගම සුරකින ජනතාවගේ පාලකයා ලෙස ජන ප්‍රසාදය දිනා ගත් විමලධර්මසූරිය රජු දෙල්ගමුවේ වැඩ සිටි දළදා වහන්සේ වැඩමවා උඩරට මාලිගාවේ තැන්පත් කිරීමෙන් මු`ඵ දිවයිනේම පාලකයා ලෙස ජනතා පිළිගැනීම දිනා ගැනීමට සමත් විය¡ රජු පෘතුගීසීන්ට විරුද්ධව කැරලි ගැසීමට කැරලි කරුවන්ට ආධාර අනුබල දුන් අතර පෘතුගීසි උඩරට ආක්‍රමණය කළ ද විමලධර්මසූරිය රජුගේ ප්‍රති ප්‍රහාර හමුවේ පෘතුගීසි පරාජයට පත් විය¡

1602 දී මඩකලපුවට පැමිණි ලන්දේසීන් උඩරට රජු මුණුගැසී පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමට සිය සහය දෙන බවට විලියම් රජු එවන ලද ලිපියක් ඉදිරිපත් කරන ලදි¡ පසුව ඔවුන් හා ඇති කරගන්නා ලද ගිවිසුම අනුව පෘතුගීසීන් පලවා හැරීම ආරම්භ කළද එම ගිවිසුම අනුව ඔවුන් ක්‍රියා නොකළ අතර රජුට අපහාස වන ලෙස හැසිරීම හේතුවෙන් ඔවුන් 50 දෙනෙකු මරා දැමූ අතර 1604 දී පළමු වන විමලධරිමසූරිය රජු දරුණු උණ රෝගයක් වැලඳී මිය ගියේය¡ රජුගේ පුත් කුමාර වරු දෙදෙනා ළා බාල බැවින් විමලධර්මසූරිය රජුගේ ඥාති සෙනරත් කුමරුට සිහසුන පවරන ලදි¡ සාමය ප්‍රිය කල මෙම රජ සමය අභ්‍යන්තර අවුල් වියවුල් වලින් ගහන විය¡ උඩරට උරුමයට තරග කරුවන් කිහපි දෙනෙක් සිටි අතර රජුට විරුද්ධව අභ්‍යන්තරයේ කැරලි කෝලාහල ද ඇති වූවද වැන්දඹු කුසුමාසන දේවිය විවාහ කර ගැනීමෙන් සිය රාජ්‍ය උරුමය තහවුරු කරගැනීමට හැකි විය¡

පෘතුගීසීන් උඩරට ආක්‍රමණයට කිහිප වරක් උත්සාහ කළද ඒවා අසාර්ථක වීමෙන් පසු 1617 දී පෘතුගීසීන් උඩරට රජු සමග ගිවිසුමක් ඇති කිරීමෙන් උඩරට ආක්‍රමණය නොකර සිටීමට එක`ග වූවද 1620 න් පසු ඔවුන් නැවත උඩරට ආක්‍රමණයට යොමු විය¡ මේ අතර සෙනරත් රජ ඇවෑමෙන් සිය කුමාරවරු තිදෙනාට පැවරූ අතර බාලයා වූ දේවරාජසිංහ කුමරු දක්ෂ වූ අතර 1630 දී පෘතුගීසීන් සමූල ඝාතනය වූ රන්දෙනිවල සටන මෙහෙයවන ලද්දේද මොහුය¡ 1623 දී ත්‍රිකුණාමලය ද 1628 දී මඩකලපුවටද පහර දී පෘතුගීසීන් විසින් අල්ලා ගත් අතර ඔවුන් එම බලකොටු ශක්තිමත් කරන ලදි¡

1635 දී දේව රාජසිංහ රජු දෙවන රාජසිංහ නමින් රාජ ප්‍රාප්ත විය¡ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීම අභිප්‍රාය කරගත් දෙවන රාජසිංහ රජු උඩරට පමණක් නොව ලංකාවේම චක්‍රවර්තී රජු ලෙස අවධාරණය කරන ලදි¡ චක්‍රවර්තී ස්වාමීන්වහන්සේ, ත්‍රිසිංහලාධීශ්වර යන විරුදාවලි යොදා ගත් අතර පෘතුගීසීන්ට සේම ලන්දෙසීන්ටද අවධාරණය කරන ලද්දේ ලංකාවම උඩරට රජුගේ අණසකට යටත් වන අතර වෙනත් විදේශීය ජාතීන් අයත් නොවන බවත්ය¡ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමේදී නාවික යුධ ශක්තියේ වැදගත්කම හදුනාගත් දෙවන රාජසිංහ රජු ලන්දේසින්ගේ ආධාර අපේකෂා කළ අතර ඒ වෙනුවට පෘතුගීසි යටතේ පැවති කුරුඳු වෙළදාම හා වරායක් ලන්දේසීන්ට පවරා දීමටද රජු එක`ග විය¡ මේ අතර කෝපයට පත් පෘතුගීසීන් උඩරට ආක්‍රමණයට පැමිණියද ඔවුන් පරාජය කිරීමට දෙවන රාජසිංහ රජු සමත් වූ අතර ලන්දේසීන් පැමිණ මඩකලපුව අල්ලා ගත් අතර 1638 දී උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදි¡ එම ගිවිසුමේ උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් අත පැවති පිටපත් වල යම් පරස්පරතා පැවති බව දක්නට ලැබේ¡ උඩරට රජුගේ විශ්වාසය වූයේ ලන්දේසීන්ගේ අරමුණ වෙළදාම පමණක් වන අතර ඔවුන්ගේ සහය ඇතිව පෘතුගීසීන් පලවා හැර රට එක්සත් කිරීමයි¡ එහෙත් ලන්දේසි ප්‍රතිපත්තිය වූයේ වෙළඳ ද්‍රව්‍ය ලබාගත හැකි ප්‍රදේශ වල ආධිපත්‍යය සියතට ගැනීමයි¡ එබැවින් ඔවුන් වරින් වර ගිවිසුමේ වගන්ති වෙනස් කරමින් සිය අභිප්‍රායන් මුදුන් පමුණුවා ගත් බවක් දක්නට ලැබේ¡

1639 දී ත්‍රිකුණාමලය බලකොටුව ද, 1640 පෙබරවාරි මස මීගමුව ද, මාර්තු මස ගාල්ල ද, 1658 දී කොළඹ කොටුවද පෘතුගීසීන්ගෙන් සියතට ගැනීමට ලන්දේසි සමත් විය¡ මෙසේ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීම කෙමෙන් කෙමෙන් සම්පූර්ණ වද්දී උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් අතර මතභේද වර්ධනය විය¡ මේ අතර 1645 දී පෘතුගීසීන් හා ලන්දේසීන් අතර ලංකාවේ මුහුදු බඩ ප්‍රදේශ පිළිබඳ ගිවිසුම් ඇති කර ගැනීමෙන් මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ සමසේ ඛෙදා ගත් අතර කුරුඳු වැවීමට සාරවත් වූ මීගමුව හා ගාල්ල වැනි ප්‍රදේශ ලන්දේසීට අයත් බවට පෘතුගීසීන් එක`ග වී මෙම දෙපාර්ශවය හැර තුන්වන පාර්ශවයක් සමග එනම් උඩරට රජු සමග සබඳතා නොපැවැත්වීමට එක`ග වීමද එම ගිවිසුමෙහි අන්තර්ගත විය¡ නමුත් පෘතුගීසීන් උඩරට රජු තමා වෙත නම්මවා ගැනීමට දූතයන් එවන ලද නමුත් දෙපාර්ශවයෙන්ම ඉදිරිපත් වූ කොන්දේසි වලට එක`ග වීමට නොහැකි වීමෙන් සාම සාකච්ඡා බිඳ වැටිණි¡

1650 වන විට යුරෝපයේ පෘතුගීසි හා ලන්දේසි අතර පැවති මිත්‍රත්වය බිඳ වැටෙත්ම ලංකාවේ ඔවුනොවුන් ඇති කරගෙන පැවති මිත්‍රත්වයද අවසන් විය¡ ඒ වන විට මිත්‍රත්වය මත අයිතිව පැවති ක`ඵතර, අ`ගුරුවාතොට, කොළඹ, මන්නාරම හා යාපනය යන ප්‍රදේශ වලට ලන්දේසීන් පහර දීම ආරම්භ කළ අතර උඩරට රජුද ලන්දේසීන් හා එක්ව ගොඩබිමින් පහර දී 1655 දී ක`ඵතර හා අ`ගුරුවාතොට අල්ලා ගන්නා ලදි¡ කොළඹට පහර දීමට ලන්දේසීන් ගිය අතර පෘතුගීසීන් ගැස්පා පිගේරාගේ උපකාර ඇතිව අ`ගුරුවාතොට බලය සියතට ගෙන උඩරට සේනාවන්ට පහර දී සබරගමුව හා බුලත්ගම යන ප්‍රදේශ වල බලයද තහවුරු කර ගන්නා ලදි¡ 1656 දී ලන්දේසීන් කොටුව වැටලු අතර 1658 පෙබරවාරි මස මන්නාරමද ජූනි මස යාපනයද රජුගේ ආධාරයෙන් තොරව අල්ලා ගැනීමට ලන්දේසීන් සමත් විය¡ මේ අනුව ලංකාද්වීපයෙන් 1658 දී පෘතුගීසීන් පලවා හැරුණු අතර ප්‍රදේශ රැසක බලය සියතට ගැනීමට දෙවන රාජසිංහ රජුට හැකි විය¡ පුත්තලම් කලපුවේ සිට මීගමුව දක්වා මුහුදු බඩ තීරයත්, හලාවත හා කල්පිටිය වරායන්, සත් කෝරළය, සබරගමුවේ කොටසක්, සතර කෝරලයෙන් අඩක් රජු සතු වූ අතර කුරුඳු වැවේ යැයි ලන්දේසීන් විශ්වාස නොකළ මඩකලපුව හා ත්‍රිකුණාමලයද ලන්දේසීන් උඩරට රජුට භාර දෙන ලදි¡ මෙසේ පෘතුගීසීන්ගේ පලවා හැරීමත් සමග දෙවන රාජසිංහ රජු යටතේ උඩරට රාජ්‍ය ඉතා පු`ඵල් පරාසයක ව්‍යාප්ත ව පැවතිණි¡

කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ සිට පෘතුගීසීන්ගේ බලය වර්ධනය වී උඩරට රාජ්‍ය දක්වා විවිධාකාරයෙන් මෙරට රාජ්‍ය බලයේ පැවැත්මට බලපෑම් කරමින් පෘතුගීසීන් ක්‍රියා කළ අතර මෙරට පැවති රාජකාරි ක්‍රමයේ පැවැත්මට සේම මෙරට පැවති ආර්ථික ක්‍රමයන්ටද බලපෑම් කළ බව දක්නට ලැබේ¡ සිය බලය ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ මත ගැටුම් අර්භූද ඇති කරවමින් මෙරට පාලනය අවුල් වියවුල් කොට උපක්‍රමශීලීව පෘතුගීසීන් මෙරට පාලනය තමාට අවැසි ලෙස මෙහෙයවූ බව මේ අනුව පැහැදිලි වේ¡

පහත රට සිංහලයින්ගේ බලය ගිලිහීම සහ පෘතුගීසීන්ගේ බලය තහවුරු වීම.

පෘතුගීසීන්ගේ පෙරදිග සංක්‍රමණයට හේතුකාරකය වූයේ පෙරදිග රාජ්‍යයන්ගේ වෙළ`ද අධිපත්‍ය පැතිරවීම සහ එම රාජ්‍යයන් සතු වූ වස්තන+් සූරා කමින් ප්‍රබල වීමේ අවශ්‍යතාවය මතය. එහිදී සෙයිලාන් යන නමින් ශ්‍රී ලංකාව හැ`දින්වූ ඔවුන් මෙරට කුරුදු නිෂ්පානයේ මනා වූ තෝතැන්නක් යන වග හදුනා ගැනීමට ඔවුනට වැඩිකලක් ගත නොවීය. පෙරදිගට සංක්‍රමණය වූ ෆැරැන්සිස්කු ද අල්මේදාගේ පුතෙකු වූ ලොරන්සෝද අල්මේදාගේ අනපේක්ෂිත ගොඩ බැසීමක් මත ඔවුන් මෙරට වෙත සංක්‍රමණය වීම සිදු වූ බව ඉතිහාසය තුළ සාක්ෂි දරනු ලබයි.

මේ වන විට මෙරට පාලන බලය වීර පරාක්‍රමභාහු රජු විසින් මෙහෙය වූ අතර ඔුහු 1509 දී මිය යාමත් සම`ග රාජ්‍ය බලය ඔහුගේ පුත් විජයබාහු වෙත මාරු වීම සිදු විය. කෝට්ටේ රාජධානිය ස්වාධීන පාලන තන්ත්‍රයකට උරුමකම් කීවද පෘතුගීසීන්ගේ බලපෑම නොවඩුව කෝට්ටේ රාජධානිය වෙත එල්ල විය. මේ අතරතුර කාලයේදී එනම් 1521 දී විජයබාහු රජුගේ පුතුන් තිදෙනා වූ බුවනෙකබාහු රයිගම්බණ්ඩාර සහ මායාදුන්නේ රාජ්‍යත්වය වෙනුවෙන් පිය පාර්ෂවයට එරෙහිව කැරලි මෙහෙය වීය. මෙම සිදුවීම් අතරතුර විජයබාහු රජු අනපේක්ෂික ලෙස වෙඩි පහරකින් මිය යෑම කෝට්ටේ රාජධානියේ පරිහානියට මුල බීජ සැපයීය. එම මිය යාම පෘතුගීසීන්ගේ කුමන්ත්‍රණයක ප්‍රතිඵලයක් බවටද මත පල විය. මෙම සිදුවීමෙන් පසු මෙරට පාලන තන්ත්‍රයේ සිදු වූ විශේෂ සිදු වීම වූයේ කෝට්ටේ රාජධානිය කොටස් කීපයකට විභේධනය වීමයි. සහෝදරයන් තිදෙනා අතර වූ ඛෙදීයාම හේතුකොටගෙන කෝට්ටේ,රයිගම සහ සීතාවක වශයෙන් රාජධානි පාලන අභ්‍යන්තරය සකස්වන්නට විය.

