අතීතයේ සිටම මීගමුව කලපුව ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ පැවැති වෙළෙඳ අර්ථිකය, සංචාරකයන්ගේ පැමිණීම සහ කතෝලික ආගම් බලපෑම මත ප්‍රදේශයේ ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම් රටාවේ සුවිශේෂී වෙනසක් සිදුවිය.
කතෝලික ආගමේ බලපෑම මත විශාල පල්ලි සංඛ්‍යාවක් ගොඩනැගිණි. විශේෂයෙන්ම ලන්දේසි හා ඉංග්‍රීසි පාලන සමයේ දී බිහිවූ ගොඩනැගිලි රාශියක් මේ වනතෙක්ම ආරක්ෂා වී තිබේ. ඒ අතර මුහුදුකරයේ පිහිටි කතෝලික පල්ලි, වාස්තු විද්‍යාත්මක නිර්මාණ ලෙස අති ශ්‍රේෂ්ඨය. එවක ප්‍රභූන්ගේ වාසය සඳහා සකස් කළ පැරණි වලව් ද මීගමුවේ තවමත් දක්නට ලැබේ.   

මීගමුවේ කතෝලික පල්ලි පිහිටුවීමේ වැඩි කාර්යභාරයක් ඉටුකළේ ලන්දේසින්ය. සිංහලයින් ලන්දේසින්ට පක්ෂපාත කරවා ගැනීම පිණිස ඔවුන් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හරවා ගැනීමේ මාර්ග ගැන බතාවියානු පාලකයෝ වර්ෂ 1640 තරම් ඈත කාලයේ සිටම කල්පනා කරමින් සිටියහ. එහෙත් වර්ෂ 1644 දී දේශීය බලවතකු බවට පත්වන තුරු තමන්ගේ අදහස් ක්‍රියාත්මක කිරීමේ අවස්ථාවක් ඔවුන්ට නොලැබිණි.

අවසානයේ දී ලන්දේසින් විසින් ස්වකීය ආගමට සිංහලයින් හරවා ගැනීම ආරම්භ කරන ලද වෙනත් කරුණු ඇතුළුව, පෘතුගීසි පූජකයින් සහ බොහෝ සිංහලයින්ගේ රෝමානු කතෝලික අාගම සමගද තරග කිරීමට ලන්දේසීන්ට සිදුවිය. වර්ෂ 1644 නොවැම්බර් මස 10 දින ගෝවේ දී අත්සන් තබන ලද ගිවිසුමේ 6 වන වගන්තිය අනුව ඒ ගිවිසුම යටතේ ලන්දේසින් වෙත පවරන ලද ප්‍රදේශයේ පිහිටි පෘතුගීසි පූජකයින්ගේ දේවස්ථානයට ආපසු පැමිණීමේ අවසරය ඔවුන්ට ලැබිණි.

දේවස්ථාන කරා පැමිණ පූජකයින්ට අවශ්‍ය ආහාර පාන සපයන ලෙස අනුගාමිකයින්ට බල කිරීමේ අයිතිය තමන් වෙත පැවරීම ලන්දේසි පාලක මන්සුකර් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මේ නිසා පූජකයින්ට බලවත් පහරක් වැදිණි.

වැසියන් දේවස්ථාන කරා පැමිණීම වළක්වා පූජකයින්ට හැකි සෑම කරදරයක්ම ඇති කරන ලෙස ලන්දේසීන් විසින් විදානේවරුන්ට හා ගම්මුලාදෑනීන්ට රහසේ නියෝග කරනු ලැබීම නිසා ඔවුන්ට තවදුරටත් හානි සිදුවිය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් බොහෝ පූජකයින්ට ලන්දේසින්ට අයත් ප්‍රදේශවල කරගෙන ගිය කටයුතු අතහැර දැමීමට සිදුවිය. තමන්ගේ දේව මෙහෙයන් තවදුරටත් මහත් උනන්දුවෙන් කරගෙන ගිය පූජකවරු අවසානයේ දී වර්ෂ 1647 දී මන්සුකර් විසින් නෙරපා දමන ලදී.

රෝමානු කතෝලික ආගමේ බලපෑම කෙරෙහි සැලකිල්ලක් දක්වා ලන්දේසීහු තමන්ගේ යටත් වැසියන්ගෙන් බහුතර පක්ෂයෙහි ආගම වූ ‘මිථ්‍යාදෘෂ්ටික ආගම’ හෙවත් බෞද්ධාගම කෙරෙහි වඩාත් බිය වූහ. නව පාලකයින්ට ඉතාම පක්ෂපාත වූවන්ගෙන් ද ඉතාම හිතවත් වූවන්ගෙන් ද වැඩිදෙනකු පෘතුගීසි සංස්කෘතික හා ආගමික බලපෑම්වලට දැඩි ලෙස භාජනය වූ අය බව ඉක්මනින් පෙනීයාම මීට හේතුව විය.
එහෙත් ලන්දේසින් හැඳින්වූ පරිදි, දුර්වල ක්‍රිස්තියානිකාරයෝ සහ බෞද්ධයෝ තමන්ගේ පැරණි ආගම සහ සම්ප්‍රදායන් ආරක්ෂා කළ පුද්ගලයා ලෙස සැලකූ මහනුවර රජතුමා කෙරෙහි තමන් තුළ පැවැති අනුකම්පාව සහ කරුණාව බොහෝ විට හෙළි කළහ.

එහෙත් පෘතුගීසි පූජකයින් නෙරපා හැර රෝමානු කතෝලික ආගම් ඇදහීම තහනම් කළ ලන්දේසීහු ​ෙබෟද්ධාගම සම්බන්ධයෙන් එසේ කිරීමට තරම් නිර්භීත නොවූහ. තමන්ගේම යටත් වැසියන් හා රාජසිංහ රජු ඊට කෙසේ ප්‍රතිචාර දක්වත්දැයි යන්න ගැන ඔවුන් බියෙන් සිටීම ඊට හේතුවයි.

එහෙත් හැකිතාක් දුරට ක්‍රියාකොට යටතේ පිරිසෙයන් බෞද්ධාගමික කටයුතුවල ව්‍යාප්තිය වැළැක්වීමට ඔවුහු ඉදිරිපත් වූහ. උදාහරණයක් ලෙස මාතර ඉදිකිරීමට පටන් ගත් නව විහාරස්ථානයක වැඩ කටයුතු 1647දී ලන්දේසින් විසින් නතර කරන ලදී. කෙසේ නමුත් 1658 දක්වා වූ කාල සීමාව තුළ ලන්දේසින් එකල තිබූ පන්සල් හෝ බෞද්ධයින්ගේ ආගමික සිරිත් විරිත් සම්බන්ධයෙන් මැදිහත් නොවූ බව පෙනේ.

ඒ කෙසේ වෙතත් ඔවුන් රෝමානු කතෝලික ආගමට සහ බෞද්ධාගමට විරුද්ධව කළ දේ ඔවුන්ගේ ආගමික ප්‍රතිපත්තියෙහි ප්‍රතිෂේධ අංශ පමණක් විය. සිංහලයින් ‘රෙපරමාදු ආගමට’ හරවා ගැනීමට ගත් උත්සාහය ඔවුන්ගේ ආගමික ප්‍රතිපත්තියේ එක් අංශයක් විය.

සිංහලයින් රෙපරමාදු ආගමට හැරවීම සම්බන්ධ ප්‍රධාන කටයුතු කරගෙන යන ලද්දේ වෙරළබඩ පිහිටි ජනාකීර්ණ වූ ගම් වැඩි ගණනක හා රට අභ්‍යන්තරයෙහි ස්ථාන එකක දෙකක ද පිහිටුවන ලද ආගමික පාඨශාලා මගිනි. මේ පාඨමාලාවන්ට බතාවියේ සිට ‘කළු’ පැහැති ගුරුවරු කීප දෙනෙක් මුල දී එවන ලදහ.

එහෙත් මේ පාඨශාලාවන්හි ඉගැන්වීම් ඉතා ඉක්මනින්, කලින් පෘතුගීසි ආගමික පාසල්වල ඉගැන්වූ සිංහල ගුරුවරුන් විසින් කරන ලදී. ඉගැන්විය යුත්තේ කුමක්දැයි ‘ප්‍රෙඩිකන්ට්’ හෙවත් දේශකයා විසින් නියම කරන ලද අතර ඔහු ඒ සඳහා පාතුගීසි භාෂාවෙන් පිළියෙල කරන ලද ඇතැම් ‘සූත්‍ර සංග්‍රහ’ සැපයුවේය.

පාසල් ගුරුවරුන්ගේ කාර්ය ‘ක්‍රෑන්ක්බසෝකර්’ (Krankbesoekers) හෙවත් රෝගීන් බැලීමට පැමිණෙන්නවුන් විසින් පරිපාලනය කරන ලදී. ප්‍රෙඩිකන්ට් තැන දෙතුන් මසකට වරක් ගම්වල කළ සංචාරයන් හිදී ගුරුවරුන්ගේ මෙන්ම ක්‍රෑන්ක්බසෝකර්වරුන්ගේ ද වැඩ පරීක්ෂා කළේය. ඔහු එවැනි අවස්ථාවන් හිදී පරිවර්තකයකුගේ සහාය ඇතිව වැසියන්ට තරමක් දේශනා කළේය. තමාවෙත ගෙනෙන ලද ළමයින් බවුතීස්ම කිරීම සහ විවාහවීම සඳහා පැමිණියවුන් විවාහ කරවීම ද කළේය.

මේ අවස්ථාවේ දී අන්‍යාගම් වැලඳ ගැනීමට කෙළින්ම බලකිරීම උපයෝගී කර නොගත් බවක් පෙනේ. රෝමානු කතෝලිකයින් බවට හරවා ගන්නා ලද බවද පෙනේ. රෙපරමාදු ආගම වැළඳ ගන්නවුන්ට විවිධ තනතුරු ප්‍රදානය කිරීමේ පෙළඹවීම ද ඉදිරිපත් කෙරිණි. ළමයින් පාසල්වලට ගෙන්වා ගැනීම සඳහා සුළු මුදල් ප්‍රමාණ වැනි ළමයින් ආශා කරන දේ තෑගි වශයෙන් දී ඔවුහු පොළඹවා ගන්නා ලදහ.

ඒ කෙසේ වෙතත් සිංහලයින් රෙපරමාදු ආගමට හරවා ගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය එතරම් සාර්ථක නොවීය. ගාල්ල හා මීගමුව යන නගරවල හැරුණුවිට අන් ස්ථානයන්හි රෙපරාමාදු ආගම වැලඳ ගන්නවුන්ගේ සංඛ්‍යාව සුළු වූ අතර ඔවුන් අතරින් ද වැඩි දෙනකු එසේ හැරුණේ නමට පමණි.

ප්‍රතිඵල මෙතරම් අසාර්ථක වීමට කරුණු කීපයක් බලපෑවේය. ආගමට හැරවීමේ කටයුතු භාරව සිටි ප්‍රෙඩිකන්ට්වරුන්ගේ සහ ක්‍රෑන්ක්බසෝකර්වරුන්ගේ සංඛ්‍යාව ප්‍රමාණවත් නොවීම පළමු කාරණාවයි. මුලදී ලංකාවේ සිටියේ ප්‍රෙඩිකන්ට්වරුන් එක් අයකු පමණි. එහෙත් 1650 වත්ම ඔවුන් තිදෙනකු සිටි අතර ඉන් එක් අයෙකු සිටියේ මීගමුවේය. ක්‍රෑන්ක්බසෝකර්වරුන් සිටියේ හය දෙනකු හෝ හත් දෙනෙකි. ගාල්ල, මාතර සහ වෙනත් කුඩා මුරපොළවල සිටි ලන්දේසි සෙබළුන්ගේ ආගමික කටයුතු කිරීමට සිදුවීම නිසා මේ පූජකයින්ට තමන්ගේ ආගමට සිංහලයින් හරවා ගැනීම සඳහා ගත කිරීමට හැකි වූයේ මඳ වේලාවකි.

තවද සිංහල භාෂාව නොදැනීම සහ පෘතුගීසි භාෂාව ප්‍රමාණවත් ලෙස නොදැනීම නිසා සිංහලයින් ඔවුන්ගේ ආගමට හරවා ගැනීමේ කටයුතු අධික ලෙස සීමා විය. එබැවින් පාසල් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඉමහත් බලාපොරොත්තු ඇතිකර ගැනීමට සිදුවිය.

එහෙත් රෝමානු කතෝලික ආගම අත්හැරීමට ඔවුන් දැක්වූ මහත් සූදානම නිසා ඔවුන්ගේ උද්යෝගය කෙරෙහි වැඩි විශ්වාසයක් තැබිය නොහැකි විය. අවසන් වශයෙන් ලන්දේසි පූජකවරුන් බොහෝ දෙනෙක් තමන්ගේ වෘත්තියට නොගැළපුනාහ. නිදසුනක් වශයෙන් නුසුදුසු හැරීම නිසා ප්‍රෙඩිකන්ට්වරුන් වූ ලෙන්ටි සියල් හා හිලේරියස් ප්‍රථමයෙන් බතාවියටත් එතැනින් නෙදර්ලන්තයටත් නැව් නැගීමට සිදුවිය. ප්‍රෙඩිකන්ට්වරයකු වු අන්තෝනියෝ ස්ටැම්පරියස් අධික බීමත්කම නිසා මීගමුවේ දී මිය ගියේය.

ලන්දේසින් තම වෙළඳාමට මෙන්ම ආගමික කටයුතු සඳහා ද මුල් තැන ලබා දුන්නේ මීගමුවටය. ඕලන්ද ඇළ ලන්දේසින් විසින් සකස් කරනු ලැබුවේද මීගමුව කේන්ද්‍ර කොට ගෙනය. ශ්‍රී ලංකා භූමියේ කතෝලික ආගමික ස්ථානයක් ස්ථාපිත වූ අවස්ථාව ලෙස සැලකෙන්නේ පෘතුගීසි නායක ලොරෙන්සෝ ද අල්මේදා විසින් කෝට්ටේ රජුගේ ද අවසරය ඇතිව කොළඹ වෙ​ෙළඳසලක කුඩා පල්ලියක් ඉදිකිරීමයි. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්ම කතෝලික ආගම් පල්ලිය ලෙස සැලකෙන්නේ මීගමුව නගරයේ පිහිටි ශාන්ත මරියා පල්ලියයි. වසර 300කට වැඩි අතීතයක් එයට තිබේ. පෘතුගීසින් විසින් ඉදිකළ එම පල්ලිය ලන්දේසින් විසින් පසුව ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මේ ප්‍රධාන පල්ලියට අමතරව පල්ලි 25ක් පමණ මීගමුව හා අවට ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබෙයි.

මීගමුව බළකොටුව ලන්දේසින් විසින් වැටලූ විට පරාජය අත ළඟම බව දැනගත් පෘතුගීසිහු පලායාමට මගක් සොයමින් කුඩා නැව්වලට නැගී මිගමුව කලපුවට ඇතුළුවී දකුණු දෙසට යාත්‍රාකර මුහුදට ඇතුළුවීම සඳහා සුදුසු තැනක් සෙවිල්ලෙන් පසුවූහ. මුතුරාජවෙලට ඇතිවන ගංවතුර මුහුදට බැස යාම සඳහා කෝට්ටේ රජ දවස ඉදිකළ ඇළ මාර්ගයක් කලපුවේ සිට මුහුදට වැටුණු තැනක් දුටු පෘතුගීසිහු එම ඇළ මාර්ග කුඩා නැව් යා හැකි වන අයුරින් සකස් කර ගත්හ. එම ඇළ මාර්ගය කොළඹට පලායෑම සඳහා යොදාගනු ලැබිණි.

පසු කලෙක පමුණුගම පදිංචිකරුවෝ දර හා ලී දඬු කපා ගැනීම සඳහා මෙම ඇළ මර්ගයෙන් එගොඩ මෙගොඩ වූහ. කැපුමෙන් එගොඩ මෙගොඩ ගිය මේ ස්ථානය පසුව ‘කැපුම් ගොඩ’ නම් විය. මෙම ස්ථානයේ පෘතුගීසි බළකොටුවක් පිහිටා තිබූ බවත් ‘මුරපොළ’ යන අර්ථය ඇති ‘සරක්කුව’ යන නමින් එය නම් කළ බවත් පමුණුගම විස්තරය නම් පොතේ සඳහන්ව ඇත. මෑතක් වන තුරු බළකොටුවක නටබුන් එම ස්ථානයේ දක්නට තිබූ බව කියැවේ.

1710දී පමණ පමුණුගම අම්බලන්වත්තේ පදිංචිව සිටි ජයමාන්න මොහොට්ටිගේ දොන් කොරනේලිස් අන්නාවිගේ පුතුන් තිදෙනෙක් මෙම ඇළෙන් උතුරින් පිහිටි බිම් පෙදෙසේ පදිංචිව සිට ඇත. ඔවුන් තම ආගමික කටයුතු සෑම විටම කළේ පමුණුගම දෙව්මැදුර සම්බන්ධ කරගෙනය.

මෝයේ ජලය පිරුණුවිට ආගමික කටයුතු සඳහා පමුණුගමට යාමට නොහැකි නිසා මුහුදු වෙරළ ආසන්නයේ යාච්ඤා කුටියක් ඉදිකර එහි කුරුසියක් හා කාර්මේල් දේව මාතාවන්ගේ පින්තූරයක් තබා යාච්ඤාරාධනා කළ බව කියැවේ.

1750 දී පමණ කොළඹ-​ෙමා්දර වාසියකු වූ පිටිපනගේ ජුවන් ප්‍රනාන්දු නමැති අයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් තලවිල වන්දනා ගමනක යෙදී සිටිය දී පිරිසක් මුහුදේ ඇතිවූ හදිසි කුණාටුවක් නිසා තම ඔරුපන්න කැපුම්ගොඩ සුදුවැලි තලාවට ගොඩඇද වැසියන්ගේ උපස්ථාන ලබමින් කාලගුණය යහපත් වන තුරු මෙහි ලැගුම් ගෙන සිටි බව කියැවේ.

පසුව ඔරුපන්න සකස් කරගෙන පෙර පරිදි සැලසුමට අනුව ඔවුන් වන්දනා ගමන ගොස් යළි ගම්බිම් බලාගොස් තිබේ. එය සරු මාළු බිමක් බව තේරුම් ගත් පිටිපනගේ ජුවන් ප්‍රනාන්දු සිය පවුල් සමග පැමිණ මෙහි පදිංචි විය.

1825දී පමණ මෙහි පොල්අතු සෙවිලි කළ කුඩා දෙව්මැදුරක් ආරම්භ විය. පසුව 1846දී එය ශුද්ධ වූ අන්තෝනි මුනිඳුන්ට පූජා කෙරිණි. 1856 දී පල්ලියට සම්බන්ධව අධ්‍යාපන ආයතනයක් ආරම්භ කළේය. 1894දී මුරියර් පියතුමා විසින් කලපුවට සම්බන්ධ තොටුපළට උතුරින් ඇළක් කප්පවනු ලැබීය. එය පල්ලිය ඇළ නම් විය.

නව පල්ලියක් ඉදිකිරීම සඳහා අවශ්‍ය ලී දඬු, උළු, ග​ඩොල්, ගෙනඑනු ලැබුවේ මහ ඔය, පුත්තලම් ඇළ, මීගමුව කලපුව ඔස්සේ වූ ජල මාර්ගවලිනි. පමුණුගම සිට පියතුමා කැපුන්ගොඩට ආවේ අඟුලකිනි. ඒ හැමිල්ටන් ඇළ හරහාය.

මීගමුවේ ආරම්භ වූ මෙම කතෝලික පල්ලි ගණන එන්න එන්නම වැඩි විය. මීගමුවේ ශාන්ත මේරි පල්ලිය, ශාන්ත නිකලස්, හෝලික්‍රොස්, ශාන්ත අන්තෝනි, ශාන්ත පෝල්, ශාන්ත පීටර්ස්, ශාන්ත ඈන්, ශාන්ත ජූඩ්, හෝලිට්‍රිනිටි, ශාන්ත සෙබස්තියන්, ශාන්ත සිල්වෙස්ටර් ආදී පල්ලි ගණනාවක් මීගමුව හා ආසන්න ප්‍රදේශවල ඉදි විය.

මේ පල්ලි බහුතරයක ඉදිකිරීම් හා ගෘහ නිර්මාණ රටාවේ සුවිශේෂිතාවක් දක්නට ලැබීම විශේෂයකි. විශේෂයෙන්ම රෝමානු කතෝලික සංස්කෘතිය නිසාම මීගමුවට යෙදී ඇති තවත් නමක් වන්නේ ‘පුංචි රෝමයයි’
2001 ජන හා නිවාස සංගණනයට අනුව මීගමුවේ වැඩි ජනගහනයක් සිංහලය. එමෙන්ම බහුවාර්ගික, බහු ආගමික ජන කොටස් ජීවත්වන මීගමුව කලා හා සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍රයට වැදගත් බවක් දුන් පුරවරයකි. වැඩි වශයෙන් කතෝලික හා ක්‍රිස්තියානි පිරිස් ජීවත්වන අතර ඊට හඳුන්වාදුන් රෝමානු කතෝලික සංස්කෘතිය සමග උරුමවූ පාස්කු නාට්‍ය කලාව, නාඩගම් හා නූර්ති නිර්මාණ ක්‍රමයන් හා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්ප ක්‍රම ඔස්සේ ශ්‍රී ලංකාවට ලැබුණු මහඟු දායාදයන්ය.

මීගමුව දූව තදාසන්න ප්‍රදේශවල අද ද ඉඳහිට රඟ දැක්වෙන රජතුන් කට්ටුව වැනි නාඩගම් ආගම හා දේවස්ථාන මුල් කරගෙන බිහිවූ සම්භාව්‍ය පාස්කු නාට්‍ය මෙන්ම පසන් කන්තාරු වැනි කලා මාධ්‍යයන් ඊට උදාහරණ වේ.
ජර්මනියේ පාස්කු නාට්‍යය සම්ප්‍රදායේ ආභාසය ලබමින් මීගමුවේ දූවේ ඓතිහාසික පාස්කු නාට්‍ය ප්‍රවර්ධනය සඳහා ශිල්පීය රංග ශෛලිය වශයෙන් වැදගත් වන අංග හඳුන්වාදුන් ප්‍රදේශයකි.