මෙම සිංහල රාජ්‍ය ඛෙදීයාම පෘතුගීසීන්ට මෙරට පාලන තන්ත්‍රය වෙනුවෙන් ඇ`ගිලි ගැසීමට කදිම අවස්ථාවක් විය. පසුකාලනීව රයිගම පාලනය මෙහෙය වූ රයිගම් බණඩ්ාර කුමරුගේ වියෝවෙන් පසු එම පලාත් බලය තම පාලන සීමාව වෙත ඈදා ගැනීමේ චේතනාව මත බුවනෙකබාහු සහ මායාදුන්නේ අතර ගැටලූ ඇතිවන්නට විය. එහිදී බුවනෙකබාහු පෘතුගීසීන්ගේ සහය පැතීම හේතුවෙන් සිංහල ජන පිරිස් මායාදුන්නේ කුමරු වෙත සහය ඵල කරන්නට විය.

බුවනෙකබාහු රජුගේ ඇවෑමෙන් කෝට්ටේ රාජධානිය ධර්මපාල කමරුට හිමි විය. බුවනෙකබාහු = රජුගේ ඇවෑමෙන් පාලන බලය මායාදුන්නේ වෙත උරුමවෙතැයි සැකඵල කළ පෘතුගීසීන් ධර්මපාල කුමරු මාර්ගයෙන් සිංහල පාලන බලය අත්කර ගැනීමට සූක්ෂම විය. එය මෙරට සිංහලයන්ගේ පාලන බලය පෘතුගීසීන්ගේ ග්‍රහණයට හසු වූ අවස්ථාව වශයෙන්ද හැදින්විය හැකි වේ. මෙම රාජ්‍ය පාලන කාලසීමාව තුළ පහත රට සහ මුහුදුබඩ පාලනය සිංහල රාජ්‍ය පාලනයෙන් ගිලිහුණු අතර උඩරට රාජධානිය පමණක් ස්වාධීන රාජ්‍යයක් වශයෙන් පැවතිනි. ඇතැම් විටෙක එයට හේතුව වූයේ උඩරට සිංහලූන්ගේ ගරිල්ලා ප්‍රහාරයන් සහ පහත රට සිංහලයන්ගේ පක්ෂපාතීත්වය උඩරට රාජ්‍ය පාලකයා වෙත පැවතීම හේතුවෙනි.
මේ වන විටත් පෘතුගීසීන් මෙරට ජන පදනම වෙත සංස්කෘතිමය වශයෙන් ප්‍රහාර එල්ල කර පැවිතිනි. බෞද්ධ දහම හා සබැ`දි සංස්කෘතිය ක්‍රිස්තියානි ආගම හා බද්ධ කිරීම ඔවුන්ගේ එම උපක්‍රමයයි. එතුළින් ඔවුන් දේශීය වශයෙන් තමන්ට පක්ෂපාතී පිරිසක් බිහිකර ගැනීම අරමුණ වූ බව පැහැදිළි වේ. මෙරට පිහිටි දේවාල සහ විහාර ගම් කොල්ල කමින් එම ස්ථානයන්ගේ පල්ලි පිහිටවා අත්තනෝමතික ලෙස මෙම ආගමික සහ සංස්කෘතික කොල්ලය සිදු කෙරිනි. කෝට්ටේ දළ`දා මැදුර තුළ ක්‍රිස්තියානි දේව මෙහෙයක් පැවැත්වීමෙන් සිංහල බෞද්ධ රාජ්‍ය බලයේ හීන වීම මැනවින් ප්‍රකට වේ.

සීතාවක බලය මායාදුන්නේගෙන් රාජසිංහ වෙත මාරුවන විට පෘතුගීසීන් සීතාවක රාජ්‍ය හා යුධ වැද පරාජයට පත්ව අස්ථාවර පාලනයක නියුතුව සිටියේය. නමුත් අභ්‍යන්තරිකව සිංහල නිළධාරීන්ගේ සහාය පෘතුගීසීන්ට ලැබීම තුළ සීතාවක රාජ්‍ය පෘතුගීසීන්ට යටත් විය. මින් අනතුරුව පෘතුගීසීන්ගේ මුහුදුබඩ පාලනය සහ අභ්‍යන්තරිකව පහත රට පාලනය ඔවුන් සතුව ස්ථාවර වන්නට විය. නමුදු උඩරට පාලනය ඔවුන් සතු නොවීම විශේෂත්වයකි.

පෘතුගීසීන්ගේ පාලනය දෙස බලන විට එය එය යටත්විජිත පාලනයක ස්වරූපය මැනවින් විදහා පාන්නට විය. පෘතුගීසීයේ රජු සමස්ත යටත්විජිතයේ පාලකයා වූ අතර කලාප බාර ප්‍රතිරාජයා සහ කපිතාන්වරු ඔහුට වගකියන්නන් බවට පත් විය. පෘතුගීසීන් ලක්දිව පහතරට බලය ස්ථාවර කරමින් වරායන් ආශ්‍රිත බලකොටු ඉදිකළ අතර හමුදා සේවය ප්‍රබල කෙරීය. කෝට්ටේ රාජධානිය තුළ පැවති සිංහල රාජ්‍ය පරිපාලන රටාව ඔවුන්ගේ පාලනයට පහසු වූ අතර එම ප්‍රාදේශීය පාලන ව්‍යුහය ඒ අයුරින්ම වත්වාගෙන යන ලදී. එසේම මෙරට පැවති කුල ක්‍රමය මැනවින් ප්‍රයොජනයට ගත් පෘතුගීසීන් නිලතල ලබා දීම තුළ සිංහල පිරිස් ඔවුන් වෙත අවනත කර ගැනීමට සමත්විය.

පෘතුගීසීන් මෙරට ආර්ථීක යැපයුම් ක්‍රමවේදයට සමපාතව බලය තහවුරු කිරීමට දැඩි උත්සහයක යෙදිනි. එහිදී ඔවුන් ක්‍රමෝපායන් රාශයික් අනුගමනය කළ බව පැහැදිළි වේ. එහිදී සිංහල ස්ත්‍රීන් සමග විවාහ පත් වීම පෘතුගීසි බලකොටු ආශිතව සිංහල ජනාවාස බිහි කිරීම සහ ඉන්දියාවෙන් ක්‍රිස්තියානි දහම වැළදගත් පරවා ආදී ජන කොටස් මෙරටට ගෙන්වා පදිංචි කරවීමත් එම උපක්‍රමයන් විය.
කෝට්ටේ රාජ්‍ය පෘතුගීසීන් සතු වීමට වසර 50කට පෙර සිටම සිංහල රදළයන් සතු වූ ඉඩම් නැතිනම් නින්දගම් පෘතුගීසී ජාතිකයන් විසින් බුක්ති විදින්නට විය. 1615 වාස් ෆෙයිරේ විසින් තෝම්බුව නිම කරන විටත් කෝට්ටේ රාජධානියේ ගම්වලින් විශාල කොටසක් පෘතුගීසීන් අතට පත් වී තිබීම තුළ පහත රට ප්‍රබල රාජ්‍ය වූ කෝට්ටේ සිංහලයන්ගේ බලය හීන වීම මැනවින් පැහැදිළි වේ.

පෘතුගීසීන්ගේ වෙළදාම් කටයුතු

පෘතුගාලය අසාරවත් භූමියක් වූ නිසාත් හිස් කදුකර භූමියක් වූ නිසාත් ගොවිතැන හෝ කර්මාන්ත දියුණු කිරීමට සුදුසු පරිසරයක් එරට නොතිබූ හෙයින් ඔවුන් මුහුදුගාමී ජාතියක් වූ අතර එසේ මුහදුු සංචාර ඔස්සේ පැමිණ දේශ ගවේශනයන් සිදු කරමින් එම දේශයන්හි පවතින දෑ රෑගෙන අලෙවි කරමින් වෙළදාමේ නිරතවන ජාතියක් බවට මොවුන් පත්වන ලදි¡

පෘතුගීසීන් හෙවත් පරංගීන් 1505 දී කැලිකට් නගරය ඇතුළු මලබාරී වෙරළ අල්ලාගෙන සිටි නිසා ඉන්දියාවට නොපැමින කෙලින්ම රතු මුහුදට හා පර්සියානු බොක්ක වෙත ද යාමට තැත්කරන ලදී¡ මෙය නැවැත්වීමට ලංකා පෙදෙසට ප්‍රැන්සිස්කෝද අල්මේදා ව්සින් ඔහුගේ පුත්‍ර ලොරන්සු ද අල්මේදා එවන ලදී¡ කුණාටුවක් හේතුවෙන් ගාල්ලට ගසාගෙන එන ලදී¡ ලංකාවේ ද කුළුබඩු වෙළදාම ඔවුන් අතට ගැනීමට වුවමනා කළ නිසා ලංකාවට ඒමට පෘතුගීසීන් අදහස් කොට ගෙන තිබුණි¡ එසේ වුව ද පළමු වරට පැමිණෙනුයේ අහම්ඛෙනි¡ පෘතුගීසීන් මුස්ලිම් වරුන්ගෙන් මේ ප්‍රදේශයේ වෙළදාම පැහැරගැනීම උදෙසා සටන් කොට ඇති බවත් සදහන් වේ¡ එහෙත් මේ පැමිණීමෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට තැත්කල ඔවුහු කොළඹට ගොඩ බටහ¡

එකල කොළඹ පෙරදිග වෙළදාම පිළිබඳව වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් විය¡ ශතවර්ෂ ගණනක සිටම අරාබි චීන පර්සියන් ආදී විවිධ ජාතීන්හි වෙළදුන් වෙළදාම පිණිස මෙහි පැමිණෙන ලදී¡ එහෙත් යුරෝපීය නැවක් කොලඔට පැමිණි මුල් වතාව එය විය¡ පරංගීන්ගේ පැමිණීමෙන් ඒතාක් කල් තමන් නිදහස් ලෙස කරගෙන ගිය වෙලදාමට අවහිරයක් පැමිණිබැව් දැනගත් මුස්ලිම්වරු ඔවුන්ට විරුද්ධතා පෑමට පෙළෙඔන ලදී¡ මේ හේතුවෙන් මෙම දෙපාර්ශවය අතර බලවත් සටනක් ආරම්භ විය¡ පෘතුගීසීන් තම නැව්වල තිබූ කාලතුවක්කු වලින් වෙඩිතබා සතුරන් පසුබැස්සූහ¡

කොළඹ වාසය කළ සිංහල මිනිසුන් පෘතුගීසීන්ගේ පැමිණීම ගැන මහත්සේ බියවූහ¡ ඔවුන් කෝට්ටේ රජුට ඒ පිළිබඳව සැලකරසිටි ආකාරය රාජාවලියෙහි මැනවින් දක්වා ඇත¡ ඒ අනුව මෙම පුවත සැලවූ වහාම ස්වකීය ඇමති මණඩලය රෑස්කරවා සාකච්චා කොට පෘතුගීසීන් හා සාමදානයෙන් සිටීමට තීරණය කරන ලදී¡ කෝට්ටේ රජවාසලින් පිටත්කර හරින ලද දූතයෝ ඔවුන් ලක්දිවට පැමිණීමට හේතුව විමසන ලදී. එහි දී තමා පෘතුගීසි රජුගේ සේවකයෙකු බව ද, කුණාටුවකට හසුවීමෙන් තම නැව් ලංකාවට පැමිණි බව ද, ලංකාව හා සමගියෙන් වෙළදාම් කිරීම තම අදහස බව ද, එසේ නිදහස් ලෙස වෙළදාම් කිරීමට දෙතොත් ලංකාවේ වෙරළ පර සතුරනිගෙන් ආරක්ෂාකර දියහැකි බව ද, ලොරෙන්සෝද අල්මේදා විසින් සිංහල රජතුමාවෙත දන්වා යවන ලදී¡

සියලූ රාජ්‍යන් හා සාමදානයෙන් වෙළදාම් කිරීම පරන්ගීන්ගේ පරමාර්ථය බවතA, සිංහල රජ පරංගි රජු හා ගිවිසුමකට බැදෙතොත් එයින් දෙපසටම වාසි ලැබියහැකි බවත් පරංගි නියෝජිතයා රජතුමාට සැලකර සිටියේය¡ මේ අනුව පර්නාවෝ කොට්රීම් රජු සමග ප්‍රයෝජනවත් ගිවිසුමක් ඇති කර ගන්නා ලදී¡ මිත්‍ර භාවයෙන් කල් යැවීමේ දී සලකුනක් ලෙස සිංහල රජුත් පෘතුගීසී රජුත් පුදප`ඩුරු හුවමාරු කර ගැනීමට ද පෘතුගීසීන්ට නිදහස් ලෙස වෙළදාම් කර ගැනීමට ද එA පිණිස පෘතුගීසී නැව් මගින් ලංකාවේ මුහදුු වෙරළ ආරක්ෂා කර දීමට ද එම ගිවිසුම මගින් තීරණය කරගන්නා ලදී¡ සිංහල රජු සමග ස්ථීර ගිවිසුමකට එළබීම ස`දහා පායෝද සෞසා නැමති සෙනවියෙකු රජමාලගියට ගොස් රජු හා ගිවිසුමකට පැමිණියේ ය¡ එම ගිවිසුම අනුව සිංහලයන් අවුරුදු පතා කුරුදු බහර 400 ක් ( ටොන් 7 ක් පමණ ) පෘතුගීසි රජුට පඩුරක් වශයෙන් ගෙවීමට ද ඒ වෙනුවට පරංගීන් විසින් සිංහල රජුට ලංකාවේ මුහුදු වෙරළ ආරක්ෂාකර දීමට ද ඒ ගිවිසුම මගින් ස්ථීර කරගන්නා ලදී¡ එමෙන්ම සිංහල රජුගේ අවසරය මත කුඩා වෙළ`ද ගබඩාවක් ද කතෝලික දේවස්ථානයක් ද බ`දවා වෙළ`ද ගබඩාව රුකවල් කිරීම පිණිස පෘතුගීසි හේවායන් ස්වල්ප දෙනෙකු ද එහි නතර කරන ලදී¡

පෘතුගීසීන් ලංකාවට පැමිණ කොළඹ වෙළ`ද ගබඩාවක් පිහිටුවා ගැනීම මුස්ලිම් වෙළෙන්දන්ගේ බලවත් නොසන්සුන් කමට හේතු විය¡ කොළඹ වරායට දකුණෙන් ගල්බොක්ක තුඩුවේ ගොඩනංවන ලද පෘතුගීසීන්ගේ වෙළ`ද ගබඩාව බළකොටුවක් වැනි විය¡ මුස්ලිම් වෙළෙන්දෝ ඒ වෙළ`ද ගබඩාව සිංහල රාජ්‍යයේ නිදහසට අවහිරයක් බව සිංහල රජු විසින් ඔප්පු කරන ලදී¡ වැඩිකල් ගතවන්නට පෙර පෘතුගීසි හේවායන් ස්වල්ප දෙනාට සිංහලයන්ගෙන් බොහෝ විරුද්ධකම් එල්ල විය¡ මිසරයේ සුල්තාන් හා යුද්ධ කරමින් සිටි ඔවුනට ලංකාවට හේවායන් එවිය නොහැකි විය¡ ඒ හේතුවෙන් කි්‍රව 1507 දී පරංගීන්ට කොළඹ වෙරළ ගබඩාව අත හැර දමන්නට සිදු විය¡ ඔවුහූ තමන්ට වුවමනා වූ විටක කොළඹට පැමිණ කුරුදු මිල දී ගැනීමට තීරණය කරන ලදී¡ මේ අනුව කොළඹ වෙළ`ද ගබඩා අතහැර ගිය පසු ද පෘතුගීසීහු කුරුදු මිලදී ගැනීම පිණිස බොහෝ වරක් පැමිණ ගොස් තිෙබී¡ තම වෙළදාම නිසිලෙස සිදු කිරීමට නම් ඉන්දියාවේ බලය පිහිටුවා ගතයුතු බව සිතූ ඔවුන් එය එලෙසින්ම සිදු කොට මලක්කාව ද අල්ලා ගන්නා ලදී¡ එයින් පසු කොළඹ වරාය ද තම අත්තඩංගුවට ගතයුතු බව ද පෙනී ගියේ ය¡

පෘතුගීසීන් මෙරටට පැමිණ සියවස් ගණනක් යනතුරු රටේ පාලනාධිපත්‍ය අල්ලා ගැනීමේ අදහසක් පැවති බව නොපෙනේ¡ මුලින් ඔවුන්ගේ අවදානය යොමු වූ යේ වෙළදාම ගැන පමණ¡ි පෘතුගීසීන් ආයුධ සන්නද්ද වෙළෙන්දන් වශයෙන් මෙරට ට පැමිණෙන ලදී¡ ඔවුහු පැමිණි මුල් කාලයේදීම කොළඹ කොටුවක් ඉදිකොට ගෙන එය ආරක්ෂා කිරීමට බලෑනියක් ද සකසාගෙන සිටින ලදී¡ නමුත් ඔවුන් එසේ කිරීම පිළිබදව කෝට්ටේ රජතුමා ගෙන් ද අනෙකුත් වෙළදුන් ගෙන් ද දේශීය ජනතාව ගෙන් ද විරෝධය පල වූහ¡ එබැවින් කි්‍රව1524 දී පෘතුගීසි බලකොටුව ඉවත් කොට පෘතුගීසීන් ද අනෙකුත් වෙළදුන් මෙන් සාමකාමී පිරිසක් බව පෙන්වීමට උත්සාහ කරන ලදී¡ මෙය මොවුන්ගේ වෙළද උපක්‍රමයක් විය¡ මන්ද යත් එහි දී ඔවුන් සුහදශීලී කතාබහ, මිත්‍රත්වය, ආදී සන්නිවේදන උපාය මාර්ගයන් යොදා ගනිමින් තම දුර්වලතාවයන් මගහරවා ගැනීමට කටයුතු කර ඇත¡ මෙය ඔවුන් වෙළඳ ආධිපත්‍ය තහවරු කරගැනීම සඳහා ප්‍රමුඛ ලෙස සන්නිවේදන අංශය කෙරෙහි අවදානය දක්වන දල අවස්තාවක් ලෙස පෙන්වාදිය හැකිය¡

කි්‍රව 6 වන සියවසේ දී පමණ කිරිමැටියාවේ විසින් රචිත —මහ හටන˜ නම් සිංහල කාව්‍යයේ විජයබා කොල්ලය පිළිබඳ පුවත සදහන් වන අතර එහි සඳහන් ආකාරයට පෘතුතීසීන් කෝට්ටේ රජුට කප්පම් ගෙව්මට පොරොන්දුව වෙළදාම් කිරීමටත් කොළඹ කොටුවක් ඉදි කිරීමටක් රජුගෙන් අවසර ඉල්ලාගත් බව දැක්වේ¡ ඒ අනුව ඔවුන් විසින් රට වටා වෙරළ ප්‍රදේශවල බලකොටු ඉදිකර වෙළද ආධිපත්‍ය තමන් යටතට ගැනීම සඳහා කටයුතු කරන ලදී¡

ඩියගෝ ද මෙලෝ ද කැස්ත්‍රෝ නම් කපිතාන් ජෙනරාල් වරයා ලංකාවේ පෘතුගීසි පාලනය සාධාරණ හා යුක්තිගරුක භාවය මත පදනම් විය යුතු බව ප්‍රකාශ කොට ඇත¡ පේරෝ ද සිල්වා නම් විසුරේවරයා ද පෙන්වා දී ඇත්තේ මෙරට ජනතාව පීඩනයට පත් කිරීම පෘතුගීසි වෙළද කටයුතු වලට බාදාවක් වන බවයි¡ එනම් ඔහුගේ එම ප්‍රකාශයෙන් පැහැදිලි වනුයේ ඔවුන් මෙරට ජනතාව සමග අන්‍යෝන්‍ය සබ`දතා පැවැත්වීම හා ජනතාව මෙන්ම අනෙකුත් කණ්ඩායම් සමග ද පැවති සහයෝගීතාව හා සන්නිවේදන ඬේත්‍රයෙහි දුර්වලතාවයන් පැවති බවයි¡

කෙසේ හෝ මෙරට පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ බවට සාදක නොමැත¡එසේ වී නම් පෘතුගීසීන් මෙරට පාලනය කිරීමේ අරමුණු අර්ථ ශ+න්‍ය වීමට ඉඩ තිබූ බව ඔවුන්ට පැහැදිලි වන්නට ඇත¡ මන්ද යත් ඔවුන් මෙරට තුළින් අඩු වියදමකින් වැඩි ලාභ අපේක්ෂා කිරීම එයට ප්‍රධානතම හේතුව වන්නට ඇත¡ මෙය තව දුරටත් පැහැදිළි කරතොත් ස්පාඤ්ඤවරුන් පිළිබඳ බර්නේස් ඩයස් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ධනවත් වීම සියලූ දෙනාගේම අභිලාෂය බවයි¡ ඒ අනුව පෘතුගීසි රජයත් නිළධාරීනුත් නිරන්තරයෙන් අදහස් කළේ මෙරට තුළ ධනය ආයෝජනය නොකොට ධනවත් වීමටය¡ එම අභිලාෂය අනුව පෘතුගීසීන්ගේ අභිප්‍රාය වූයේ සාමාන්‍ය ජනතාව පෙළමින් ධනය රැස්කිරීමට යොමු වීම ය¡

කෙසේ නමුත් වෙළදාම පිණිස පැමිණි ඔවුන් මෙරට පැවති දේශපාලනික අවුල් සහගත තත්වය හේතුවෙන් මෙරට පාලනය ද ඔවුන් යටතේ පවත්වාගෙන යමින් වැඩි ලාභ ඉපයීමට අපේක්ෂා කරන්නට ඇත¡ පෘතුගීසීන් මුලින්ම ලංකාවට පැමිණියේ කුරුදු ගම්මිරිස් ආදී ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධ වෙළදාම ඔවුන්ගේ අතට ගැනීම සඳහාය¡ පසුව ලංකාවේ සිටි රජවරුන් අතර ඇති වූ අරගල නිසා ඔවුන්ට සහය වීමට ද සිදු විය¡ මෙසේ ඔවුන් විසින් සහය දෙන ලද්දේ ද තමන්ට අවනත වූ පාලකයන් ලවා වෙළදාම ව්‍යාප්ත කිරීම හා කතෝලික සමය පැතිරවීම යන ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය ඉටුකරගැනීම පහසු කර ගැනීම සඳහාය¡ රට කෙලින්ම පාලනය නොකළ ද තම අදහස් මුදුන් පමුණවුා ගැනීමට මග ඉන් පෑදුණුබව ඔවුනට පෙනීයන්නට ඇත¡ තව ද මේ රජවරුන්ගේ ආරවුල් වලට මැදිහත්වීමේ දී ඔවුන්ගෙන් ද රටෙන් ද ධනය කොල්ලකෑ හැකි වීම ද මොවුන්ගේ වාසියට හේතු වූ තවත් කරුණකි¡ ඒ කෙසේ වෙතත් පළමුවන රාජසිංහ රජු මියයන තෙක් ලංකාව යටත් කර ගැනීමට ඔවුන්ට අවස්ථාව නොලැබුනි¡ ඔවුන්ට තිබූයේ කොළඹ පමණක් ඔවුන්ගේ යටතේ තබාගෙන සිටීමය¡

කෙසේ නමුත් පසුකාලනීව මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ පාලනය කිරීමේදී ඔවුන්ගේ ක්‍රමයන් යටතේ පළාත් වෙන් කිරීම, නිළධාරීන් පත්කිරී ආදී පරිපාලන අංශයන්ට අදාළ කටයුතු ඔවුන් විසින් මෙහෙයවන ලදී¡ එහිදී පළාත් සංවිධානයට අතිරේකව රජුගේ බද්ද සංවිධානය කිරීම ද පෘතුගීසීහු මුළුමනින්ම තම පාලන ක්‍රමයට සම්බන්ධ කරගත්හ¡ මෙරට පැවති සමාජ ක්‍රමය තුළ ඒ ඒ වෘත්තීන්හි කුසලතා පෙන්නුම් කළ ජනකොටස් විවිධ බද්ද යටතේ සංවිධානයව පැවති අතර ඒ කොට්ටාශ තුළින් ම තෝරාගනු ලැබූ මුලෑදෑනි මාර්ගයෙන් රජයට හා සමාජයට කළ යුතු සේවා පවත්වා ගෙන ගියහ¡ බද්ද සංවිධානවල ප්‍රධාන තනතුරු විධානේ හා දුරයා නමින් හැදින් වූ සුළු නිලධාරීන් විසින් දරනු ලැබූ අතර රජයට කළයුතු සේවා පවත්වා ගෙනයාම, රජයට අයවියුතු බදු අයකරගෙන රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයට ගෙවීම, නිලධාරීන්ට හා ජන සමාජයට හා ආගමික මධ්‍යස්ථාන වලට පොදුවේ කළයුතු දේවල් සංවිදානය කිරීම ආදිය ඔවුන්ට පැවරිණ¡
එමෙන්ම පෘතුගීසි පාලනයට ද ඇතැම් බද්ද උපකාරී විය¡ ඒ නිසා ඔවුහු බද්ද සේවා ආර්ථීක අපේක්ෂා සම්පූර්න කරගැනීම සඳහා යොදා ගත්හ¡ එහිදී පැරණි ක්‍රමය අනුව රාජාණ්ඩුවට බැදී තිබූ සබඳතා මෙන්ම බද්ද සංවිධානය තුළ දැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳව ද අවබෝධයක් පෘතුගීසීන්ට නොමැති විය¡ ඒ නිසා පැවති ක්‍රමය අවුල් වී ගියේය¡ බද්ද සංවිධානය රජු කේන්ද්‍ර කොටගත් අනෙයා්න්‍ය සම්බන්ධතාවයකින් හා අන්‍යෝන්‍ය වගකීමකින් යුක්තව කි්‍රයාත්මක වූවක් විය¡ බද්ද හිමියා රජුට මෙන්ම පොදුවේ සමාජයට ද සේවා කළ අතර ඒ වෙනුවෙන් රජයෙන් හා සමාජයෙන් කිසියම් ප්‍රතිලාභයක් ද ලැබීය¡ එහෙත් පෘතුගීසීන් යටතේ එය කි්‍රයාත්මක වූයේ පෘතුගීසීන්ට වාසිදායක වන අයුරිනි¡ ඔවුහු සමස්ත බද්ද ක්‍රමය සමාජීය ඒකක වශයෙන් සලකා කි්‍රයාවට නැංවීම අතහැර තමන්ට පළදායී බදුවර්ග කෙරෙහි පදණක් විශේෂ ලැදියාවකින් කටයුතු කළහ¡ තවද ඒවායේ කටයුතු පමණක් පවතව්ාගෙන යාම සඳහා අවශ්‍ය වූ විධිවිධාන පැනවීම ද එවන් බද්ද මුලෑදෑනීන් විසින් පාලනය කිරීම ද නොකඩවා කෙරිණි¡ පෘතුගීසි ආර්ථීක කටයුතුවලට එතරම් පළදායී නොවූ සේවාවන් නොසලකා හැරි අතර ඒවා කාලයත් සමග දුර්වලව අකර්මන්‍ය වීමට ඉඩහරින ලදි¡ පෘතුගීසීන්ට වඩාත් ආර්ථීක වශයෙන් ඵලදායී වූයේ මහ බද්ද, කුරුවෙ බද්ද, මඩිහෙ බද්ද, ආකර බද්ද, කොට්ටල් බද්ද, වැනි සංවිධානයන්ය¡ ඒ නිසා එම සංවිධානවල කටයුත =පවත්වාගෙන යාමට ඔවුහු පියවර ගත්හ¡ ආර්ථීක වශයෙන් ඵලදියී නොවූ කින්නර බද්ද වැනි සංවිධාන කෙරෙහි දැක්වූයේ අඩු සැලකිල්ලකි¡ මහ බද්ද හැර අන් බද්ද සංවිධාන දේශීය නිළධාරීන්ගේ පාලනය යටතේ ම රදවා තබාගනිමින් අවශ්‍ය සැපයීම් ප්‍රමාණය වැඩිකර ගැනීමට ඔවුහු කි්‍රයා කළහ¡ මහබද්ද සංවිධානය පෘතුගීසි කපිතාන් වරයෙකුට පැවරින¡ ඒ අතර ක්‍රමයෙන් මහබද්ද මගින් සැපයුණු කුරුදු ප්‍රමාණය නොඅඩුව ලබා ගැනීමට ඔවුනට හැකිවිය¡ මෙලෙස බද්ද සංවිධානයේ මූලික සම්ප්‍රධායන්ට එරෙහිව සලාගම කුලයේ කුරුදු තලන්නන්ගෙන් අවුරුදු 12න් ඉහළ සෑම පිරිමියෙකුටම නිශ්චිත කුරුදු ප්‍රමාණයක් සැපයීමට නියමකළ අතර වෙනත් කුලවල අයට කුරුදු තැලීමට බලකිරීමක් ද සිදුවිය¡ සේවාව නිසිලෙස ඉටු නොකිරීමේ වරදට නිලධාරීන් මාර්ගයෙන් දඩුවම් ද කෙරිණි¡ මේ නිසා පෘතුගීසි පාලනය ආරම්භ වනවිට බද්ද සංවිධානය යටතේ සේවය කළ විවිධ කුලවල අයගේ කැමැත්තෙන් හා පක්ෂපාතීත්වයෙන් කුල සේවාව කළ නමුදු පෘතුගීසි පාලනකාලය අවසාන වනවිට ඒවා ඉතා අකමැත්තෙන් ඉටුකළ කාර්යයන් බවට පත්ව තිබිණි¡ පෘතුගීසීන් මේ සේවාවන් ලබාගත් ආකාරය ද මහත් පීඩාකාරී විය¡ ¡