මෙම නූර්ති නාඩගම් ශෛලිය පසුව සමාජ යථාර්ථය පිළිබිඹු කිරීම සඳහා නාට්‍ය කලාව යොදා ගනිමින් බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න ආරම්භ කළ පසන් නාට්‍යය සංකල්පය නිසා මෙරට චිත්‍රපට කලාවට අඩිතාලම වැටුණි.
බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න විසින් ඇරැඹි නාට්‍ය කලාවත්, ඒ හරහා නිපදවුණු කඩවුණු පොරොන්දුව, කපටි ආරක්ෂකයා වැනි නාට්‍යය ද මීගමුවෙන් ඇරඹී දිවයින පුරාම ප්‍රචලිත විය.

රුක්මණී දේවිය නිසා මෙම නාට්‍ය කලාව බැබළිණි. එබැවින් මීගමුවට ආවේණික ගෘහ නිර්මාණ ගොඩනැගිලි ආදිය මෙන්ම මීගමුවට ආවේණික සාහිත්‍ය හා කලාව ද ඉතා රසවත් එකක් බව කිව යුතුව ඇත.

 

 

Advertisements

n3 1

කෝකිලායි ගම්මුන්ගේ ගැටලූ ගැන කතා කිරීමට මේ මොහොත අවස්ථාවක් නොවේ. ඊට ඔබ්බට ගිය නිසැක බොදු බිමකට සිදු වන අන්තවාදී කෙණෙහිලිකම් ගැන ජාතිය දැනුවත් කිරීම අපේ මේ වෑයමය.

අන්තවාදීන්ගේ ග‍්‍රහණයට නතුව ඇති එම බොදු බිම පිහිටා ඇත්තේ කෝකිලායි කලපුවට ඉහළින් නොඋස් කඳු මුදුනකය. එනම් ත‍්‍රිකුණාමලය දිස්ත‍්‍රික්කයේ, කුච්චවේලී ප‍්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ තෙන්නමරංවාඩි ග‍්‍රාම නිලධාරි වසමේ සංඛමලේ කඳු මුදුනේය. දෙමළ ව්‍යවහාරයට අනුව සංඛමලේ කන්ද හඳුන්වනු ලබන්නේ කංසමලේ කන්ද ලෙසය. එමෙන්ම කන්දන් ස්වාමි කන්ද ලෙස ද තවත් නමක් පටබැඳී ඇත.

කෝකිලායි කලපුවෙන් ගොඩබැස්ස අපි තෙන්නමරංවාඩිය ගම මැදින් වැටුණු ගුරු පාර දිගේ මීටර් එකසිය පනහක් පමණ ගිය විට සංඛමලේ කඳු බෑවුම හමු විය. එතැන සිට කැලේ මැදින් වැටුණු අඩි පාර දිගේ ඉහළට නැග්ග විට ගල් පඩි පෙළක් හමු විය. එම ගල් පඩි පෙළේ අවසානය සංඛමලේ පුරාවිද්‍යා භූමියයි. කටුකොහොලින් පිරුණු ඒ බොදු බිම පුරා විසිරුණු අනාරක්‍ෂිත බෞද්ධ ස්මාරක දැක මගේ හද, ගින්නෙන් දැවුණු හේනක් සේ පාළු විය. නොඉවසිලිමත් මගේ දෑස් තැන, තැන විසිරුණු පුරාවස්තු අතර දිව යයි.

‘අපේ හාමුදුරුවනේ… මේ පුරාවිද්‍යා භූමියට ආරක්‍ෂාවක් නැද්ද…’ මගේ සිතේ ඇඳුණු කුකුස අරිසිමලේ නායක හාමුදුරුවන් වෙතට පැනයක් ලෙස යොමු කළෙමි.

n3 2

‘‘මම මේ ස්ථානය සොයාගත්තෙ 2011 අවුරුද්දේ. දවසක් පුල්මුඬේ ඉඳලා කෝකිලායි පන්සලට වඩිනකොට බෝට්ටුව පදවපු දරුවා තමයි මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ගැන මට දැනුම් දුන්නේ. ඒ මොහොතේම හමුදා භටයන්ගේ සහයෝගයත් ඇතිව මම මේ ස්ථානයට වැඩම කළා. එතකොට එම ස්ථානයේ යුද හමුදා අනු ඛණ්ඩයක් තිබුණා. තෙන්නමරංවාඩි ගමේ ආරම්භයේම සාමාන්‍ය හමුදා කඳවුරක් තිබුණා. මුළු ගමේම දෙමළ පවුල් දහයක්වත් ජීවත් වුණේ නෑ. අපි මේ ස්ථානයේ පුරාවස්තු පරීක්‍ෂා කරලා සියලූ තොරතුරු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට ලිඛිතව දැනුම් දුන්නා. ඒත් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු නිලධාරීන්ට එම ස්ථානයට පැමිණෙන්න කාලයක් ගත වුණා.

ඊට පස්සෙ වරින්, වර අපි අවස්ථා තුනක් විතර එම ස්ථානයට වැඩම කළා. ඒ යන හැම අවස්ථාවකදීම පෙරට වඩා පුරාවස්තු විනාශය වැඩි වෙලා තිබුණා. ගමේ පදිංචි දෙමළ පවුල් ප‍්‍රමාණය විශාල වශයෙන් වැඩි වෙලා තිබුණා. පස්සෙ අපි මේ බොදු බිමේ ආරක්‍ෂාව උදෙසා භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කිහිප නමක් එකතු වෙලා එම ස්ථානයට ගිහින් තවකාලික කුටි සෙනසුන් හදාගෙන වැඩ සිටියා. විවිධාකාරයෙන් අන්තවාදී බලපෑම් ආවා. ඒත් අපි ඒ බලපෑම් තර්ජනයක් කර ගත්තේ නෑ. අපේ පාඩුවේ බණ භාවනා කරගෙන වැඩ හිටියා. එහෙම ඉන්න අතරේ බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව දැනුවත් කරලා 2012 අවුරුද්දේ දෙසැම්බර් 12 වැනිදා මේ ස්ථානය සංඛමලේ පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය නමින් ලියාපදිංචි කර ගත්තා. ඒත් වැසි කාලයේදී තවකාලික කුටි සෙනසුන්වල වැඩ හිඳින්න අපහසු වුණා. වැසි කාලයේදී මේ ප‍්‍රදේශයට සුළඟ තදයි.

n3 3

ඒ නිසා වැස්ස තද වෙනකොට අපි අරිසිමලේට වැඩම කළා. ඊට පස්සේ ස්ථිර කුටි සෙනසුන් හදාගන්න පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවෙන් අවසර ඉල්ලූවා. ඒත් අවසරය ලැබුණේ බොහෝ කාලයකට පසුවයි. ඒ වෙනකොට මේ බොදු බිමට අන්තවාදී තර්ජන විශාල ලෙස වැඩි වෙලා තිබුණා. ඓතිහාසික භූමියේ පිහිටි හමුදා අනු ඛණ්ඩයත් ඉවත් කරලා තිබුණා. අපි මේ ස්ථානයට වැඩම කරලා ස්ථිර කුටි සෙනසුන් හදන්න යනකොට ප‍්‍රබල ද්‍රවිඩ දේශපාලනඥයෙක් අපිට හරස් වුණා. මුල් ගල් තියලා කුටි සෙනසුන් හදන්න පටන් ගන්නකොට ප‍්‍රාදේශීය දෙමළ දේශපාලනඥයෙක් ඇවිත් වහාම නතර කරන්න කියලා අපිට නියෝග කළා. අපි වෙනුවෙන් කතා කරන්න කිසිම සිංහල දේශපාලනඥයෙක් හිටියේ නෑ. කුටි සෙනසුන් හැදීම මුල් ගල්වලට පමණක් සීමා වුණා…’’

‘‘නැවත මම බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවට, පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට ලිඛිතව දැනුම් දීලා මේ ස්ථානය ගැසට් කරන්න කියලා ඉල්ලීමක් කළා. ඊට පස්සෙ පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන් ඇවිත් මේ ස්ථානයේ පරීක්‍ෂණ ආරම්භ කළා. මේ ස්ථානයේ දාගැබක පාදම් කොටස් තිබෙන බවට පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන්ගේ පරීක්‍ෂණවලින් තහවුරු කර ගත්තා. ඒ අතර ගල් උළුවහු, සෙල්මුවා කැටයම් විශාල තොගයක් මේ ස්ථානයෙන් සොයාගැනීමට පුළුවන් වුණා.

n3 4

අවස්ථා තුනකදී පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන් මේ ස්ථානයේ ස්මාරක පරීක්‍ෂණයක් කරලා 2013 අවුරුද්දෙ අගෝස්තු මාසෙ 16 වැනිදා අති විශේෂ ගැසට් පත‍්‍රයකින් මේ ස්ථානය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් භූමියක් බවට ගැසට් කළා. ඊට පස්සෙ මේ ඓතිහාසික භූමියේ තියෙන විශාල ගස්කොළන් සහ වනාන්තරය ආරක්‍ෂා කරගන්න ඕන නිසා පූජා භූමියක් ලෙස මේ ඓතිහාසික භූමියට අක්කර පන්සීයක මැනුම් නියෝගයක් මම ඉල්ලා හිටියා. මේ වන විට ඒ මැනුම් නියෝගයත් අනුමත වෙලා ඇවිත් තියෙනවා. ඒත් තවම බිම් අඟලක්වත් මනින්න පුළුවන් වෙලා නෑ. දැන් සංඛමලේ කන්ද පාමුලට වෙනකම් දෙමළ ගම්මානය පැතිරිලා…’’

‘‘කන්දේ මහා ගස් කපලා අමු සොහොන් පිට්ටනියක් බවට පත් කරලා. පුරාවිද්‍යා දාගැබ තුළ දේව පිළිම තියලා ති‍්‍රශූල ගහලා පුද පුජා පවත්වලා හින්දු පුදබිමක් බවට තහවුරු කරන්න විශාල උත්සාහයක් ගන්නවා. පස්සෙ මම මේ පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ මුර කුටියක් ඇති කරලා ආරක්‍ෂක නිලධාරීන් යොදවන්න කියලා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවෙන් ලිඛිත ඉල්ලීමක් කළා. ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා මුර කුටියක් ආරම්භ කරන්න යෝජනා වුණා. ඒත් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට මුර කුටිය හදන්න සල්ලි තිබුණේ නෑ. පස්සෙ මම සම්පත් දායකයෙක්ට කියලා මුරකුටිය හදන්න සල්ලි හොයාගෙන අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය අරගෙන ගිහින් මුර කුටියේ වැඩ පටන් ගත්තා.

n3 5

නැවත ප‍්‍රබල දමිළ දේශපාලනඥයා කි‍්‍රයාත්මක වෙලා මුර කුටිය හදන එකත් තහනම් කළා. රාජ්‍ය දේපළක, පුරාවිද්‍යා භූමියක් තුළ මුරකුටියක් හදාගන්න ශක්තිමත් නිලධාරියෙක් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නැති වුණා. බෞද්ධ උරුමයන් ආරක්‍ෂා කරගැනීමට අන්තවාදයට එරෙහිව වචනයක් කතා කරන්න කොන්ද පණ තියෙන සිංහල දේශපාලනඥයෙක් නැති වුණා. පුරාවිද්‍යා භූමිය ආරක්‍ෂා කරගැනීමට අවශ්‍ය අඩිතාලම දැමිය යුතු කාලයේදී එය ඉටුනොකිරීමේ ප‍්‍රතිඵලයෙන් අන්තවාදී කණ්ඩායම් උපරිම ප‍්‍රයෝජනය ගත්තා. සංඛමලේ බොදු බිමේ සිට මීටර් අටසියක් විතර දුරින් කෝවිලක් ඉදිකරලා තියෙනවා. ඒ කෝවිලේ ගොඩනැඟිල්ල ඉදිකරලා ගල් කැටයම් යොදාගෙන තියෙනවා. ඒ කෝවිලේ බිත්ති බැඳලා තියෙන්නේ ඉපැරැණි කැටයම් ගල්වලින්. අපි කෝවිල කිට්ටුවට ගිහින් බලමු…’’ උතුර, නැගෙනහිර දෙපළාතේ සහ තමන්කඩුව දිසාවේ ප‍්‍රධාන සංඝ නායක, කුච්චවේලී ශාසනාරක්‍ෂක බලමණ්ඩලයේ ප‍්‍රධාන ලේඛකාධිකාරි අරිසිමලේ ආරණ්‍ය සේනාසන නායක ස්වාමීන් වහන්සේ පනාමුරේ තිලකවංශ හිමියන් පෙරටු කරගනිමින් අපි කෝවිල ආසන්නයට ගියෙමු.