දේශීය වෙළඳ භාණ්ඩ යුරෝපා වෙළඳ පොළට ගෙනයාම පිණිස එක්රැස් කිරීමේදී පෘතුගාලයේ ධනය ඒ සඳහා යෙදවීම වළක්වා ලීමට බද්ද සංවිධානය ඛෙහෙවින් උපකාරී විය¡ ලංකාවෙන් පෘතුගීසීන් ලබාගත් වෙළඳ භාණ්ඩ තුනක්ම බද්ද සංවිධානය මාර්ගයෙන් නොමිලයේ ම ලබාගත හැකිවිය¡ ප්‍රධාන හා වැදගත්ම වෙළඳ භාන්ඩය වූ කුරුදු මහ බද්ද මගින් ද ඒසා වැදගත් නොවූව ද ආසියාතික වෙළඳ පොළට සැපයුණු ඇතුන් කුරුවේ බද්ද මගින් ද මැණික් ආකර බද්ද මගින් ද රැස්කොට වියදමකින් තොරව තොටුපළ දක්වා ගෙනයාහැකි විය¡ මේ නිසා වැඩි ආදායම් මාර්ගයෙන් ඒවායේ නිශ්පාදන වැඩිකර ගැනීම සඳහා කුල ධර්මතා උල්ලංඝනය කරමින් හා ඒවාට අලූත් අර්ථකථන සලසමින් කි්‍රයාකළ ආකාරය මහබද්ද දෙස බැලීමෙන් වුව ද පැහැදිලි ය¡ දේහීය සමාජ සංවිධාන සැලැස්ම ඔවුන්ගේ ආර්ථීක අවශ්‍යතා සම්පූර්ණ කර ගැනීමට පහසුවෙන් උපයෝගී කරගත හැකි බව පෙනේ¡ 16 වන සියවස ආරම්භයේ දී මහබද්ද සංවිධානයට අයත් වැසියන් විසින් රජුට සපයන ලද්දේ කුරුදු රාත්තල් 100,000 ක් හෝ බහර 400ක ප්‍රමාණයකි¡ පෘතුගීසීහු කෝට්ටේ පාලනය භාරගැනීමෙන් අනතුරුව 1615 පමණ වනවිට රජයට සැපයිය යුතු කුරුදු ප්‍රමාණය රාත්තල් 460,000 දක්වා වැඩිකරගත් හ¡ 1640 පමණ වනවිට එය රාත්තල් 630,000 – 840,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් විය¡ මෙය ක්‍රම කිහිපයකින් ලබාගැනිණ¡

සිය දේශපාලන හා ආර්ථීක අපේක්ෂාවන් වියදමකින් හා අවහිරයකින් තොරව සපුරා ගැනීමට පැරණි පාලන සංවිධාන ක්‍රමය යොදාගත හැකි බව පෘතුගීසීන් දැනසිටි හෙයින් 1597 දී එය තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාමට තීරණය කෙරිණ¡

පෘතුගීසීහු තම පාලනය ශක්තිමත් කර ගනිමින් තම වෙළදාම් කටයුතු වඩාත් ස්ථාවර හා ලාභදායී ලෙස පවත්වාගෙව යාම සඳහා විවිධ තනතුරු සඳහා පෘතුගීසීන් පත්කිරීමට පියවර ගතහ¡ කපිතාන් ජෙනරාල් වෙත කේන්ද්‍ර වූ බලතල වෙනත් නිළධාරීන් අත ඛෙදාහැරීමට ද පියවර ගන්නා ලදි¡ පෘතුගාලයේ හා එහි යටත් විජිතවල ඒවන විට මුදල් පාලන බලතල තිබුණේ වෙනම නාලධාරියෙකු යටතේය¡ ඒ අනුව 1608 දී අන්තාවෝ වාස් ප්‍රෙයිරේ රාජ්‍ය ආදායම් පාලක හෙවත් විදොර්දා පසෙන්දා වශයෙන් පත්කොට ලංකාවට එවන ලදි¡ ඔහුට බලතල හා වගකීම් රාශියක් පවරනු ලැබීය¡ සියලූම ආදායම් පාලන නිළදාරීන් පත්කරන ලද්දේ විදෝරි දා පෙසෙන්දා විසිනි¡ මුලදී විදෝරිදා පසෙන්දා පත්කළේ පෘතුගාල රජතුමා විසින් වුව ද පසුව එම තනතුරු සඳහා නිළධාරීන් පත්කරනු ලැබුවේ විසුරේ විසිනි¡ ලංකාවේ බටහිර වෙරළේ බලකොටු කිහිපයක් තනවා ඒවා ආරක්ෂිත බගර බවට පත්කොට ස්වදේශීන් හා පෘතුගීසි ජාතිකයන් පදිංචි කරවීම ප්‍රථම විදොර්දා පසෙන්දා වූ ප්‍රෙයිරේට පැවරිණ¡ පෘතුගීසීන් ආසියාවේ පිහිටුවන ලද වෙරළාසන්න ආරක්ෂිත බලකොටු වලින් සේවාවන් කිහිපයක් ඉටුවිය¡ එම බලකොටු තුළ යුද්ද සේනාංක රදවා තිබූ අතර ඒවා පෘතුගීසීන්ගේ වෙළද ද්‍රව්‍ය ගබඩාකළ ස්ථාන ද වූයේය¡ එමෙන්ම එම බලකොටු ඔවුන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථාන ද විය¡ ප්‍රදේශයේ පාලනය භාරවූ නිලධාරීන් නැවතී සිටියේ මේ බලකොටු තුළය¡ බලකොටුවක් තුළ සිවිල් පාලනය ද හමුදා පාලනය ද කපිතාන් වරයාට පැවරී තිබුණ අතර මුදල් හා වෙළද කටයුතු බාරව තිබුණේ ගබඩා භාරකරුටය¡ පෘතුගීසි පාලන කාලය අවසාන වනවිට ලංකාවේ වෙරළබඩ පිහිටුවා තිබූ බලකොටු කිහිපයක් විය¡ ඒවා වෙනම ඒකක වශයෙන් පැක්ටර් යනුවෙන් හැදින් වූ නිලධරයෙකු යටතේ පාලනය විය¡

ප්‍රෙයිරේට භාර වූ වැදගත්ම කාර්යය වූයේ පෘතුගීසි පළාත්වලින් රජයට ලැබිය යුතු සේවා හා බදු පිළිබඳ විස්තරත් ගම්වල නිශ්පාදන ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ විස්තරත් ඇතුළත් ලේකම් මිටියක් හෙවත් තෝම්බුවක් සකස් කිරීමය¡ රජුට ලැබිය යුත =පැරණි බදු හදුනාගෙන ඒවා පැනවිමට ද වරාය හා තොටමුණවල රේගු ගාස්තු අයකිරීමට අවශ්‍ය පියවර ගැනීමට ද ඔහුට නියම කෙරිණ¡ තව ද ලංකාවෙන් උපරිම ආදායම ලබාගැනීම සඳහා අලූත් ආදායම් මාර්ග හදුනාගෙන ඒවා කි්‍රයාත්මක කිරීමට පියවර ගැනිම ද ප්‍රෙයිරේට පැවරිණ¡ මෙලෙස රාජ්‍ය ආදායම් පාලක වරයෙකු පත්කර ගැනීමත් සමග එතෙක් කපිතාන් ජෙනරාල්වෙත පැවරී තිබූ සිවිල් කටයුතු හා මුදල් පාලනය වෙනම අංශ දෙකක් යටතේ සංවිධානය විය¡

රජයේ වාණිජ භාණ්ඩ තැන්පත් කිරීම සඳහා ගබඩා පිහිටවනු ලැබීය¡ ඒවායේ කටයුතු ගබඩා භාරකරු හෙවත් පැක්ටර් වරයා වෙත පැවරිණ¡ පිටරටින් මෙරටට ගෙන ආ භාණඩ මෙන්ම මෙරටින් පිටරට යැවෙන භාණ්ඩ ගබඩාවල තැන්පත් කිරීම ද එකී භාණ්ඩවල ලැයිස්තු පවත්වාගෙන යාම ද ඔහු විසින් කළයුතු වූ අතර ගබඩාවල යතුරු ගබඩා භාරකරු හා විදොර්දා පසෙන්දා යටතේ පැවතිණ¡ දෛනික ආදායම් වාර්තාද පැක්ටර්වරයා විසින් පවත්වාගෙන යන ලදි¡ පැක්ටර් වරයා අවුරුදු තුනකට වරක් පත්කෙරුණු අතර ඔහු විසින් පෘතුගාල රජු, ගෝවේ විසුරේ හා ලංකාවේ කපිතාන් ජෙනරාල් නිකුත්කළ නියෝග කි්‍රයාත්මක කළයුතු විය¡ මුලදී කොළඹ, ගාල්ල හා මන්නාරම යන බලකොටු වලට ද පසුව යාපනය, ති්‍රකුණාමළය, මඩකලපුව, මීගමුව යන බලකොටු වලට ද පැක්ටර් වරු පත්කරන ලදහ¡
පැරණි ක්‍රමය යටතේ ආදායම් කටයුතු පාලනය ද සිවිල් පාලනයේම කොටසක්ව පැවතිණ¡ පසුව විදොර්දා පසෙන්දාගේ පත්වීමත් සමග ආදායම් කටයුතු සිවිල් පාලනයේ වෙනම කොටසක් වශයෙන් සංවිධානය විය¡ තවද සිංහල රජුන් යටතේ දැකුම් කද මගින් කළ ගෙවීම් පෘතුගීසීන් යටතේ භාණ්ඩ වලින් මෙන්ම මිලමුදල් වලින් ද ගෙවිය හැකිවිය¡ කල් යත්ම රජයේ බදු එකතු කිරීම ප්‍රසිද්ධ වෙන්දේසියේ විකිණීමේ රේන්ද ක්‍රමය ප්‍රචලිත වීමත් සමග එකවර රජයට ලැඛෙන ආදායම විශාල වශයෙන් අඩුවිය¡ රේන්ද ක්‍රමය කි්‍රයාත්මක කිරීම සඳහා බදු එකතුකරන නිලධාරීන් යොදවාගන්නට වූ අතර ආදායම් පාලන කටයුතු දේශීය දෙAශීය මුලෑදෑනීන් අතින් ගිලිහී ගියේය¡ පෙර කල රජුන් හා ප්‍රභූන් බාහැදැක කළ ගෙවීම් ක්‍රමය වෙනුවට නියෝජිතයෙකුට හා නියෝජිත ආයතනයකට බදු ගෙවීම් ක්‍රමයක් මෙම රේන්ද ක්‍රමය නිසා ආරම්භ විය¡ රේන්ද කරුවන් වශයෙන් පෘතුගීසීන් මෙන්ම ස්වදේශික නිලධාරීන් ද කි්‍රයා කරන්නට වූහ¡ අයබදු ගෙවීම පැහැර හරින්නන් කෙරෙහි දඩුවම් පැමිණවීමේ බලය ද කිසියම් ප්‍රමාණයක් මෙම රේන්ද කරුවන්ට පැවරී තිබිණ¡ රජයට අඩු මුදලක් ගෙවා බදු අයකිරීමේ අයිතිය ලබාගත් මෙම රේන්ද කරුවෝ රටවාසීන් පීඩනයට පත්කර විශාල ධනයක් උපයා ගැනිමට සමත් වූහ¡ එමගින් සමාජ ක්‍රමයේ බරපතල ව්‍යාකූලත්වයක් ඇතිවිය¡
පෘතුගීසි පාලනය ආරම්භ වනවිට ලංකාවේ පැවතියේ අර්ධ ස්වයංපෝෂිත ආර්ථීකයකි¡ එම අර්ධ ක්‍රමය යටතේ රාජ්‍ය ආදායමෙන් විශාල කොටසක් ලැබුණේ ඉඩම් බදුවලිනි¡ පෘතුගීසීන් උනන්දුවක් දැක්වූයේ යුරෝපීය හා ආසියාතික වෙළද පොළේ අලෙවි කළ හැකි නිශ්පාදන කෙරෙහිය¡