කෝවිල් භූමිය ඉදිරිපිටින් ප‍්‍රතාපවත් ගල් කණු කිහිපයක් ඈතට දිස් වේ. බොදු බිමකට උරුම වූ තවත් ගල් කැටයම් කිහිපයක්ම කෝවිල් භූමියේදී ඇස ගැටිණි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිරස කෙටූ ගල් පුවරුවක් කෝවිලේ ඉදිරිපස බිත්තියට තබා බදාම ගසා තිබෙන අයුරු දැක හදවත තිගැස්සිණි. අන්‍ය ආගම්වලට ගරු කරන සත්‍යවාදී මිනිස්සු මෙවැනි ගෝත‍්‍රික ක‍්‍රියාවන්වල නිරත නොවෙති. මේ ක‍්‍රියාව පිටුපස සිටින්නේ ආගමික පසුබිමක නොවැඩුණු අන්‍ය ආගමික ගෝත‍්‍රික අපතයන් බව පැහැදිළිය. එමෙන්ම දේව මණ්ඩලයේ කිසිදු දෙවි කෙනෙක් මේ අසත්පුරුෂ ක‍්‍රියාව අනුමත නොකරන බව ද පැහැදිළිය.

‘‘මේ අපිට පේන පුරාවිද්‍යා විනාශයට වඩා නොපෙනෙන විනාශය වැඩියි. මේ බොදු බිමේ ස්මාරක තොගයක්ම කෝකිලායි කලපුවට පෙරළා දාලා තියෙනවා. ඒ වගේම අවස්ථා කිහිපයකදී නිධන් හොරු විසින් මේ ස්ථානයේ පුරාවස්තු සිදුරු කරලා නිධන් හොයලා තියෙන බවට සාක්‍ෂි තියෙනවා.

ඉපැරැණි දාගැබේ පාදමත් නිධන් හොරු හාරලා තිබුණා. ඒ වගේම ඉපැරැුණි දාගැබ විනාශ කරලා ඒ මත අන්‍ය ආගමික ගොඩනැඟිල්ලක් ඉදිකරන්න සූදානම් වූ බවක් පේන්න තියෙනවා. අර තියෙන්නේ පුතේ දාගැබේ පාදම කොටස…’’ පනාමුරේ තිලකවංශ හිමි කටුකොහොලින් වට වූ ගොඩැල්ලක් දෙසට දෑත දිගු කළහ.

එම ස්ථානයේ ශේෂ වී ඇති ගොඩැල්ල ඉපැරැණි චෛත්‍යයක කොටස් බව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව ද සනාථ කර තිබේ. එමෙන්ම යුද්ධයෙන් පසු පූජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් උතුර, නැගෙනහිර ප‍්‍රදේශවල සංචාරය කරමින් පුරාවස්තු පරීක්‍ෂණය කර සම්පාදනය කරන ලද ‘නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය’ යන ග‍්‍රන්ථයේ ද කංසමලේ පුරාවිද්‍යා භූමිය සහ එහි ශේෂ වී ඇති චෛත්‍යයක කොටස් ගැන දීර්ඝව සාකච්ඡුා කර තිබිණි.

‘‘මේ ස්ථානයේ තිබෙන පුරාවිද්‍යා නටබුුන් සහ සෙල් මුවා ගල් කැටයම් පරීක්‍ෂා කරනකොට පොළොන්නරු යුගයේ ප‍්‍රථම භාගයේ ඓතිහාසික සිද්ධස්ථානයක් බව හොඳින් පැහැදිලි වෙනවා. ඒ වගේම මේ පුරාවිද්‍යා භූමිය ඉපැරැුණි විශාල පූජා භූමියක් බවට සැක නෑ. අපිට පේන්න තියෙන නටබුුන්වලට වඩා විශාල ස්මාරක ප‍්‍රමාණයක් මේ කඳු මුදුන වටා විසිරිලා තියෙනවා. ඒ වගේම මේ කඳු මුදුන කෝකිලායි කලපුවට හොඳින් දර්ශනය වෙනවා. රජ කාලේ මේ පුදබිම වටා සිංහල මිනිසුන්ගෙන් පිරුණු ගම්මාන තිබුණු බවට විවාදයක් නෑ. දුටුගැමුණු රජතුමාගේ කාලේ රුවන්මැලි සෑය වන්දනා කරන්න පිච්චමල් අරගෙන ගිහින් තියෙන්නෙ ත‍්‍රිකුණාමලය කුච්චවේලි ප‍්‍රදේශයෙන්. දුටුගැමුණු යුගයේ කුච්චවේලිය පිච්චමල් විමානයක්…’’ පනාමුරේ තිලකවංශ හිමියන්ට රැුයක් දහවලක් නැත. සම්පූර්ණයෙන්ම ජීවිතය කැප කර සිටින්නේ උතුර, නැගෙනහිර වැළලී යන බොදු උරුමය ආරක්‍ෂා කර ගැනීමටය. උන්වහන්සේගේ කැපවීමේ ප‍්‍රතිඵලයක් ලෙස මේ වන විටත් උතුර, නැගෙනහිර මහා කැලෑවෙන් වැසී ගිය ඓතිහාසික සිද්ධස්ථාන විශාල ප‍්‍රමාණයක් සොයාගැනීමට අවස්ථාව උදා වී ඇත.

කලපුවට ඉහත්තාවෙන් කඳු අතරින් හිරු සැඟ වී යන අතරේ අපි සංඛමලේ පුරාණ රජමහා විහාර පුදබිමෙන් පහළට බැස්සෙමු. මග, තොටේ හමු වන මිනිසුන්ගේ කුහුල පිරි විමසුම් නෙත් අපටත් නොදැනීම අප පිරික්සමින් හිඳී. මගදී හමු වූ සිංහල වැසියන් කිහිපදෙනකු සමඟ සංඛමලේ ඓතිහාසික නටබුුන් භූමිය ගැන කතා කිරීමට මම උත්සාහ ගත්තෙමි. එහෙත් ඒ මිනිසුන් එම ඓතිහාසික භූමිය ගැන කතාබහා කිරීමට දැඩි බියක් දැක්වූහ. ඔවුන් පෙළෙන ජීවන ගැටලූ නම් දෙසවන් පිරෙන්නට කීවේය. වෙනත් ලිපියකින් කෝකිලායි සිංහල මිනිසුන්ගේ දුක ගැන කතා කිරීමේ අටියෙන් අපි ඔවුන් පසු කර සැඳෑ කළුවර අතරින් බෝට්ටුවට ගොඩ වීමු.

උතුර, නැගෙනහිර ක‍්‍රියාත්මක අන්තවාදීන්ගේ ඒකායන අරමුණ වී ඇත්තේ එම ප‍්‍රදේශවල පැතිරුණු සිංහල බෞද්ධ බලය විනාශ කිරීමය. අද ඊයේ සිට නොව, ඉතිහාසයේ සිටම සිංහල බෞද්ධ බලය විනාශ කිරීමට අන්තවාදීන් වෙර දරන බව රහසක් නොවේ. ඒ අන්තවාදීන්ගේ ලේවලින් පැවත එන අලූත් පරම්පරාවේ ද පොදු හතුරා බවට පත්ව සිටින්නේ සිංහල බෞද්ධ බලය බව සැක නැත. උතුර, නැගෙනහිරදී තවමත් අප මේ අත්විඳින්නේ ඒ හතුරුකමය. රුධිරයත් සමඟ බද්ධ වී එන ගෝත‍්‍රික අන්තවාදීන්ගේ වියරුවේ ප‍්‍රචණ්ඩත්වයයි. එහෙත් ශිෂ්ට සම්පන්න ජාතියක් ලෙස අපේ උරුමය ආරක්‍ෂා කරගැනීමට සටන් කළ යුත්තේ යුද්ධයෙන් නොව සිහිබුද්ධියෙන් බව අප සිහි තබා ගත යුතුය.

* බුදු පිළිම පෙරළා ඇදගෙන ගොස්‌ විනාශ කරලා…
* බොදු බිමේ ගල් කැටයම් කළ ගල් වැඩපළ අදටත් දැකිය හැකිය…
* ඒත් එම පුරාවිද්‍යා බිමේ ආරක්‍ෂාවට පුරාවිද්‍යා නිලධාරියෙක්‌ නෑ…sembu

මහා ගල් පර්වතය ගිනිගෙනය. වියරු වැටුණු හිරුගේ ආකරුණික රැස්‌ දහරා අවට දවාලන්නේය. ගිනියම් සුළං රැලි ගත විනිවිද ඇටමිදුළු ද රත් කරමින් හමා යන්නේය. පර්වතය බෑවුමේ වීර ගසක්‌ යට ගල් පඩියක්‌ මත හිඳගෙන මම මෑත බලා සිටියෙමි.

දෑස්‌ මානයට ඉහළින් ගල්තලාව මත කටු කොහොළින් වැසී ගිය ගොඩැල්ලක්‌ ඇස ගැටිණි. ඉහළට එසවුණු ගල් කණු කිහිපයක්‌ සහ මුදුනේ සිට කඳු පහළට වැටුණු ගල් පඩි පෙළක්‌ හොඳින් දර්ශනය විය. අව් කූටයේ ගිනි ගත් මහා පර්වතය මැදින් මම ගොඩැල්ල පිහිටි ඉහළ බිම් තැන්නට ගියෙමි. ගඩොලු ශේෂ හා කැඩුණු පස්‌ කන්දක ස්‌වරූපයක්‌ ගත් එය විශාල ස්‌තූපයක ගරා වැටුණු කොටස්‌ බව හඳුනාගැනීමට අසීරු නොවිණි. නිධන් හොරු විසින් ස්‌තූපය මැද වළක්‌ හාරා දාගැබ සම්පූර්ණයෙන් විනාශ කර ඇති අයුරු දකින විට හදවත පත්තු විය. මහා සෑයට මඳක්‌ පහළින් අලුතින් ඉදිකරන ලද, එහෙත් දැන් ගරා වැටී ගිය ගොඩනැඟිල්ලක ගැලවී ගිය බිත්ති අතරින් සෑයේ ගඩොල් දකින විට සිත් පත්ලෙන් තියුණු අඳෝනාවක්‌ මතු විය. සිත දවන වේදනාව යටපත් කරගෙන ගොඩනැඟිල්ල දෙසට යන විට බදාම ඇනූ මල් ආසනය දකින විට සිත වැළපිණි. කූරගල, මුහුදු මහා විහාරය, දෙවනගල බොදු බිම් අන්තවාදීන්ගේ ග්‍රහණයට නතු වී ඇති සැටි චිත්‍රපටයක්‌ සේ මනසේ ඇඳෙන්නට විය. මේ ඊට දෙවැනි කොට සැලකිය යුතු ආක්‍රමණයක්‌ නොවේ. මේ ඓතිහාසික පුදබිම නැගෙනහිර පළාතේ පිහිටි විශාලතම බෞද්ධ සිද්ධස්‌ථානයකි. ත්‍රිකුණාමලය දිස්‌ත්‍රික්‌කයේ කුච්චවේලි ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්‌ඨාසය තුළ පන්කුලම් රක්‍ෂිතය මැද සෙම්බුමලේ කන්ද මත පිහිටි ඉපැරැණි බෞද්ධ කේන්ද්‍රස්‌ථානයකි.

sembu2උස්‌ බිමක, ගල් කන්දක්‌ මත පිහිටි සෙම්බුමලේ පුදබිම වටා ඈතින්, ඈතට ඓතිහාසික වන සෙනසුන් කිහිපයකි. ඒ සියලු සෙනසුන් මේ පුදබිමට හොඳින් දර්ශනය වේ. එනම් සෙම්බුමලේ සෑයට නැගෙනහිර දෙසින් බඹරගල වන සෙනසුන, උතුරු දෙසින් දෙඹරගල වන සෙනසුන, බටහිර දිසාවෙන් වසන්වැව චෛත්‍යය, ඊසාන දිසාවෙන් තිරියාය සහ රංගිරි උල්පත නමැති ඓතිහාසික බොදු බිම් මේ පුදබිම වටා ඇති සිද්ධස්‌ථානවලින් කිහිපයකි. එමෙන්ම නැගෙනහිර දෙසින් මහ මුහුද සහ ත්‍රිකුණාමලය ප්‍රධාන මාර්ගය හොඳින් දර්ශනය වේ. හිරු කිරණ දෙපලු කරගෙන ඈත සොබාසිරි විඳිමින්, බොදු බිම් සිසාරා දිව ගිය මගේ දෙනෙත් නැවත සෙම්බුමලේ පුරාවිද්‍යා බිම් කඩ මත නතර විණි.

කඳු මුදුනේ තැනිතලා බිම අක්‌කර දෙසීයකට වැඩිය. ඒ භූමිය සම්පූර්ණයෙන්ම ඓතිහාසික ආරාම ශේෂවලින් පිරී ගොස්‌ය. බිම් තැන්න මැද පිහිටි සෑයට පහළින් විශාල මළුවක ශේෂ දැකිය හැකිය. ස්‌තූපය පිහිටි මළුවට පිවිසීමේ දොරටුව වැටී ඇත්තේ බටහිර දෙසින් බව පිහිටි ගල මත නෙළන ලඳ පියගැටපෙළින් පැහැදිළිය. දාගැබට නැගෙනහිර දෙසින් සුන්බුන් සහිත තැනක හුණුගලින් නෙළන ලද හිටි පිළිමයක්‌ වේ. එහෙත් පිළිමයේ ශීර්ෂය විනාශ කර දමා ඇත. එක්‌ අතක්‌ නැත. සිවුරේ රැළි මනා ලෙස සටහන් වී ඇති අයුරු හොඳින් දර්ශනය වේ. දාගැබට අඩි පනහක්‌ පමණ දුරින් විශාල ගොඩනැඟිල්ලක කොටස්‌ ශේෂව තිබිණි. ඒ අසල දිය පිරුණු පොකුණු දෙකක්‌ දිස්‌ විය. ඊට අමතරව මහා පෑවිල්ලකට හෝ දිය නොසිඳෙන තවත් පැන් පොකුණු තුනක්‌ මේ බොදු බිම පුරා පිහිටා තිබෙන අයුරු පෙනේ. ස්‌තූපයට ඊසාන දිගින් තවත් ගොඩනැඟිල්ලක ශේෂ වූ පාදම කොටස්‌, ගල් කණු දක්‌නට ලැබේ. ඊට මඳ දුරකින් තවත් විශාල ගොඩනැඟිල්ලක ශේෂ ඉතිරි වී ඇති අයුරු පෙනේ. එය තුළ උස්‌ වූ ගල් කණු නවයකි. දාගැබට නැගෙනහිරින් මඳ දුරකින් හුණු ගලින් නෙළන ලද පාද ලාංඡන ශිලා ඵලකයකි. ස්‌තූපයේ නැගෙනහිර දෙසට තවත් ගොඩනැඟිලි කිහිපයක පාදම් කොටස්‌ මතු වී පෙනේ. කැඩී බිඳී ගිය ගඩොල් සෑම තැනම විසිරී තිබෙන අයුරු පෙනේ. ගල් කණු හා පියගැටපෙළවලට අයත් කළුගල් කැබලි තැන, තැන පෙරළී තිබේ. කැටයම් සහිත ආසන ගල් පුවරු දෙකක්‌, කළු ගලෙන් නෙළන ලද සිරිපතුලක්‌ ද මේ පුරාවස්‌තු අතර දකින්නට ලැබිණි. තවත් කියවා නැති සෙල් ලිපි දෙකක්‌ එම බොදු බිමේදී පැහැදිලිව පෙනිණි. එමෙන්ම දාගැබට බටහිර බෑවුමෙන් ගල් පඩි බැස පහළට ගිය විට තවත් විශාල ගල්තලාවකි. ඒ ගල් තලාව කෙළවරක අතීතයේ ගලින් නෙළන ලද නිර්මාණයන් කළ ගල් වැඩ පළක්‌ දකින්නට ලැබේ. එය අති දුර්ලභ දැකුමකි. බාගෙට නෙළන ලද ගල් කණු, සම්පූර්ණයෙන්ම නිර්මාණය කරන ලද ගල් කණු, තවත් ගල් නිර්මාණ බොහෝමයක්‌ දකින්නට ලැබිණි. කළු ගල්, සිදුරු කර ඇති අයුරු, ගල් පළු වෙන් කර ඇති අයුරු හරි අපූරුවට ප්‍රදර්ශනය විය. අපගේ හෙළ කලාකරුවන්ගේ විස්‌කම් ප්‍රදර්ශනය කරන එම අතීත ගල් වැඩපළ ලෝක ජනයාගේ ප්‍රදර්ශනයට බඳුන් කළ යුතු ස්‌ථානයක්‌ බව අපගේ හැඟීමය. එමෙන්ම සෙම්බුමලේ බොදු බිම නැගෙනහිර පළාතේ විශාල බෞද්ධ නටබුන් සහිත පුරාවිද්‍යා භූමියක් බව ද හොඳින් පැහැදිළි වේ.

sembu3යුද්ධයෙන් පසු පූජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් උතුර, නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල සංචාරය කරමින් පුරාවස්‌තු පරීක්‍ෂණය කර සම්පාදනය කරන ලද ‘නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය’ යන ග්‍රන්ථයේ සෙම්බුමලේ පුරාවිද්‍යා භූමිය ගැන දීර්ඝ සටහනක්‌ තබා ඇත. එම ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන පරිදි “සෙම්බුමලේ තුළ පිහිටා ඇති නෂ්ටාවශේෂ ගැන සලකා බලන විට රා.ව. පූර්ව යුගයේ ආරම්භව රා.වර්ෂ දසවන ශතකය පමණ දක්‌වා සංවර්ධනය වුණු සමුද්‍ර විහාර සංකීර්ණයක්‌ මෙහි පැවති බව තීරණය කිරීමට පුළුවන. පියගැට පෙළවල ප්‍රමාණය හා ස්‌ථානයේ පූජනීය ගොඩනැඟිලි ප්‍රමාණ අනුව බොහෝ සැදැහැවතුන් පැමිණි තැනක්‌ ලෙස පැවති බවද පෙනේ. මෙවන් තත්ත්වයක්‌ එදා පැවතිය ද අද එසේ නොවේ. බුදුරදුන් ජීවමාන යුගයේ සිටම මෙහි පැවති සිංහල බෞද්ධ අයිතිය ආගන්තුක අසිංහලයන් විසින් පැහැරගෙන ඇත…” ඒ පූජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් රචිත ‘නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය’ යන ග්‍රන්ථයෙන් උපුටා ගැනීමකි. එමෙන්ම එම පුරාවිද්‍යා භූමියේ පිහිටි පිළිම වහන්සේ කන්දෙන් පහළට පෙරළා ගස්‌ දෙබලක හිරවී තිබී ඉන් පසුව එතැනින් ද ඇදගෙන ගොස්‌ විනාශ කර ඇති බව පුවත්පත්වල පළවී තිබුණු බවද එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ග්‍රන්ථයේ සඳහන්ය. එම පුරාවිද්‍යා භූමියේ දේවාලයක්‌ ගොඩනඟා ඇති බවද එම ග්‍රන්ථයේ සඳහන් කර ඇත. එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ග්‍රන්ථයෙන් හිස මෑත් කළ මම සෙම්බුමලේ බොදු බිම පහළ කුටි සෙනසුනේ වැඩ සිටින, මේ මොහොතේ අප අසල වැඩ සිටි කැප්පෙටියාවේ අරණවිහාරී ස්‌වාමීන් වහන්සේ දෙසට හැරුණෙමි.

“මම මේ ප්‍රදේශයට වැඩම කළේ 2015 මැයි මාසේ දවසක. කුච්චවේලි පිච්ච මල් විහාරයේ තමයි වැඩ සිටියේ. එතකොට ඒ විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටියේ අමරපුර සිරි සද්ධම්මවංශික මහා නිකායේ මහානායක අහුන්ගල්ලේ සිරි සීලවිසුද්ධි නාහිමි. උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශයට වැඩම කරලා තිබුණේ 1978 අවුරුද්දේ. පසුව උන්වහන්සේ මහා කැලෑවෙන් වැසී ගිය උතුරු, නැගෙනහිර බෞද්ධ සිද්ධස්‌ථාන රාශියක්‌ සොයාගෙන නැවත ප්‍රතිසංස්‌කරණය කිරීමට මූලිකත්වය ගෙන තිබෙනවා. මේ සෙම්බුමලේ පුදබිම සොයාගෙන ෙච්තියගිරි පුරාණ රජමහා විහාරය, කිණිහිරියා කන්ද යන නමින් ලියාපදිංචි කර තිබුණෙත් උන්වහන්සේ. පසුකාලීනව ෙච්තියගිරි පුරාණ රජමහා විහාර නාමය සෙම්බිමලේ යනුවෙන් වෙනස්‌ කරලා තියෙනවා. වර්තමානයේ සෙම්බිමලේ ‘සෙම්බුමලේ’ ලෙස හඳුන්වනවා…” අරණවිහාරී ස්‌වාමීන් වහන්සේ වීර ගස්‌ සෙවණ යට හිඳගෙන සෙම්බුමලේ පුදබිමේ වර්තමානයේ සිට අතීතයට අප රැගෙන ගියහ.