1597 දී පමණ කොට්ටේ රාජ්‍යයේ පාලකයන් වශයෙන් කටයුතු කිරීම ආරම්භ වීමත් සමග පෘතුගීසීහු ආර්ථීක වාසි ලබාගතහැකි කෘෂි නිෂ්පාදන කෙරෙහි දැඩි පාලනයක් ඇතිකර එකළ පැවති සම්ප්‍රදාය උපයෝගී කර ගනිමින් වියදමකින් තොර නිශ්පාදන ලබාගැනීමට උත්සාහ කළහ¡ ශි්‍ර ලංකාවේ වෙළද ද්‍රව්‍ය අතුරින් පළමු තැන හිමිවූයේ කුරුදු වලටය¡ කුරුදු වගාවක් වශයෙන් ව්‍යාප්තව නොතිබිණි¡ දැදුරුඔය අසබඩ සිට වලවේ ගඟ අසබඩ දක්වා නිරිතදිග තැනිතලා ප්‍රදේශය ද උඩරට කදුපාමුල් වල ද කුරුදු ස්වාභාවිකව වැඩිණ¡ ඒවා කපා තළා වියළා සකස් කිරීම කුරුදු තළන්නන්ගේ රාජකාරි සේවාවක් වශයෙන් සලකා වාර්ශිකව වැඩි නිෂ්පාදන ප්‍රමාණයක් ලබා ගැනීමට පෘතුගීසීහු පියවර ගත්හ¡ පෘතුගීසීන් ලංකාවට පැමිණෙන විට කුරුදු තැලීමේ නිරතව සිටියේ සලාගම කුලයේ අයය¡ සාම්ප්‍රධායිකව ඔවුන් භුක්තිවිදි ඉඩම් සඳහා ගෙවූ කුරුදු ප්‍රමාණය වැඩි කිරීමෙන් හා පවුලේ සෑම අයෙක්ම ඊට යොදවා ගැනීමෙන් ඔවුන් ලවා කුරුදු නිශ්පාදනය වැඩි කරවා ගැනීමට පෘතුගීසීහු උත්සාහ කළහ¡ 1615 සිට කුරුදු වෙළදාම රජයේ ඒකාධිකාරයක් කිරීමෙන් කුරුදු තලන්නන් වඩ වඩාත් පෘතුගීසි පාලනයේ ග්‍රහණයට හසුකරගත හැකිවිය¡ එහෙත් මෙය සාමයෙන් සිදු වූවක් නොවේ¡ මෙසේ තමන් මත අතිරේක නිෂ්පාදන බර පැටවීම ගැන කුරුදු තලන්නන් නිතර නිතර විරෝධතාවයන් දක්වා ඇත¡

පෘතුගීසීන්ගේ වෙළද ග්‍රහණයට හසු වූ තවත් වෙළද නිශ්පාදනයක් වූයේ පුවක්ය¡ කෝට්ටේ රාජධානියේ විශාල ප්‍රදේශයක ද උඩරට රාජධානියේ ද පුවක් වැඩිණ¡ ගෙවතු වගාවක් ලෙස වැවූ පුවක් වෙළදුන්ට විකිණීමෙන් ගැමියෝ ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා ඉන් සපුරාගෙන ඇත ¡ පුවක් වලින් රජයට ආදායම ලැබුනේ ගබඩාගම් වලින් විශාල ප්‍රමානයක් පෞද්ගලික අයිතියට පත්වීම නිසා රජයට ලැබුනු පුවක් ප්‍රමාණය අඩුවිය¡ පුවක් වෙළදාමෙන් ලාභ ගැනීමට කි්‍රයාකළ පෘතුගීසීන් පුවක් අපනයනයේ තීරුබදු වැඩිකළහ¡ ඒ සමගම නිශ්චිත මිලකට නිශ්පාදකයාගෙන් ගෙන ලංකාවේදී හෝ ඉන්දියාවේදී වැඩි මිලකට විකිණීමෙන් ලාභ ලැබීය¡

පොල් වගාව ද මෙකල සීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය¡ අපනයන තීරුබදු වලින් මෙන්ම පොල් ගස් සඳහා අයකල බද්දෙන් ද සැලකිය යුතු ආදායමක් ලැබිණ¡ මීට අමතරව ගම්මිරිස්, සාදික්කා, කරාබුනැටි හා කරදමුංගු වැනි කුළුබඩු නිෂ්පාදන වලින් ද සැලකිය යුතු ආදායමක් රැස්කරගත හැකි විය¡ සමස්ථයක් වශයෙන් සලකා බලන විට ක්‍රමවත් වගා ක්‍රමයක් පවත්වාගෙන යාමට පෘතුගීසි පාලනය රටවැසියන්ට මගපෙන්වීමක් නොකළ ද කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන වැඩි වැඩියෙන් මිලදී ගෙන විදේශ වෙළඳ පොළට ගෙනයාම සඳහා එකී බාණ්ඩ මිලදී ගැනීමේ දී කිසියම් මුදලක් ගොවීන් අතට පත්වීම නිසා මුදලට විකිණියහැකි දේ වගාකිරීම ගැන ඔවුන් තුළ උනනදුවක් ඇතිවිය¡ ඉඩම් බදු වශයෙන් එකතු කරන ලද්දේ කෘෂි නිෂ්පාදනය¡ බදු ගෙවීමෙන් පසු ඉතිරි වූ කොටස පෘතුගීසීන් මිලදීගත් හෙයින් කාසි භාවිතය ප්‍රචලිත වීමට හා වෙළඳාම ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය¡ මේ නිසා පෘතුගීසීන්ගේ වාණිජ හා ප්‍රතිපත්තිය මෙරට ආර්ථීකය යටත්විජිත ආර්ථීකයකට නැඹුරු කිරීමට සමත්වූවා සේ සිතිය හැකිය¡

කිතු දහම පැතිරවීමේ පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්ති

පෘතුගීසීන් මෙරටට පැමිණි අවස්ථාවේදී ඔවුන් තුළ ආගම පැතිරවීමේ දැඩි අදහසක් පැවති බව නොපෙනේ¡ ලොරෙන්සෝද අල්මේදා සමග පැමිණි වින්සන්ට් නැමැති ප්‍රැන්සිස්කන් පූජකතුමාට ආගම පැතිරවීමට අවස්ථාවක් උදා නොවීය¡ කි්‍රව 1518 දී ඇල්බීරියා මෙරට බලකොටුවක් තැනු විට එහි නැවැත් වූ පෘතුගීසි බටයින්ගේ හා නිලධාරීන්ගේ ආගමික කටතයුතු සඳහා පූජක වරයෙක් නැවැත් වීය¡ පෘතුගීසීන් විදේශයන්ට යාමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ කි්‍රස්තියානීන් හා කුළුබඩු සෙවීම සඳහා වුව ද එයින් කුළුබඩු සෙවීම හා වෙළදාම සඳහා වැඩි අවදානයක් යොමුකළ බව පෙනේ¡ 1521 දී දොන් මැනුවෙල් රජු මෙරට කිතු දහම පැතිරවීමටත්, වැළද ගන්නවුන්ට ඉතා හොදින් සැලකීමටත්, ගෙවල් සාදා දීමටත්, ආගම ප්‍රගුණ කරවීමටත්, ඔවුන්ගේ දුකසැප බැලීමටත්, කොළඹ කපිතාන් වරයාට දැන්වීය¡ කුරුදු වලින් ලැඛෙන ආදායමෙන් කොටසක් ඒ වෙනුවෙන් වෙන් කිරීමටත්, කිතු දහම වැළද ගන්නවුන්ගේ දේපළ රාජ සන්තක නොකරන ලෙස කෝට්ටේ රජුට දන්වා සිටීමටත් පෘතුගීසීන් තීරණය කළේය¡ ඒ අනුව පෘතුගීසීන් සිය ආගම පැතිරවීම උදෙසා උපක්‍රමයන් භාවිතා කරමින් ඒවා ජනයා අතර උපක්‍රමශීලී ලෙස සන්නිවේදනය කරමින් කටයුතු කර ඇතිබව පැහැදිලි විය¡

පෘතුගාලයේ මැනුවෙල් රජුගෙන් පසු රජ වූ තුන්වන දොන් ජාවෝ රජු අන්ධ භක්තිකයෙකු වූ බැවින් කිතු දහම මෙරට ව්‍යාප්ත කිරීම රජුගේ තෘප්තියට හේතුවන කරුණක් බව කි්‍රව1545 දී ඉන්දියාවේ පෘතුගීසි පාලකයාට දන්වා එවීය¡ කි්‍රව1524 දී පෘතුගීසීන්ගේ කොටුව කොළබින් ඉවත් කරන විට එක් කතෝලික පියතුමෙකු මෙරට සිට ඇත¡ භාෂාව හේතු කොටගෙන සන්නිවේදන දුර්වලතා පැවතිය ද ඔහු කැඩිච්ච සිංහලෙන් හෝ තෝල්කයන් ලවා හෝ කිතුදහම මෙරට ජනතාවට කියාදීමට පටන් ගෙන ඇත¡ කි්‍රව1500 දී ඉන්දියාවට පැමිණි ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් අටදෙනා අතරෙන් වින්ස්ටන් පූජකවරයා ද එක් අයෙකි¡ පෙෙඩ්‍රා අල්වාරෙස් කබ්රාල් සමග ඉන්දියාවට පැමිණියේය¡ දකුණු ඉන්දියාවට පැමිණි ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් ලංකාවට ඒමට අවස්ථාවක් බලමින් සිටියහ¡ ලංකාවේ කිතු දහම පැතිවීවීමේ කටයුතු ඇරඔුවේ ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් විසිනි¡ පෘතුගීසීන් කි්‍රව1524 දී බුවෙනකබාහු රජුත් සමග සබඳතා පිහිටුවා ගැනීමෙන් පසු හමුදාවට ආගමික සේවාව කළ පූජකවරුන් දෙදෙනෙක් මෙහි නැවැත්වීමට තීරණය කළහ¡ කි්‍රව1528 දී නුනො ප්‍රෙරේ ද අන්ද්‍රාදේ නම් වෙළඳ නියෝජිතයා කෝට්ටේ පදිංච් විය¡ ඔහු සමග පවුලෝ ද ඇස් බොඅවෙන්ටුරා (ඡ්මකද ාැ ි ඊද්ඩැබඑමර්) මෙහි පදිංචි විය¡ 1531 දී ජාවෝ වාස් මෙන්ටෙයිරෝ ද සෙතුවාල් (න‍්්ද ඩ්z ඵදබඑැසරද ාැ ීැඑමඩ්ක) මෙරට වාසය කොට 1563 දී මියගිය බව දැක්වේ¡ ඔහු මෙරට දේවස්ථාන ගනනාවක් ගොඩනැගූ අතර සංවිධානාත්මක අයුරින් දේව මෙහෙය පැවැත්වීමට කටයුතු කළ බව ඔහුගේ සොහොන් කොතේ දැක්වේ¡ කි්‍රව1543 දී පාදෝ ජාවෝ ද ව්ලාද කොව්ව්දෙ (ඡ්ාරු න‍ද්ද ාැ ඪසකක් ාැ ජදඩාැ) සමග ප්‍රැන්සිස්කන් පූජකවරු සය දෙනෙක් මෙරටට පැමිණියහ¡ බුවෙනකබාහු රජුගේ කැමැත්ත පරිදි මේ පූජකවරු කෝට්ටේ පදිංචි වූහ¡ මාස කිහිපයන් ගතවීමෙන් අනතුරුව මෙරට වැසියන් තුන් දහසක් කිතු දහමට හරවාගත් අතර දේවස්ථාන දොලහක් තැනූ බව දැක්වේ¡ මෙම ගණන් ඇතැම්විට අතිශයෝක්තියෙන් දක්වන ලද ඒවා වියහැකි බවට ඇතැම් විද්වතුන් මත පළකොට ඇත¡ ඒ කෙසේ උව ද සන්නිවේදන දුර්වලතා නේම නොයෙකුත් භාදා අතරේ වුව ද ආගම ව්‍යාප්ත කරවීම පිළිබඳ අභිප්‍රාය ජය ගැනීම ට ආරම්භයේදීම ඉතාමත් ඕනෑකමකින් හා උනන්දුවකින් කටයුතු කර ඇති බව පැහැදිලිවේ¡

මෙරට ජනතාව කිතු දහම වැළඳගැනීමට හේතු වූ කරුණු කිහිපයක් විය¡ කිතු දහමේ අර්ථවත් බව නිසාත් දෙවියෙකු හා සම්බන්ධව පැවති නිසාත් තවත් සමහරු කුලභේදයෙන් ඉවත්වීමට හැකි නිසාත් කිතු දහම වැළඳ ගැනීමට මාන බැලු බව පෙනේ¡ විශේෂයෙන් කරාව කුලයට අයක් දීවරයෝ බුදු දහමට වඩා කිතු දහම ඔවුන්ගේ රුකියාවට ඔබින බව සිතා කිතු දහම වැළඳ ගත්හ¡ තවත් සමහරු කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් ලාභ ප්‍රයෝජන තකා ඊට ඇතුලත් විය¡ කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් මෙරට පැවති වැඩවසම් ක්‍රමයෙන් හා සිංහල චාරිත්‍ර විදිවලින් ඉවත් වීමට හැකි වීම තවත් හේතුවක් විය¡