“පිච්චමල් විහාරයේ වැඩ සිටින අතරේ දවසක්‌ මම ආවාස ගේ අස්‌පස්‌ කරනකොට පරණ පෙට්‌ටගමක තිබිලා වටිනා ලියකියවිලි තොගයක්‌ හමු වුණා. ඒ ලියකියවිලි අතර මේ සෙම්බුමලේ බොදු බිම ගැන සඳහන් ලිපි කිහිපයක්‌ම තිබුණා. ඒ ලිපිවල සඳහන් විදිහට යුද්ධයට පෙර 1979 ඉඳලා 84 අවුරුද්ද විතර වෙනකම් මේ සෙම්බුමලේ බොදු බිම දැවැන්ත පුරාවිද්‍යා වැඩ බිමක්‌ විදිහට තිබිලා තියෙනවා. පුරාවිද්‍යා සේවකයෝ දහයක්‌, පහළොවක්‌ වැඩ කරලා තියෙනවා. ඒ කාලේ කැණීම් කරලා සොයාගත්ත නටබුqන් තමයි අදටත් දකින්න ලැබෙන්නේ…” මේ අසිරිමත් පුදබිමේ ආරක්‍ෂාව සඳහා 2016 වර්ෂයේ සිට කැප්පෙටියාවේ අරණවිහාරී ස්‌වාමීන් වහන්සේ සෙම්බුමලේ පුදබිමට පහළ කුටි සෙනසුනේ වැඩ සිටිති. උන්වහන්සේට දානය පිළිගන්වමින් සියලු ඇප උපස්‌ථාන කරනු ලබන්නේ කුටි සෙනසුනට මඳ දුරකින් පිහිටි හමුදා මුරපොළේ රණවිරුවන්ය.

“මේ රණවිරුවන්ට පින් සිද්ධ වෙන්න දැන් මේ බොදු බිමට හොඳ ආරක්‍ෂාවක්‌ තියෙනවා. ඒත් සෑම මාස පෝය දවසකටම දෙමළ මිනිස්‌සු කණ්‌ඩායම් පිටින් ඇවිත් සෑය අසල හදාගෙන තියෙන දේවාලය කියන තැන පුද පූජා පවත්වලා යනවා. ඒ දේවාලය කොයි කාලේ කොහොම ඉදිකළාද කියලා කියන්න මම දන්නේ නෑ. ඒත් මේ දේවාලය කියන ගොඩනැඟිල්ල පූජා භූමි ආක්‍රමණයක්‌ බව පැහැදිලිව කියන්න පුළුවන්. දේවාලයේ බිත්ති බැඳලා තියෙන්නේ චෛත්‍යයේ ගඩොල්වලින්. බදාම අනන්න අරගෙන තියෙන්නේ මල් ආසනයක්‌. පුද පූජා පවත්වන්න කිරිබත් හදන්න ලිප් පත්තු කරන්නේ පෞරාණික ගඩොල් තියලා. මේ මෑතක දවසක දාගැබ ආසන්නයේ තිබුණු ශ්‍රී පතුල් ගලක්‌ දේවාලය ඇතුළට අරගෙන ගිහින් ඒ මත කාන්තා රූපයක්‌ අඹලා. ශ්‍රී පතුල නොපෙනන විදිහට සම්පූර්ණයෙන්ම බදාම ගාල වහලා. ඒ සිද්ධිය ගැන පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන්ට දැනුම් දුන්නම ඒ අය කියනවා අපිට එන්න විදිහක්‌ නෑ කියලා. ඊට පස්‌සේ මම පොලිසියේ පැමිණිල්ලක්‌ දැම්මා. කුච්චවේලි පොලිසියේ ඕඅයිසී මහත්තයා දේවාලයේ භාරකාර මණ්‌ඩලය ගෙනත් සිද්ධිය පැහැදිලි කළාට පස්‌සේ ඔවුන් වරද පිළිගෙන ශ්‍රී පතුල් ගල තිබුණු තැනට ගෙනත් තිබ්බා. දෙමළ ජනතාව බහුතරය වෙසෙන මේ ප්‍රදේශවල ඔවුන්ගේ ආගමික වතාවත් සඳහා කෝවිලක්‌ ඉදිකරගැනීම ගැටලුවක්‌ නෙමෙයි. සෙම්බුමලේ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා භූමිය පහළ බිමක කෝවිලක්‌ ඉදිකරගැනීමත් ගැටලුවක්‌ නෙමෙයි. සමහර බෞද්ධ සිද්ධස්‌ථාන තුළ ආගමික සහජීවනයෙන් දේවාල පවත්වාගෙන යනවා. ඒත් උතුර, නැගෙනහිර බොදු බිම් තුළ පුරාවස්‌තු අමුද්‍රව්‍ය කරගෙන කෝවිල්, දේවාල, පල්ලි ඉදිකරන්නේ පූජා භූමි කොල්ලකන්න. ලෝකයාට බොරු ඉතිහාසයක්‌ මවා පාන්න. මේ ආක්‍රමණයන් සිදු කරන්නේ අන්තවාදී සංවිධාන. සාමාන්‍ය දෙමළ ජනතාවට පූජා භූමි කොල්ලකෑමේ අවශ්‍යතාවක්‌ නෑ. ඒ මිනිස්‌සු සුහදව සිංහල මිනිස්‌සු සමඟ එකට ජීවත් වෙනවා…” කැප්පෙටියාවේ අරණවිහාරී ස්‌වාමීන් වහන්සේගේ දෙනෙත් මහා සෑය දෙසට යොමු වූහ. අතීතයේ මහරහතුන් වැඩසිටි සෙම්බුමලේ පුදබිමේ මැවෙන ආශ්චර්යයේ තතු උන්වහන්සේ අපට පැහැදිලි කළහ. එහෙත් ඒ සියලු තතු මේ සටහනේ පෙළගැස්‌වීමට අසීරු බව අපි මතක්‌ කර සිටිමු.

sembu4කුච්චවේලි හන්දියෙන් හැරී තිරියාය මාර්ගයේ සුළු දුරක් පැමිණ කුච්චවේලි පොලිසිය ඉදිරිපිටින් වැටුණු කල්ලම්පත්තු මාර්ගයේ මීටර් සියයක්‌ පමණ දුර ගෙවා වමට හැරී කැඩී බිඳී අබලන් වූ පාර දිගේ තවත් සුළු දුරක්‌ ගොස්‌ දකුණු දෙසට කිලෝමීටර් හතක්‌ පමණ ගිය විට මහ කැලයෙන් වැසී ගිය සෙම්බුමලේ කඳු මුදුනේ පිහිටි මේ පුද බිම ආසන්නයේ දෙමළ ජනාවාස තිබුණු බවට කිසිදු සලකුණක්‌ නැත. බැලූ, බැලූ පසින් වන සතුන් ලගින මහා ඝන කැලෑවකි. පුදබිම ආසන්නයේ පිහිටා ඇත්තේ ස්‌වාමීන් වහන්සේ නමක්‌ වැඩ හිඳින කුටි සෙනසුනක්‌ සහ පුදබිමේ ආරක්‍ෂාවට ස්‌ථාපිත හමුදා මුරපොළ පමණි. ඒ හැරෙන්නට ජනාවාසයක්‌ පිහිටා ඇත්තේ මේ ඉසව්වේ සිට කිලෝ මීටර් ගණනාවක්‌ මෙපිටිණි. එමෙන්ම මේ පුදබිම තුළ විසිරුණු බෞද්ධ නටබුන් අතර හින්දු බැතිමතුන්ගේ ඓතිහාසික උරුමයක්‌ සම්බන්ධ අල්පමාත්‍ර සලකුණක්‌ නැත. එහෙයින් බොදු පුරාවස්‌තු විසිරුණු ගල් කන්දක දේවාලයක්‌ ඉදිකිරීමට අසරණ දෙමළ ජනතාවට ප්‍රායෝගික අවස්‌ථාවක්‌ නැති බව ද සුපැහැදිලිය. 1974 වර්ෂයේදී මේ ස්‌ථානයේ දේවාලයක්‌ ලියාපදිංචි කිරීමත්, එය දෙමළ ජනතාවගේ ඕනෑකමකින් සිදු වූවා නම් මේ වන විට මේ දේවාලය මීට වඩා දියුණුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ඉදි වූ මහා සෑයේ ගඩොල් ගලවා, මල් ආසනයක බදාම අනා ගොඩනඟන ලද දේවාලය ප්‍රතිසංස්‌කරණය කිරීමට හෝ සාමාන්‍ය දෙමළ වැසියෙක්‌ ඉදිරිපත් වී නැත. ඉනිදු පසක්‌ වන්නේ මේ දෙමළ ප්‍රජාව තුළින් සිදු වූ ආක්‍රමණයක්‌ නොව, අන්තවාදී කණ්‌ඩායමක්‌ විසින් සිදු කරන ලද පූජා භූමි කොල්ලයක්‌ බවය. එම කොල්ලය සිදු කොට බෞද්ධ දාගැබ සහ නටබුqන් සංකීර්ණය මත අනවසර ගොඩනැඟිලි ඉදිකර එය ලියාපදිංචි කර ගන්නා තෙක්‌ පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන් සිහි මද ගතියෙන් සිටීම ගැන අපට උපදින්නේ සිත් කම්පනයකි. අදටත් සෙම්බුමලේ පූජා භූමියේ ආරක්‍ෂාවට පුරාවිද්‍යා නිලධාරියෙක්‌ යොදවා නොතිබීමෙන් පසක්‌ වන්නේ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සිතා මතාම මේ පූජා භුමිය අනතුරේ දැමීමක්‌ බවය. එය සෙම්බුමලේ පුදබිමට පමණක්‌ සීමා වූ ඉරණමක්‌ නොවේ. උතුර, නැගෙනහිර සියලු බෞද්ධ වෙහෙර, විහාරවලට උරුම වූ ඉරණමය.

අන්‍ය ආගමික අන්තවාදීහු උතුර, නැගෙනහිර බෞද්ධ වෙහෙර, විහාර විනාශ කරති. එම පින්බිම් මත දේවාල, කෝවිල්, පල්ලි ඉදිකරති. දකුණේ පන්සල්වල ඇතැම් මිනීමරු චීවරධාරීන් ගිහියන්ගේ ගෙල සිර කර මරා දමති. ඇතැම් තිරිසන් ගිහියන් විසින් පූජනීය සිද්ධස්‌ථාන ඉදිරිපිටදී භික්‍ෂුන් වහන්සේට වෙඩි තබා අපවත් කිරීමට තැත් කරති. බෞද්ධ හදවත් කම්පනයට පත් කරවන මේ කාලකණ්‌ණි සිදුවීම් පෙළ දකින විට දෙදහස්‌ පන්සිය වසරක සංස්‌කෘතික උරුමය තිගැස්‌සී, ඉතිහාසය කඳුළු සලන බව අපි නොකියමු. මේ ගෙවී යන්නේ බුදුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පත්මයෙන් සුගන්ධවත් වූ සදහම් දිවයිනක අවසන් හෝරාව යෑයි ද අපි නොකියමු. එහෙත් මේ සිදුවෙමින් තිබෙන මහා විනාශයෙන් ශාසනය ආරක්‍ෂා කරගැනීමට බෞද්ධ නායකයන් නැති බව අපි මතක්‌ කර සිටිමු. එහෙයින් මෙරට බෞද්ධ ශාසනයේ හෙට දවස ගැන අපට ඇත්තේ මහා බියක්‌ බව සංවේගයෙන් යුක්‌තව අපි දැනුම් දී සිටිමු.