බුවෙනකබාහු රජු මේ රටේ ජනතාව කිතු දහම වැළඳ ගැනීම පිළිබඳ එතරම් කැමැත්තක් නොදැක් වූයේ ඔවුන් රජුට අපක්ෂපාතී වී බදු ගෙවීම පවා අතපසු කරන බැව්න් බව පෙනේ¡ එසේම පෘතුගීසීන්ගේත් කිතු දහම වැළඳගත් අයගේත් හැසිරීම ඉතාමත් අසතුටුදායක වූ බව දැක් වේ¡ කි්‍රව1548 දී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ කිතු දහම දියුණු කිරීමට නම් පෘතුගීසි පාලක වරුන් මීට වඩා උනන්දු වියයුතු බව ප්‍රැන්සිස් ෂේවියර් පෘතුගාලයේ රජුට දැන්වීය¡ ධර්මපාල රජු කි්‍රස්තියානිය වැළඳ ගැනීමෙන් පසු රජුට පක්ෂපාතී නොවීමට බොහෝ රට වැසියන් උත්සාහ කළ බව පෙනේ¡ රජු මේ ගැන වැඩි උනන්දුවක් නොදක්වා පිළිම හා දාගැබ් විනාශ කිරීමට පටන් ගත් බව දැක්වේ¡ දහසයවන සියවසේ මැද භාගය වනවිට මෙරට බටහිර වෙරළබඩ කරාව ජන කොටස් 70,000 ක් පමණ කිතු සමයට හරවාගත් බව දැක්වේ¡ කි්‍රව1544 දී වැලරිගෝ ද මිරැන්ඩා නම් ඩොමිනිකස් පූජකවරයා කොළබට පැමිණියේය¡ එම වසරේදීම මාර්කොස්ද ගිල්හෙන්ෙඩ නම් පූජකවරයෙක් ද තවත් කිහිප දෙනෙක් ද මෙරටට පැමිණියෙන් කි්‍රව1558 දී මායාදුන්නේ රජුගෙන් කෝට්ටේ ආරක්ෂා කරගත් නිසා කෝට්ටේ කි්‍රස්තියානි පෙරහැරක් පැවැත්වීය¡ මීට ඔගස්ටිනියන්වරු හා ඩොමිනිකන් වරු සහබාගී වූහ¡ කි්‍රව1552 දී කෝට්ටේ ට පැමිණි ජෙසුයිට් පියතුමා වූ එබදනුවෙල් ද මොරායස් මෙරටට පැමිණියේ ධර්මපාල රජු කිතු දහමට දහමට හැරවීමට පෘතුගාල රජුගෙන් උපදෙස් ලබාගෙනය¡ එහෙත් ධර්මපාලගේ මාමා වූ තම්මිට බණ්ඩාර එය කළ හැක්කේ මායාදුන්නේගේ ප්‍රහාරයෙන් රට බේරාගැනීමෙන් අනතුරුව බව කියා සිටියේය¡ මොහු කෝට්ටේ සහ කොළබ පව් සමාකිරීමේ පාප් වහන්සේගේ ප්‍රකාශයක් ද (ඡ්ච්ක ඡකැබ්රහ ෂබාමකටැබජැ ) රැගෙන ආවේය¡ 16 වන සියවස ආරම්භ වනතුරු කිතු දහම පැතිරවීමේ ව්‍යාපාරයේ මූලිකව කටයුතු කළේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුය¡ කොළඹින් උතුරට හා දකුණට මුහුදුබඩ වෙරළේ පානදුර, මග්ගොන, බේරුවල, ගාල්ල, වැලිගම යන තැන්හි දේවස්ථාන ගොඩනගා තිබිණි¡ කි්‍රව1565 න් පසු පෘතුගීසීන් කෝට්ටෙන් කොළඹට සිය අගනුවර මාරු වීමෙන් පසු ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ගේ සේවය කොළබට සීමා විය¡ කි්‍රව1550 ස් ගණන් වලදී කොළබ ශාන්ත අන්තෝනිිිිි අධ්‍යාපන ආයතනය පිහිටුවා තිබුණි¡ ඉන්පසු ශාන්ත ජෝන්ස් අනත්දරු නිවාසය මෝදර පිහිටුවිය¡ ඉන්පසු රාජසිංහ රජුගේ අභාවයෙන් පසු නැවත කෝට්ටේ රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථානය බවට පත්වීමෙන් අනතුරුව රාජ්‍ය විශාලවීම නිසා ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන්ට පමණක් ආගම් ව්‍යාප්තිය කළ නොහැකි බව පෙනී ගියේය¡

කි්‍රව1560 දී පමණ ජෙසුයිට්වරු මෙරටට පැමිණියහ¡ මුලින් කෝට්ටේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරු පමණක් ආගම පැතිරවුව ද ජෙසුයිට්වරු ද ඊට සම්බන්්්්්්්ධකර ගැනීමට පටන්ගති¡ කොඩිස්ස බිෂොප් හා අසවේදො ආණ්ඩුකාර වරයා දිවයිනේ උතුරු කොටස ජෙසුයිට්වරුන්ටත් දකුණ ප්‍රැන්සිස්වරුන්ටත් දුනි¡ මේ අනුව ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරළය, කල්පිටිය, මන්නාරම හා යාපනය අත්වූ අතර ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ට දකුණු කොටස් අයත් විය¡ එහෙත් ආගම පැතිරවීමේ අරගලය ඛෙහෙවින් තීව්‍ර වූයේ කි්‍රව1609 දී ඩොමිනිකන්වරු සහ ඔගස්ටයින්වරුන්ගේ පැමිණීමත් සමගය¡ කොළඹ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය කරගෙන මේ මිෂනාරි හතරටම පළාත් ඛෙදිය යුතු විය¡ මේ අනුව හතර කෝරළයේ ඔගස්ටියන්වරුන්ටත්, සබරගමුව ඩොමීනියන්වරුන්ටත්, මාතර දිසාව ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ටත් සත් කෝරළේ ජෙසුයිට්වරුන්ටත් දුන් බව පෙනේ¡ මේ වාර්තා වලට අනුව ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ට මාතර දිසාවේ ගම් පනහක් පමණ ප්‍රදේශ ද, ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරළේ ගම් විසිහයක් පමණ ප්‍රදේශ ද, ඩොමීනියන්වරුන්ට සබරගමුවේ හා බුලත්ගම ගම් දහඅටක් පමණ ද, ඔගස්ටයින් වරුන්ට හතර කෝරළේ ද පැවරී තිබුණි¡ නමුත් මේ ක්‍රමය අනුව කි්‍රයාත්මක නොවීය¡ ප්‍රැන්සිස්කන්වරු මැණික්කඩවර හා සබරගමුවේ දේවස්ථාන තැනීය¡ කි්‍රව1630 වනවිට 71074 දෙනෙක් ප්‍රැන්සිස්කන්වරු භෞතිස්ම කර තිබූ බව ක්වේරෝස් පවසයි¡ ඔවුන්ට යාපනයේ දේවස්ථානයක් හා කන්‍යාරාමයක් තිබූ බව දක්වයි¡ ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරයේ සාර්ථකව කටයුතු කළහ¡ ඔවුන්ට අසවේදෝ කල්පිටියේත්, මොරටුවේ හා කොහිලවත්තේ ඉඩම් ලබාදුණි¡ ඔවුන්ට මාදම්පේ හලාවත ප්‍රදේශයේ දේවස්ථාන ගණනාවක් ද, දේවස්ථාන පහක් මන්නාරමේ ද දේවස්ථාන දහයක් යාපනයේ දතිබිණි¡ කි්‍රව1627 වන විට ජෙසුයිට්වරුන්ට මන්දිර දහයක් ද කිතු දහම වැළඳගත් අය 40812ක් ද විය¡ ඩොමිනිකන් වරුන්ට සබරගමුවේ දේවගැති පෙදෙස් දොළසක් ද සතර කෝරළේ හා සත් කෝරළේ තවත් කිහිපයක් ද ශාන්ත සෙබස්තියන්හ එකක් ද තිබිණි¡ ගාල්ලේ මනිදිරයක් ද යාපනයේ කන්‍යාරාමයක් ද විය¡ ඔගස්ටයින්වරුන්ට කොළබ දේවස්ථානයක් ද යාපනයේ එකක් ද තිබිණි¡ ඔවුන් අලූත්ගම, ඛෙන්තොට, රඹුක්කන සහ හතරකෝරළේ කටයුතු කරගෙන ගියහ¡ ක්වේරෝස් පවසන අන්දමට කි්‍රව1621 දී කතෝලික ජනතාව 70,000 පමණ විය¡ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන් පරරාජශේඛරම් රජුගේ බිසෝවරුන් දෙදෙනා ද කතෝලික ආගමට හරවාගති¡ කි්‍රව1630 දී කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ කතෝලික පිරිස 80,000 ක් ද දේවස්ථාන අසූ දෙකක් ද වූ බව පෙනේ¡

ධර්මපාල රජු කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් පසු ආගමික වශයෙන් රාජ්‍ය අනුග්‍රහයක් ඇති වූ බව ඇතමෙක් පවසති¡ සියලූම බෞද්ධ විහාරස්ථාන වලට අයත් ඉඩකඩම් හා දේපල කතෝලික දහමට භාර කළ බව දැක්වේ¡ එහෙත් බෞද්ධයින්ගෙන් විරෝධතා එල්ල වූ බැවින් විහාර දේපල කතෝලික දේවස්ථාන වලට භුක්ති විදීමට නොහැකි විය¡ නැවත වරක් රාජසිංහගේ මරණින් පසු යලිත් බෞද්ධ දේපල ගැනීමට උනන්දු විය¡ අසවේදොගේ ආණ්ඩු කාලයේ යලිත් බෞද්ධ විහාර ආදායම් ලබාගැනීමට ඉඩ දුනි¡ ප්‍රැන්සිසිකන්වරු ක්‍රමයෙන් සිංහල හාදෙමළ භාෂා ප්‍රගුණ කරගත්හ¡ සිංහලෙක් හා දෙමළෙන් පොත් රචනාවී නොමැතිවීම විශාල අඩුපාඩුවක් විය¡ ජෙසුයිට්වරුන් ප්‍රැන්සිස්කන්වරුට වඩා කාර්යක්ෂමව කිතු දහම පැතිරවූ බව පෙනේ¡ ජෙසුයිට්වරු පුද්ගලික වශයෙන් පමනක් නොව සාමූහික වශයෙන් ආගම පැතිරවීමට කි්‍රයා කළහ¡ ක්වේරෝස් පවසන අන්දමට කි්‍රව1545 දී කිතුදහම හා බුදු දහම පිළිබඳ ප්‍රසිද්ධ වාදයක් බුවෙනකබාහු රජු ඉදිරියේ පැවැත්වීය¡ මිෂනාරීන්ගේ ප්‍රධාන අවධානය යොමු වූයේ රදළ පවුල් කිතුදහමට හැරවීමටය¡ ඒ නිසා ජාවොද විලා ද කොන්දෙ බුවනෙකබාහු රජු කි්‍රස්තියානි කරවීමට කිහිප විටක්ම උත්සහ ගත්තේය¡ ජාවෝ ද කැස්ට්‍රො පාලකයා ද මේ ගැන තදින් උනන්දු විය¡ කි්‍රව1551 දී නොරොඤ්ඤා විසුරේවරයා ද ලංකාවට පැමිණ රජුට මේ ගැන තදින් කියා සිටියේය¡ එහෙත් බුවනෙකබාහු රජු සිය ආගම වෙනස් නොකළේය¡ ධර්මපාල කුමරා ආගම වෙනස් කළේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන් ඔහුගේ ගුරුවරුන් වූ බැවිනි¡ කෙසේ හෝ රාජකීයයන් බොහෝ දෙනෙක් කිතු දහමට හැරවීමට ප්‍රැන්සිස්කන්වරු සමත් වූහ¡ මහනුවර වික්‍රමබාහු රජු දේශපාලන අවශ්‍යතාවයන් නිසා කිතු දහම වැළද ගත්හ¡ ඔහුගේ දේවිය හා දියණිය ආගම වැළඳගෙන දෝන මරියා හා දෝන මගරිදා යන නම් ගත්හ¡ කරලියැදිදේ බණ්ඩාරගේ බෑනා වන යමසිංහත් දියණිය වන කුසුමාසන දේවියත් කිතු දහම වැළඳ ගත්හ¡ රාජසිංහ රජුගේ සොයුරු විජයපාල ද කතෝලිකයෙක් විය¡ මායාදුන්නේගේ පුත් තිබිරියෙල කුමාරයාද කතෝලික දහම වැළඳ ගති¡ බොහෝ දෙනෙක් මෙසේ කිතු දහම වැළඳ ගත්තේ දේශපාලන හා ආරක්ෂන හේතූන් මතය¡ මායාදුන්නේට බයෙන් මහනුවර වික්‍රමබාහු රජු ද යුධ උපකාර ඉල්ලමින් බුවනෙකබාහු රජු ද කිතුසමය වැළඳගැනීම මීට නිදසුනක් වේ¡

මිෂනාරීවරුන් අධිරාජ්‍යවාදීන්ගේ ඒජන්තවරුන්යයි ඇතමෙක් පෙන්වාදී තිබේ¡ මෙහි එක්තරා සත්‍යක් ද තිබේ¡ රටවල් යටත් කරගැනීම සිදුවූවාට පසුව කිතු දහම එරට පැතිරවීමේ කටයුතු ආරම්භ වේ¡ අසවේදොගේ කාලයේ දී (කි්‍රව1603) ජෙසුයිට්වරු මහනුවර කිතුදහම පැතිරවීමට එය යටත්කරගන්නා තෙක් බලාසිටි බව දැක්වේ¡

පෘතුගීසීන් ආගම පැතිරවීමේදී බලය යෙදූ බව අනික් චෝදනාව වේ¡ පෘතුගීසි හෝ ලන්දේසි ලේඛකයන් මේ පිළිබඳ නිහඩය¡ එහෙත් බි්‍රතාන්‍ය යුගයේ ලේඛකයන් වූ කොඩිනර්, රොබට් පර්සිබල් හා මලලසේකර වැනි අය පෘතුගීසීන්ට චෝදනා කර තිබේ¡ බලෙන් ආගම පැතිරවූ බවට සාදක නැතැයි එමර්සන් ටෙනන්ට් කියයි¡ ගෝවේ කවුුන්සලයෙන් ද කිසිවෙක් බලෙන් කිතුසමයට හරවා නොගතයුතු බව දක්වා ඇත¡ එසේ හරවා ගැනීමෙන් ඔවුන් නියම කිතු බැතිමතුන් නොවන බව පෙන්වාදී තිබේ¡ කොයිබ්රා පියතුමා කි්‍රව1546 දී ඇන්දො ද සූසාන් සමග නුවර ආක්‍රමණය කොට ඉන් පැරදී ඉන් ලත් අත්දැකීම් පෘතුගාලයේ රජුට ලිවීමේදී ආක්‍රමණය පරාජයට පත් වූයේ බුවනෙකබාහු රජුගේ කතෝලික විරෝධී කි්‍රයා පටිපාටිය නිසා බව පෙන්වයි¡ ද කැස්ත්‍රො ආණ්ඩුකාර වරයා ද පෘතුගාලයේ රජුට දැන්වූයේ බුවනෙකබාහු රජු කිතුදහමට හැරවීමට තවදුරටත් බලපෑම් ඇති නොකළයුතු බවයි¡ එහෙත් ධර්මපාල රජතුමාට පන්සල් දේපල පල්ලියට දීම සඳහා ජාවෝ ද විලාද කොන්දෙ පියතුමා ඛෙහෙවින් බලපෑම් ඇති කළේය¡