ගඟක් රටකට සම්පතක් වනවාද විපතක් වනවාද යන්න තීරණය වන්නේ ඒ රටේ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති, දේශපාලකයින්ගේ දැක්ම, වුවමනාව හා නිලධාරින්ගේ ක්‍රියාකාරිත්ව අනුවය. ලෝකයේ බොහෝ රටවල ප්‍රධාන නගර අශ්‍රිතව මුහුදට ගලාබසින ගංඟා නිසි පරිදි කලමණාකරණය කරගනිමින් පරිසරය රැකගැනීමත් සමග  ආර්ථික ප්‍රතිලාබද හිමිකර ගනී. එහෙත් අපේ රටේ කැලණි ගඟ බොහෝ දෙනාට  කසල බැහැර කරන වැලි ගොඩදා එයින් ලාබ ලබා ගන්න තැනට තල්ලු වී ඇත.ඒ කෙසේද යන්න පිළිබඳවය. එයි වැලිටික ගොඩදාගන්නේ කෙසේද එයින් ලාභ ලබන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳවය. ඒ නිසා අද කැළණි ගග අපේ රටට සම්පතකටවඩා විපතක් බවට පත්ව තිබේ.       

ශ්‍රී පාද අඩවියෙන් ආරම්භව කැලණිය හේකිත්තෙන් මුහුදට එක්වන කැලණි ගඟ එම ගමන් මාර්ගය බියගමින් හෝ මල්වානෙන්සිය ගමන් මග වෙනස් කර  මුහුදට එක්විය හැකි බවට කිසිවෙකු අනාවැකියක් පළකළ හොත් එය කෙනෙකු  භීතියක් ඇති කරනු නිසැකය. කැලණි ගඟදැන් මුහුදට එක් වන්නේ කලින් ගමන් මාර්ගයේ පමණක් නොව ඇතැම් ස්ථානයකින් කිලෝමීටරයක් පමණ වෙනස් ව බව වාරිමාර්ග හා ජලකලමණාකරන අමාත්‍යංශය පෙන්වාදෙ ඒ අනුව හෙට දවසේ මෙහි ගමන් මග වෙනස් වීම අරුමයක් නොවේ.

ලංකාවේ ප්‍රධාන ගංඟා දහසය අතරට වැටෙන කැලණි ගඟ කිලෝමීටර් 145ක පමණ දිගින් යුත් වැඩිම ජල ධාරිතාවක් සහිත මෙරට දෙවැනි ගංඟාවයි. කෙහෙල්ගමු ඔය හා මස්කෙළි ඔය මෙහි ආරම්භක ජල දහරා දෙක වන අතර එයට ප්‍රධාන වශයෙන් කිතුල්ගලදී මල්වතු ඔයෙන්ද, යටියන්තොටදී වී ඔයෙන්ද, රුවන්වැල්ලේදි ගුරුගොඩ ඔයෙන්ද, අවිස්සාවේල්ලේදි සීතාවක ගඟෙන්ද,පෝෂණය වේ.

අද කොළොම්තොට මෙරට ජනාකීර්ණම ප්‍රදේශය බවට පත්වෙද්දි පිටාර තැනි අහෝසිව වගුරුබිම් සියල්ලම තුරන්වෙමින් පවතින තත්වයකට පත්ව ඇත. එහි අනිවාර්ය ප්‍රතිඵලය වී ඇත්තේ සුළු වර්ෂාවකදී පවා වැසි ජලයෙන් යටවන නගරයක් බවට කොළඹ පත්විමය. එසේම කැළණි ගඟබඩ ප්‍රදේශ ඉතා පහසුවෙන් ගංවතුර තර්ජනයට ලක්වීමය.

කලක් සීමාවකින් තොරව වැලිගොඩ දැමීමෙන් ගං පතුල පහත්විය. ඒ හේතුවෙන් ගංඟා ආසන්නයේ පැවති දිය උල්පත් ඉවුරු ඔස්සේ ගඟට ඇදි යාමෙන් ළිං සිඳීයාම ඉක්මන් විය. ලංකාවේ සෑම ගංඟාවක් ආශ්‍රිතවම පවතින ඉවුරු ලිහිල් පාංශු පිහිටීමක් සහිතය. එම ලිහිල් පාංශූ පිහිටීම නිසා පිටතින් සුලළු පීඩනයක් යෙදුවද පංශු ඛාදනය වේ. මේ වන විට අවිස්සාවේල්ලේ සිට කැලණියෙන් ගඟමුහුදට වැටෙන තෙක් ගං ඉවුරු දෙපසම මහාපරිමාන කර්මාන්ත ඉදිකර ඇතිවා පමණක් නොව ඇතැම් ස්ථානවල කන්ටේනර් අංගන පවා ඉදිකර ඇත. එක් පැත්තකින් වැලි ගොඩ දැමිමෙන්ද අනෙක අතින්ගං ඉවුරුවල තවාන් දැමුවා සේ කර්මාන්ත දහස් ගණනක් අරඹමින් සිදුකරන බලපෑමේ අනිවාර්ය ප්‍රතිඵලය බවට පත්ව ඇත්තේ වර්ෂාවකදී පවා ගං ඉවුර කඩා  වැටිමයි. ඇතැම් විට දෙපස ගස් කොළන් ඇතැම් විට ගෙවල් දොරවල්  පවා ගගට මෙලෙස ගඟට බිලිවේ. අද කැලණි ගඟේ ඉවුරු ඛාදනය නිසා මේ අනතුරට  තදින් ගොදුරු වෙමින් තිබෙන්නේ මල්වාන, රණාල ඇඹුල්ගම ප්‍රදේශයි. මේ වන විට වැලිගොඩදැමීම නවතා ඇති නමුත් සෝදාපාලළුවට ලක්ව සංරක්ෂණය ලක් නොවුණ ඉවුරු දැඩි ගං වතුර තත්වයකදි තව දුරටත් සෝදායාම වැළැක්වීය නොහැකිය.

කැලණි ගඟ ඇතැම් අවස්ථාවල අංශක අනුවකින් හැරී තම ගමන් මග වෙනස් කරගන්නා අතර ඇතැම් අවස්ථාවල අංශක හැටක පමණ කෝණයකින්  ගමන් මග වෙනස් කරගනී. ඇතැම් විට මෙවැනි නැමි දෙකක් එක ළග පිහිටීම නිසා ඉහළින් ගග නිරික්ෂණය කරන්නෙකුට ඉංග්‍රීසි ඉසෙඞ් අකුරේ හැඩය පෙන්නුම් කෙරේ. මල්වාන රක්ෂපාන ගල ආසන්නයේදීත්, කඩුවෙල පාලම ආසන්නයේදිත් පෙන්නුම් කරන්නේ අංශක හැටක පමණ හැරවුමකි. එවැනි ස්ථානයකදී නැම්මේ ඇතුල් පැත්තෙන් ගොඩබිම ඩෙල්ටාවක් පරිදි පිහිටනු ඇත. මේ ඩෙල්ටා ප්‍රදේශ සංරක්ෂණය නොකළහොත් හෝ ඒ ආසන්නයේදී ගඟට බාධාවන් යෙදුවහොත් හෝ ගං ඉවුරු මත අධික බරක් යෙදුවහොත් හෝ ගඟෙ නැම්මේ පිට පැත්තෙන් ඉවුර තව තවත් පළල්වීමට මෙන්ම ඇතැම් විට ඩෙල්ටාව කඩාගෙන ගඟ ගලා බැසීමටද ඉඩ තිබේ. අද රණාල ප්‍රදේශයේදි මෙම අනතුර දක්නට ඇති අතර පසුගියදා කඩුවෙල පාලමේ කොන්ක්‍රීට් කණුවලට පිටින් ගොඩබිමේ කොටසක් ඛාදනයට ලක්ව ප්‍රධාන මාර්ගය ගිලාබැසීමේ තත්වයකට මුහුණ දුන්නේද මිනිසුන් සොබාදමේ රිති හඳුනා නොගෙන හිතුවක්කාරී ලෙස පරිසරය වෙනස් කිරීමේ ප්‍රතිඵල ලෙසය.

මිනිසා පාලනය කිරිමට නීති රීති පවතින්නා සේ සොබා දහම තමන්ගේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් හදාගත් රිතිද පැවතිම. ඒ රීති නොදැන සොබාදහම වෙනස් කරන  මිනිසාට එහි අනිටු විපාක විඳින්නට සිදුවිම අනිවාර්යයකි.

කැලණි ගඟ සුරක්ෂිත කිරීම සම්බන්ධයෙන් පසුගිය දිනක බස්නාහිර පළාත් සභාවට යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කරමින් ගංඟාවේ ගමන් මාර්ගය ස්ථාන දෙකකින් වෙනස් වී වෙනම මාර්ගයක ගමන් කළ හැකි බවටත් එය අධික ලෙස දූෂණයට ලක්වීමත් සම්බන්ධයෙන් අදහස් දැක්වූ ජෛවජනන හරිත තාක්ෂණ පර්යේෂණ ආයතනයේ අධ්‍යක්ෂක, බස්නාහිර පළාත් සභාවේ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ මන්ත්‍රී, ආචාර්ය අශෝක රන්වල මහතා කැලණි ගඟ පත්ව තිබෙන අනාරක්ෂිත තත්වය සම්බන්ධයෙන් දැක්වුයේ මෙවැනි අදහසකි

අංශක හැටක පමණ හැරවුමක් සහිත මල්වාන රක්ෂපාන ගල අසලදී ගඟ ගලායාමේ මාර්ගය වෙනස්වීමේ අවදානමක් අද මතුවී තිබෙනවා. ස්වාභාවික පිහිටිමේ පවතින විශාල ගල්පර්වතයක් නිසා ගඟ පටු වීමත් එයට පෙර ගඟේ විශාල නැම්මක් සහිත වීමත් නිසා විශාල ජලකඳක් ගෙන එන අවස්ථාවලදී ගඟට ඉහළින් ඉවුර කඩාගෙන ගඟ පළල්වෙලා. දැන් එය මහපාර අයිනටම කඩාගෙන ඇවිත් තිබෙන්නේ. ඊළගට එන මහවතුරකදී මෙය මල්වාන බියගම මාර්ගයද කඩාගෙන බියගම අයෝජන කලාපය ඔස්සේ ගලාබසින්නට ඉඩ තිබෙනවා.  එවැනිම නෙරීමක් බියගම මල්වාන පාර ආරම්භ වන බියගම හංදිය ආසන්නයෙන්ද දකින්න ලැබෙනවා. අපේ ගංඟාවල ඉවුරු ඉතා ලිහිල්. ඒ නිසා මේවා සෝදාපාළුවට ලක්වීමට තිබෙන ඉඩ වැඩියි.