ටි්‍රන්ඩේඩ් පවසා ඇති අන්දමට අන්දමට ධර්මපාල රජු කි්‍රස්තියානි වීමෙන් පසු පන්සල් පල්ලි වලට ගෙන ඒවායේ පුදසුන් හා පිළිම ඉවත් කළේය¡ දෙව්න්දර කැළණිය හා මුන්නේශ්වරම විනාශ විය¡ රාජසංහ රජුගේ අභාවයෙන් පසු විශාල පරිමානයෙන් පන්සල් විනාශ කළේය¡ මහාචාර්ය බොක්සර් පෘතුගීසි මිෂනාරි කටයුතු ගැන මෙසේ පවසයි¡ පෘතුගීසිහු කඩුවේ බලයෙන් කිතුදහම පැතිරවිමට කටයුතු නොකලහ¡ එහෙත් ඔවුන් එය වර්ධනය කිරීමට පෙළඹුනේ බලහත්කාර කම් හා හිතුවක්කාර නීති රීති පැනවීමෙනි¡ ඔවුන් බෞද්ධයින්ට හින්දූන්ට හා මුස්ලිම් වරුන්ට ආගම ඇදහීමට තිබූ ඉඩකඩ ඇහිරීය¡ ලංකාවේ පානදුර, කළුතර, මග්ගොන, බේරුවල, ගාල්ල හා වැලිගම විසූ ජනතාවට මෙබදු හිරිහැර අත්විය¡ වීදිය බණ්ඩාරගේ යුගයේදී මේ ප්‍රදේශයන්හි දේවස්ථාන ගිනිතබා කතෝලික බැතිමතුන්ට හිරිහැර කළ නමුත් ඉන්පසු එය වර්ධනය නොවීය¡ බටහිර වෙරළේ විශේෂයෙන් විසූ ධීවර ජනතාව ඇතැම්විට කුල පිඩනයෙන් මිදීමටත් මුහුදින් පැමිණි අයගේ කියමන් නිසා කිතුදහම වැළඳගත් බව පෙනේ¡ කිතුදහම පදනම් කරගත් සාරධර්මය වූයේ සුභසාදනය හා අනුග්‍රහය යන සංකල්ප දෙකය¡ කි්‍රව1545 දී බුවනෙකබාහු රජු කිතුදහමට හරවා ගැනීමට උත්සාහ කරද්දී බාර්බුඩෝ නැමති දූතයා කියා සිටියේ ඉන් මෙලොව පරලොව දෙකෙහිම යහපතක් වන බවය¡ පෘතුගාල රජුගේත් පල්ලියේත් ප්‍රතිපත්තිය වූයේ කිතුදහම වැළඳ ගන්නවුන්ට බව්තිස්ම වීමේදී ඇදුම් පැළදුම් දීමටත් වැළඳ ගැනීමෙන් පසු වසර පහලොවක් යනතුරු බදුවලින් මුදාහැරිමටත් ඔවුන් උසස් තනතුරුවලට පත් කිරීමටත්ය¡ මරාල බද්දෙන් නිදහස් කළේය¡ අපරාධකරුවන්ට පවා නීතිය ලිහිල් කළේය¡ ජෙසුයිට් පූජක එම්මානුවෙල් ද කොස්තා පවසන අන්දමට අනුග්‍රහය හා වරප්‍රසාද විවෘතව කිතුදහම වැළඳගන්නවුන්ට ප්‍රදානය කළේය¡ මේ අනුව ඉතාමත් උපක්‍රමශීලී ලෙස මිනිසුන් කිතුදහම වැළදගන්නා තැනට පොළබවා ඇති ආකාරයත් ආර්ථීක, සාමාජයික කරුණු කාරනා ඔස්සේ ආගමික සන්නිවේදනය ද සිදු කරන්නට ඔවුන් ඥානාන්විතව ඇති බව පැහැදිලි වේ¡

පෘතුගීසීන්ගේ එක් අරමුනක් වූයේ කිතුදහම වැළඳගන්නවුන්ට ඔවුන්ගේ දරුවන්ගෙන් කිතුදහමට ලැඛෙන සේවය පිළිබඳවයි¡ කිතුදහම පැතිරවීමත් සමගම අධ්‍යාපනය ද කරගෙන ගියබව පෙනේ¡ මුලදී කැඩිච්ච සංහලෙන් හෝ පෘතුගීසි භාෂාවෙන් ඉතා අමාරුවෙන් ආගම පැතිරවීමේ කටයුතු කරගෙන ගියද පසුව පූජකවරුන් ලවා ජනගහණය කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කළ බවට සාධක ඇත¡ ඉන්පසු ළමයින්ට පාසල් ඇරඹීම ආරම්භ කළේය¡ කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ජෙසුයිට්වරුන් විසින් කොපමණ පාසල් ආරම්භ කරන ලද්දේද යන්න කිවනොහැකිය¡ ඔවුහු යාපනයේ දේවගැති පැරීෂි අරඹා ඒවායේ පාසල් ද විවෘත කළහ¡ පහතරට ප්‍රදේශයේ ද දෙAවගැති කොටස් පාසල් ආරම්භ කොට විවෘත කරන්නට ඇත¡ 1550 ගණන් වලදී බුවෙනකබාහු රජුගේ කාලයේදි දෙවුන්දර පල්ලියක් ප්‍රැන්සිස්කනවරු ඉදිකළහ¡ මෙය මුලින් පාසලක් බව පෙන්වා පසුව පල්ලියක් බවට පෙරලීය¡ මේ ගැන කිපුන ප්‍රදේශවාසීන් එය ගිනිබත්කළ බව දැක්වේ¡ ඇතැම්විට බෞද්්ධ භික්ෂුන් මේගැන ජනතාව ඇවිස්සූ බව පෙනේ¡ ධර්මපාල රජු කිතුදහම වැළඳ ගැනීමෙන් පසු ප්‍රැන්සිසිකන්වරු බෞද්ධ විහාරයක් පල්ලියක් බවට පත්කළේය¡ මීට ශාන්ත අන්තෝනි යන නම භාවිතා කළේය¡ ප්‍රැස්සිස්කන්වරු මෝදර ශාන්ත ජෝන් නමින් පල්ලියක් තනා එහි අනාථ නිවාසයක් ද ආරම්භ කළේය¡ ජෙසුයිට්වරුන්ගේ කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු රාශියක් ඉදිරිපත්කළ හැකිය¡ ජෙසුයිට්වරු පළමුව පාසල් ආරම්භ කළහ¡ මේ අයුරින් ජෙසුයිට්වරු හා ප්‍රැන්සිස්කන්වරු පාසල් ආරම්භ කළහ¡ උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා පාසල් ආරම්භකොට ඒවායේ ඉගැන්වීම් පෘතුගීසි බසින් ඉදිරිපත් කළේය¡ එහි අධිපති වූයේ කොවින් කොලීජියේ දේවධර්ම ආචාර්යවරයා වූ ජෙරෝ රෙඛෙලෝ පියතුමාය¡ මේ අනුව ආගමික සන්නිවේදනය සඳහාත් අනෙකුත් පරිපාලන කටයුතු සඳහාත් පැවති බාධකය වූ භාෂාව ඇතුලූ අධ්‍යාපනික සාධකයන්ට විසදුම් ලෙස අධ්‍යාපනය කෙරෙහි අවධානය යොමුකොට ඇත¡ එමෙන්ම අධ්‍යාපනය යන සාධකය හේතුවෙන් විශේෂ වරප්‍රසාධ වූ අතර අධ්‍යාපනය ලැබීමටනම් කිතු දහම වැළදගානීම අනිවාර්ය විය¡ ඒ අනුව මෙම සාධකයන් මගින් ද කිතුදහම ව්‍යාප්තිය උපක්‍රමශීලී ලෙස සිදුකර ඇතිබව පැහැදිලි කරුණකි¡

කිතු දහමට අයත් ආගමික සංස්කෘතිය මෙරට ආගමික සංස්කෘතීන් හා මුසු කරමින් වර්ණවත් ආකාරයෙන් ආගමික සංස්කෘතිය සන්නිවෙදනය කරන්නට ඔවුන් යොමුවී ඇත¡ එමෙන්ම එA ඔස්සේ ජනයා අතර කිතුදහම ප්‍රචලිත කිරීමටත් ජනයාට සමීප කිරීමටත් උත්සාහගෙන ඇත¡ ඒ සඳහා කතෝලික පෙරහැර හා උත්සව ආදිය ශී්‍ර ලංකා සංස්කෘතියට ඇතුලත් කළේය¡ බටහිර ආගමික සංස්කෘතිය, නැටුම්, ගැයුම් ආදිය ද ක්‍රමයෙන් ඉදිරිපත් කළේය¡ කන්‍යාමරිය තුමිය වෙනුවෙන් පවත්වන පෙබරවාරි දෙවැනි දින උත්සවය ඉතා ඉහලින් පැවැත්විණ¡ සිංහලෙන් හා දෙමළෙන් කන්තාරු කිරීමට පුරුදු කළේය¡ සිංහල හා දෙමළ බසින් පොත් රචනා කරන්නට විය¡ මාතර විසූ ඇන්ටෝනියෝ පියෙකෙෂාවෝ ඉතා හොදින් සිංහල ඉගනගෙන සිංහලෙන් පොත්පත් හා ගීත රචනා කළේය¡ මිගෙල් ද ඇස් ඩොවෙන්තුරා හා මැනුවෙල් ද ඇස් මාතායෙස් සිංහල ඉගැන්වීමේ පන්ති පවත්වා සංවිධානය කළ බව පෙනේ¡ කි්‍රව1620 ගණන් වලදී ලාංකිකයෙකු වූ එම්මෑනුවෙල් ද කොස්තා පියතුමා සිංහල භාෂාවගැන ලතින් බසින් පොතන් රචනා කළේය¡ කි්‍රව1645 දී පියරේ බර්ගින් පෘතුගීසි සිංහල ගැන පොතක් ද ලියා ඇත¡ඒ අනුව මෙම සියලූ කරුණු කාරණා අනුව පෘතුගීසීන් අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන් තරමටම ආගමික ව්‍යාප්තිය උදෙසා දැඩි ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කොට නැති බව පෙනීගිය ද ඔවුන් ඉතාමත් උපක්‍රමශීලී ලෙස ආගමික සන්නිවේදනය ආර්ථීක සාමාජීය යන සෑම අංශයක් ඔස්සේම සිදුකරන්නට සමත්ව ඇතිබව පැහැදිළිවේ¡

පෘතුගීසි බලකොටු තුළ සන්නිවේදන භාවිතය

පෘතුගීසීන් බලකොටු නිර්මාණයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් පහතරට මුහුදු බඩ කලාප ස`දහා වැඩි බර තැබීමක් සිදු කළේය. මක් නිසාද යත් පරංගි හමුදාවේ ප්‍රධාන යුධ ශක්තිය වූයේ නාවික යුධ ශක්තියයි. එසේම උඩරට සහ රට අභ්‍යන්රයෙහි පාලකයින් වෙනත් විදේශකියින් සම`ග සිදුකරන සන්නිවේදනය අඩපන කිරීම පෘතුගීසීන් මුහුදුබඩ ආශි්‍රත බලකොටු පිහිටවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ විය. කොළඹ ගාල්ල මඩකලපුව ආදී ප්‍රදේශවල ඔවුන් එම බලකොටු පිහට වනු ලැබුයේ ඒ වන විට මුහුදු මාර්ගයෙන් රට අභ්‍යන්තරයට වැදගත් වූ ආර්ථීක සහ යුධමය මරමස්ථානයන් වූ බැවිනි. ගොඩබිම් මාර්ගයන් ස්වදේශිකයන් විසින් අසුරා තැබුවද නාවික මාර්ගයෙන් මෙම බලකොටු අතර අභ්‍යන්තර සබ`දතාවය ඔවුන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලැබීය. එසේම පෘතුගීසින් වෙළද අධිකාරයක් පවත්වාගෙන යාම ස`දහා මෙම බලකොටු ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිත කළ බවට කදිම නිදසුනක් වුනයේ ලන්දේසීන් විසින් ප්‍රථමයෙන් මුහුදු බඩ බලකොටු අත්පත් කර ගැනීමට යෙදු උත්සහයයි. තමන් විසින් ගොඩබට සෑම රාජ්‍යකම පාහේ බලකොටු ඉදිකරම්න් බලය තහවරු කර ගැනිම තුළ තම ස්ථීරත්වය ගොඩනගා ගැනිම පෘතුගීසින් යෙදු එක්තරා උපක්‍රමයක් විය. පෘතුගීසින්ගේ පෙරදිග ආණ්ඩුකාරවරයාවු ඇපොන්සෝද ඇල්බියුකර්ගේ අදහස වුයේ ශක්තිමත් බලකොටුවක් තනා පෙරදිග පෘතුගීසි මුලස්ථානයක් ඇතිකරගත යුතුබවයි. 1509දි ඉනදියාවේ බටහර වෙරලේ ගෝවේ ප්‍රදේශය අලල්ාගෙන පෘතගීසීහූ තම ප්‍රධාන බලකොටුව පිහිටුවා ගත්හ. එහි සිටිමින් මොසෑම්බික්, ඕමාන්, මස්කට්, මලක්කා, ලංකාව, වැනි ප්‍රදේශ අල්ලාගෙන ආණ්ඩුකාරවරු පත්කළහ.

1518 දී ලෝපෝ සෝආරේස්ද අල්බර්ගේරියා විශාල නැවු හමුදාවක් සමග කොළඹට ගොඩ බැස කුඩා බලකොටවුක් ආරම්භ කලහ. එය (සැන්ටා බාබරා ලෙස නම්කර තිබිනි) මෙම පළමු බලකොටුව ත්‍රිකොණාකාරවු අතර මැද කුළුණකින් යුක්ත විය. මෙම කොටුව මගින් ඉන්දියානු සාගර වෙළද මාර්ගය පාලනය කිරිම ඔවුන්ගේ අරමුණ විය. කොළඹ නැව්තොට අල්ලාගැනිමෙන් කුරුදු, ගම්මිරිස් ආදි කුළුබඩු වර්ග මෙන්ම මුතු මැණික්ද ඔවුනට පහසුවෙන් ලබාගත හැකිවීම ඔවුනගේ වෙළ`දාමෙහි කැපීපෙනෙන ලක්ෂණය විය. කෝට්ටේ රජු සමග ස්ථීර ගිවිසුමකින් පසුව ඉන්දියන් සාගරයේ බලය හා ආධිපත්‍ය තහවුරු කරගැනිමට පෘතගුසීන් විසන් කොළඹ කොටවු ඉදකිරන ලදී. සිංහලයෝ මෙම කොටවු වැටලූ නසා 1529 දී පෘතුගීසීහූ එය කඩා දැමූහ. මෙම බළකොටුව පෘතුගීසීන්ට වඩාත් වැදගත් වූයේ යුධමය සන්නිවේදන කටයුත්තකට වඩා වෙළ`දාමෙහි සන්නිවේදන කේන්ද්‍රස්ථානයක් වූ බැවිනි’. 1588 දී 1වන රාජසිංහ රජු කොළඹ කොටුව ආක්‍රමණය කළත් එය ව්‍යර්ත වූයේ 1581 දී කොටුව වඩා ශක්තිමත් බැමි 12 පෘතුගීසීන් විසින් ඉදිකර තිබූ බැවිනි. එබැවින් මෙම බළකොටුවෙහි වැදගත්කම ගම්‍ය වේ.

ස්වදේශික පාලකයන් විසින් පෘතුගීසීන්හට කීප විටක්ම ප්‍රබල අභියොග්යන් සිදු කළ අතර එම අභියෝග කොළඹ බලකොටුව දක්වා සීමා වූයේ පරංගීන් නාවික මාර්ගයෙන් අනෙකුත් බලකොටු සම`ග සබ`දතාවය පැවැත් වූ බැවිනි. එසේම උපායමාර්ගික වශයෙන් මෙම බලකොටු සහ පෙරදිග වෙළ`ද සමාගම අතර සබ`දතාවයන් පැවැත්වීමට ඇති හැකියාවත් මෙම බලකොටු ඉදිකිරීමට හේතුකාරක විය. තවද රට අභ්‍යන්තරයෙහි වූ සෙසු කුඩා බලකොටු ස`දහා සැපයුම් ලබාදෙන ප්‍රධාන මුලස්ථානයන්ද වූයේ මෙම මුහුදුබඩ බලකොටුවීම විශේෂත්වයකි. එබැවින් සන්නිවේදනමය වශයෙන් වඩාත් වැදගත් කාර්යයක් එම මුහුදුබඩ බලකොටු සතු විය.

අට්ටාපිටිය මල්වාන කඩුවෙල හංවැල්ල යන බලකොටු වෙත ස්වදේශිකයන්ගේ ප්‍රහාර එල්ලවීමේදී පලාගිය සියලූ පෘතුගීසි හේවායන්ගේ ආරක්ෂක නවාතැන වූයේද කොළඹ කොටුවයි. එබැවින් පරිපාලනමය සහ යුධමය වශයෙන් අනෙකුත් බලකොටු සම`ග සන්නිවේදනය පවත්වාගෙන වනු ලැබූ සන්නිවේදන කේන්ද්‍රස්ථානයන් වූයේ කොළඹ බලකොටුවයි.

පෘතුගීසි යුධ සෙනවි දොන් ජෙරනිමෝද අසවේදු මල්වානේ බලකොටුවක් සාදා රට අභ්‍යන්තරයේ පාලනය ගෙනගිය බව ස`දහන් වේ. පෘතුගීසි මෙන්ම සිංහල හේවායන් මෙහි වූයෙන් කොළඹ කොටුවෙන් පසු බල සහිත ස්ථානය වූයේ මල්වාන බලකොටුවයි. සෙසු බලකොටු තුළ පෘතුගීසි හේවායින් සීමිත පිරිසක් රැදී සිටි අතර ඔවුන් සම`ග ප්‍රධාන සන්නිවේදන සම්බන්ධතාව පවත්වගෙන යනු ලැබූවේ මල්වාන බලකොටුවයි. මෙහිදී කොළඹ කොටුවේ බල අධිකාරිත්වයට වඩා සෙසු බලකොටු මල්වානේ බල අධිකාරිත්වය යටතේ තිබූ බව පැහැදිළි වේ.

පෘතුගීසීන් විසින් මුහුදුබඩ කලාපයේ පිහිටවූ බොහෝ බලකොටු ඇතැමි විටෙක ගබඩාවක ස්වරූපය ගනු ලැබීය. ඔවුන්ගේ ආයුධ සහ භාණ්ඩ ගබඩා වශයෙන් එකී බලකොටු පවත්වාගෙන ගිය බව පැහැදිළි වේ. නමුදු රට අභ්‍යන්තරයේ ඉදිකළ බලකොටු යුදමය අවශ්‍යතාවය වෙන්වෙුන් ඉදිකළ බව එහි සැලසුම් සහ දැනට ඉතිරිව ඇති නටඹුන් සාක්ෂි දරණු ලබයි. 1598 දී මැණිකඩවර ඉදිකළ බලකොටුව කදු පන්තියකට මැදිව සහ සෑම කපොල්ලක් ස`දහාම මුර කපොලු සාදා තිබූ බවත් ආරක්ෂිත ප්‍රාකාරය ගඩොලින් ඉදිර තිබූ බවත් එයට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි වේ. මීට අමතරව මෙම බලකොටුව සන්නිවේදනමය වශයෙන් පෘතුගීසීන්ට වඩා වැදගත් ස්ථානයක් විය. මීට හේතුව වූයේ මෙම බලකොටුව කන්ද උඩරට රාජධානියට සමීපතම ස්ථානය වීමත් එම`ගින් උඩරට රාජධානීයේ නිරන්තර වෙනස් වීමත් සහ ඔවුන්ගේ යුධ සැලසුම් පිළිබ`ද වඩා යහපත් තොරතුරු ලබා ගැනීමේ හැකියාවත් එහිදී පැවති බැවිනි.

පරිපාලන කටයුතු සහ අවිආයුධ ගබඩාකර තැබීම ප්‍රමාණයෙන් විශාල බොහෝ බලකොටු තුළ ලක්ෂණයක් විය. ගොඩබිම් සීමාවේ බලකොටු වලට වඩා මුහදුු බඩ බලකොටු තුළ විශේෂත්වයක් වූයේ එම බලකොටු වෙත පිවිසෙන දොරටු ගොඩබිම් දෙසට නොව මුහුද දෙසට මුහුණ ලා පැවතීමයි. ඉන් ගම්‍ය වන කරුණක් වනුයේ ඔවුනට ගොඩ බිම් සීවාවේ ආරක්ෂාවට වඩා මුහදුු සීමාවේ ආරක්ෂාව ඔවුන් විසින් තහවුරු කරගෙන සිටි බැවිනි.

අරංදොර බලකොටුව, අරිප්පු බලකොටුව, මඩකලපුව බලකොටුව, කොළඹ කොටුව, ෙඩල්ෆ් බලකොටුව, ත්‍රිකුණාමලය බලකොටුව, හැමන්හිල් බලකොටුව, ගාල්ල බලකොටුව, හල්දුම්මුල්ල බලකොටුවහංවැල්ල බලකොටුව යාපනය බලකොටුව කළුතර බලකොටුව කයිට්ස් බලකොටුව මල්වාන බලකොටුව, මන්නාරම බලකොටුව, මාතර බලකොටුව, මැර්‍ණක්කඩවර බලකොටුව, මීගමුව බලකොටුව පූනරින් බලකොටුව, රතන්පුර පෘතුගීසී බලකොටුව, රුවන්වැල්ල බලකොටුව ආදී බලකොටු අතරින් බොහොමයක් බලකොටු ඉදිකර ඇත්තේ භූමියෙන් උස්වූ ස්ථානයක වීම විශේෂ වේ. එයට හේතුව වූයේ ඈතින් පැමිණෙන සතුරු සේනා නිරීක්ෂණය කිරීමත් බලකොටු සහ පණිවුඩ දූතයින් අතර සම්බන්ධතාවය විධමත් කිරීමේ අරමුණින් බව වටහාගත හැකි වේ.

මුහුදු ආශ්‍රිත බලකොටුවක් වූ කල්පිටිය බළකොටුව ආදී ස්ථානයන්ගේ පැවති තවත් විශේෂත්වයක් වූයේ බළකොටුව අභ්‍යන්තරයෙන් මුහුද දෙසටත් ගොඩබිම් දෙසටත් කිලෝ මීටරයක් පමණ දිගින් යුතු උමන් මාර්ග පිහිටා තිබීමයි. මුහුදු දෙසට වූ උමන් මාර්ගය හදිසි ගොඩබිම් ආක්‍රමණයකදී මුහුදු මාර්ගයෙන් පලා යාමටත් උපයෝගී වූ අතර ගොඩබිම් උමන් මාර්ගය වූයේ ගොඩබිමි පිහිටි පල්ලියටත් වීම විශේෂත්වයකි. මෙමගි්න් බළකොටුව අභ්‍යන්තරයෙහි වූ සෙබලූන්ගේ ආගමික වතාවත් ස`දහා විවෘත වූ ගොඩබිම් මාර්ගය යොදා නොගෙන රහසින් එම කටයුතු ඉටුකිරීමට ඔවුනට අවස්ථාව ලබා දී තිබුණි. එයට හේතුව වූයේ ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් සෙබලුන් පල්ලිය වෙත යාමෙන් සතුරා වෙත බලකොටු තුළ සිටින සෙබලූන්ගේ ප්‍රමාණය ඔවුනට සන්නිවේදනය වන බැවිනි. මේ අනුව යුදමය සන්නිවේදන භාවිතයන් නිරින්තරයෙන් ඔවුන් සතු වූ බව පැහැ`දිළි වේ.

බළකොටු අභ්‍යන්තරය තුළ කාලය ඇ`ගවීම සහ මුර සංචාර ස`දහා හෝරාවන් දැක්වීම වෙනුවෙන් සීනු නා`ද කළ අතර සතුරු ආක්‍රමණයකදී සෙබලූන් බැරැක්ක තුළින් කැ`දවීම සිදුකරනු ලැබුවේද මෙම සීනු නාද කිරීමෙනි. මීට අමතරව ගොඩබිමෙහි වෙසෙන සෙබලූන් ස`දහා හදිසි අවස්ථාවන් දැනුම් දෙනු ලැබුයේ අහසට වෙඩි තැබීම හෝ බළකොටු තුළ වූ ආයුධ කි්‍රයාත්මක කරවීමෙනි. මීට අමතරව මෙම බළකොටු ම`ගින් මුහුදු ආශි්‍රත මුතු කැණීම්වල නියුතු පිරිසි ස`දහා සේවා මුරයන් වෙත යාමටත් මුතු කැණීම් සේවා මුරයේ අවසානයත් දක්වනු ලැබූවේද මෙවැනි සන්නිවේදන මාර්ගයකින් වීම විශේෂවේ.
මෙම බලකොටු නිර්මාණයේදී පෘතුගීසීන් ස්වදේශීය ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් මෙන්ම තමන්ට පක්ෂපාතීව සටන් කරන දේශීය හේවායීන් තම බලකොටු තුළත් ඊට ආසන්නයේ පදිංචි කරවීමටත් කටයුතු කිරීම තුළ ඔවුන් එම පිරිසගේ පිටුපෑම නවතාලීය. එසේම එම පිරිස් ස`දහා කිතුනු දහම පැතිරවීමට සිංහල සහ පෘතුගීසි භාෂාව හැසිරවූ තෝල්කයන් උපයෝගී කර ගත් බව ස`දහන් වේ. සන්නිවේදනමය වශයෙන් භාෂාව ඔවුනට බාධාවක් වුවද මෙම කටයුතු අතරතතුර ආගමික වශයෙන් ඔවුන් නතු කර ගැනීම පාලනමය වශයෙන් රට අභ්‍යන්තරය වෙත පිවිසීමට කදිව උපක්‍රමයක් වශයෙන් පෘතුගීසීන් විසින් සලකණු ලැබීය. මෙය බලකොටු තුළ භාවිත වූ ආගමික සන්නිවේදනය් ස්වරූපයක් විය.

ආශී්‍රත ග්‍රන්ථ
අල්විස්, ප්‍රේමචන්ද්‍ර. (2010). ලංකාව සහ සිංහලයෝ (පරි.). කොළඹ10 ආරිය ප්‍රකාශකයෝ.
ආරියවංශ, වේරහැරහිමි. (1991). සීතාවක පුර යුගය. කොළඹ සංස්කෘතික කටයුතු හා ප්‍රවෘත්ති අමාත්‍යංශය.
ආරියවංශ, නිමල්. (2008). කෝට්ටේ යුගය. මුල්ලේරියාව ලස්සන පොත් ප්‍රකාශකයෝ.
අතුකෝරල, ස්ටීවන්. (2012). පෘතුගීසීන්ගෙන් උඩරට රැකදුන් පහතරට සිංහලයෝ. කතෘ ප්‍රකාශන.
ඒකනායක,ඇකිරියගල. (2008).පෘතුගීසීහූ ලක්දිවට ගොඩබසිති. කොළඹ10 ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.
ගමගේ,ගුණසේන. (2005).රට වැනසූ පෘතුගීසිකාරයෝ. කොළඹ10 දයාවංශ ජයකොඩි සහ සමාගම.
පෙරේරා එස්¡ ජී.¡ (1960). ලංකා ඉතිහාසය , සීමාසහිත එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම, කොළඹ¡
පෙරේරා, ගැස්ටන්. ( —- ). කන්ද උඩරටින් නැගුණු පෘතුගීසි විරෝධය. කොළඹ විජිතයාපා.
පොන්නප්පෙරුම,රෝහණ. (1969). පරංගි යුගයේ හෙළදිව, සුප්‍රා මුද්‍රණ ශිල්පියෝ, පේරාදෙණිය.
සංජීව, කේ. ඒ. (2006). පෘතුගීසි යුගය. කොළඹ 10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
සෝමතිලක,මහින්ද. (2009).පෘතුගීසි පාලන සමය සහ ගන්නනෝරුව සටන.කොළඹ 10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
රණවක,.ලොකුලියන,.සේනානායක. (1959).ශ්‍රී ලංකාවේ අපරදිග පාලන යුගය. කොළඹ ගුණසේන සහ සමාගම.
වනසිංහ, යසපාල. (2006).රොබට් පර්සිවල් දුටු ශී්‍ර ලංකාව(පරි.). කොළඹ10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
හේවාවසම්, අභය. (2008). ලංකාව පෘතුගීසි යුගය (පෝල් ඊ පීරිස්, පරි.).කොළඹ සූරිය ප්‍රකාශන.

Older Posts »

Categories