බරපතළ ලෙස වැලි ගොඩදැමීම නිසා රණාල ප්‍රදේශයේදි ඉවුරු ඛාදනය වේගවත් වුණා. අද වැලි ගොඩදැමීම තහනම් කර තිබෙනවා. එහෙත් තවමත් මහාපරිමාණ කර්මාන්ත හා කන්ටේනර් අංගන පවා ගං දෑලේ ස්ථාපිත කර තිබෙනවා. එයින් ඉවුරට ඇති කරන අමතර දැඩි පීඩනය නිසා වගේම මේවායින් පිටකරන අප ජල කාණු ඉවුරු ඔස්සේ ගඟට එකතුවීම නිසාත් ඉවුරු ඛාදනය දිගින් දිගටම සිදුවෙනවා. ඒ වගේම ගඟට එකතුවන අපද්‍රව්‍ය නිසා අද ජනතාවට පරිභෝජනයට දෙන ජලය පවා පිරිසිදුද කියන ප්‍රශ්නයක් මතුවී තිබෙනවා. විශේෂයෙන් පට්ටිවිල ජලපවිත්‍රගාරය පිහිටුවා තිබෙන්නේ අපජලය රැගත් ඇළ මාර්ගයක් ගඟට වැටෙන ස්ථානයේයි. පවිත්‍රාගාරයකදී වුවත් පිරිසිදු කර ඉවත් කළ හැකි රසායනිකවල සීමාවක් තිබෙනවා. මේවා ගැන බලධාරීන් දැනුවත් කළත් කිසිදු පියවරක් ගන්නා බවක් පේන්න නැහැ.

වාරිමාර්ග හා ජලකලමණාකරන අමාත්‍යංශයේ අතිරේක ලේකම් ඩී. එම්. ආරියරත්න මහතා කැළණි ගඟ සංරක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් දැක්වුයේ මෙවැනි අදහසකි.

ඕනෑම ගඟක් තමන්ගේ ජලධාරිතාව වැඩි වුණාම තමන්ගේ දිග වැඩිකරගන්න උත්සාහ කරනවා. එහිදි සිදුවන්නේ වංගු වැඩිකරගැනීමයි. කැලණි ගඟ අවසාන ප්‍රදේශයේදි දගර සහිත බව වැඩිවන්නේ මේ හේතුව නිසයි. ඒ වගේම වංගු සහිත ස්ථානවලදී වංගුව පිට පැත්තෙන් ඉවුර ඛාදනය කරගෙන ගලා බසිනවා. ඉවුරු ඛාදනයට හේතුවන්නේ වැලි ගොඩදැමීමනිසා අපි වසරකට පමණ පෙර වැලි ගොඩදැමිම නැවැත්වූවා. නමුත් ඒ ආරම්භ වු ඛාදනය සම්පූර්ණයෙන්ම නැවතිලා නැහැ. එයට අපි බැමි යොදා නැවැත්විමට උත්සාහ කළත් එය වෙනත් තැනකින් කඩාගෙන යන්න පුළුවන්. මේක සංකීර්ණ තත්වයක්. ඉවුරු දෙපස කර්මාන්ත පැවතුණත් නැතත් ඉවුරු ඛාදනය සිදුවෙනවා. ඉතිහාසයේදීත් කැලණි ගඟේ ගමන් මග කිලෝමීටරයක්  පමණ එහාට මෙහාට වෙනස් වෙලා තිබෙනවා. ඒ කාලේ මේ වගේ කර්මාන්ත තිබුණේ නැහැ. කැලණි ගඟේ ගමන් මාර්ගය වෙසන් වීම හා අනතුරුදායක ප්‍රදේශ සම්බන්ධයෙන් අපේ නිලධාරීන් කණ්ඩායමක් නිරීක්ෂනණය කර වාර්තාවක් සකස් කර තිබෙනවා. එය තවම අපිට ලැබී නැති නිසා ගමන් මග වෙනස්වීම සිදුවිය හැකි තැන් ගැන මට නිශ්චිතව කියන්න බැහැ.

ජ්‍යෙෂ්ඨ භූ විද්‍යාඥ ඇන්ටන් ජයකොඩි මහතා මෙසේ කීය

ගඟ කොටස් තුනකින් යුක්තයි. ප්‍රවේගය වැඩි තුරුණුවිය. ප්‍රවේගය තරමක් අඩු පරිණත අවධිය හා ප්‍රවේගය ඉතාමත්ම අඩු මහලු අවධිය ඒ අවධි තුනයි. මෙයින් ඉවුරු ඛාදනය හා ගමන් මග වෙනස්වීම සිදුවිය හැකිව තිබෙන්නේ ජල ධාරිතාව වැඩි හා ප්‍රවේගය වඩාත්ම අඩු මහලු අවධියේදියි. අවිස්සාවේල්ල ප්‍රදේශයෙන් පසු ඇරඹෙන්නේ මේ මහලු අවධියයි. ඒ ප්‍රදේශයේ වංගුත් වැඩියි. ඉවුරු ඛාදනයට වඩාත් වැඩි බලපෑමක් කරන්නේ වැලි ගොඩදැමීමයි. ඒ වගේම ඉවුරු මත යොදන ඕනම පීඩනයක් පාංශූ ඛාදනයට හේතු වෙන්න පුළුවන්. විශේෂයෙන්ම කර්මාන්ත ශාලා ඉදිකිරිමේදී ඔවුන් ඉවුරේ බැමි යෙදීමත්, පොළොව තරමක් යටට හාරා කොන්ක්‍රීට් කණු යෙදීමත් නිසා ඉවුරට ඇති කරන පීඩනයත් ඉවුරු ඛාදනය වැඩි කරනවා.

කැලණි ගඟේ ජලය දුෂණය වීම ට තවත් බරපතළ ගැටලුවකි. අවිස්සාවේල්ලේ සිට කුඩගම හා බියගම ආයෝජන කලාප පිහිටා ඇත. ඊට පරිබාහිර මහාපරිමාණ කර්මාන්ත රැසක් ද ගං ඉවුරු ආසන්නයේම පිහිටා ඇත. මේ කර්මාන්ත අතරින් අතිබහුතරය රසායනික අපද්‍රව්‍ය බැහැර කරන නැතහොත් ඩයි වර්ග බැහැර කරන කර්මාන්ත ශාලාය. රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය නොකළත් බීම වර්ග නිෂ්පාදනය කරන කර්මාන්ත ශාලා රැසක් බියගම කඩුවෙල, රණාල ප්‍රදේශයේ ගං ඉවුර ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇති අතර ඒවායින් බොහොමයක් බරපතළ ලෙස ගඟේ ජලය භාවිතා කරයි ඇතැම් විට බෝතල් සෝදා ඉවත් කරන අධික ලෙස කෝස්ටික් සෝඩා අඩංගු අපජලය නැවත ගගට මුදාහරින ලබන බවට ඒ ප්‍රදේශවල ජනතාව චෝදනා කරයි.ඒ චෝදනා හා ඒවාට පිළිතුරු ලෙස කර්මාන්ත හිමිකරුවන් කුමක් පැවසුවද බියගම වෙළඳ කලාපය ඔස්සේ ගලා බසින ඇතැම් ඇළ මාර්ග වලජලය කළු පැහැති වනඅතර ඇතැම් ස්ථානවලදී සබන් පෙණ වැනි සුදු පැහැ පෙන පිඬු දැකගත හැකිය. ඒවා ගල්පරවල හැපි නිර්මාණය වන ස්වභාවික පෙනපිඬු නොවන බවද රහසක් නොවේ.

මෙහි ඇති භායනකම තත්ත්වය  ජලසම්පාදන මණ්ඩලයේ බියගම ජලපවිත්‍රාගාරයට ජලය ලබාගන්නා ස්ථානයට වැටෙන ඇළ මාර්ගයද අධික ලෙස දූෂණයට ලක්ව තිබිමයි. විවිධ රසායනිකයන්ගෙන් සංතෘප්තව ඇති එම ඇළ මාර්ගය තද රතු දුඹුරු පැහැයකින් යුතුය. එහි ජලය පොම්පාගාරය අසළින් ගගට එක්විම වැළැක්වීමට බලධාරින් හා නිලධාරින් හිල් කූඩෙන් වතුර අදිනවා වැනි ක්‍රමවේදයක් අනුගමනය කර තිබේ. එනම් ඇළ මාර්ගය ගඟට එක්වන ස්ථානය අසළින් වැලිකොට්ට දමා එහි එකතු වන ජලය බට යොදා මෝටර් මගින් පොම්පාගාරයට පහළින් නැවත ගඟට එකතු කිරීමය. එහෙත් වැලිකොට්ට අතර නැවති තිබෙන්නේ ඇළ මාර්ගයේ එන ප්ලාස්ටික් බෝතල්, පොලිතින් වැනි අපද්‍රව්‍ය පමණි. එහි රැඳෙන අපජලය සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් වැලිකොට්ට අතරින් රිංගාට ගඟට එකතු වන ආකාරය ද දැකගත හැකිය. මේ අප ජලය සමග කර්මාන්ත ශාලාවලින් බැහැර කෙරෙන බැර ලෝහ පවා ජලයට එකතු වේ. එසේම හෝමාගම කර්මාන්ත පුරය ඔස්සේ ගලාඑන හෙට්ටිගේ ඔයද හංවැල්ල වෙලේ හංදියෙන් ගඟට එකතුවේ.

කැලණි ගං මිටියාවත සුරැකිමේ සංවිධානයේ සභාපති එම්. සිරිවර්ධන මහතා මෙසේ පැවසීය.

කැලණි ගඟ දෙපැත්තේ තමයි කර්මාන්ත ශාලා බහුතරයක් පිහිටා තිබෙන්නේ. මේවායේ අපජලය බැහැර කිරීමට ක්‍රමවේදයක් සකස් කර තිබුණත් ඔවුන් කරන්නේ දවාලට අපජලය ගබඩා කර තබාගෙන රාත්‍රියට ගගට මුදාහැරීමයි. තවත් සමහර කර්මාන්ත ශාලා අධික වැසි අවස්ථාවල ගංගා පිටාර ගලන විටදී කාලයක් එකතුකරගෙන සිටි අපජලය ගගට මුදාහරිනවා. ඒකට හොඳම උදාහරණය තමයි අපේ ගමේ ගඟ ආසන්නයේ ඇළ මාර්ග ආශ්‍රිතව තිබූ වැටකෙයියා පඳුරු ගංවතුර බැස යන විට සුදුපාට වී කොළ මැරි යන තත්වයට පත්විම. වැටකෙයියා කවද්ද ගංවතුරට යට වුණාම මැරුණේ? අපි මේ දේවල් ගැන වගකිව යුතු බලධාරින්ට කෙතරම් දැනුවත් කළත් කිසිම ප්‍රයෝජනයක් අද වනතුරු සිදුවෙලා නැහැ.

කැලණි ගඟේ ජලය අපවිත්‍රවීම සම්බන්ධයෙන් 2006දී පාර්ලිමේන්තු විශේෂ කාරක සභාවක් මගින් පත්කළ වෛද්‍යවරුන් පිරිසකගෙන් සැදුම්ලත් පරීක්ෂණ කණ්ඩායම පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කළ වාර්තාවේ මෙසේ සඳහන්වේ.

කැලණි ගඟ දූෂණයට ලක්විමේ බරපතළකම තේරුම් ගත් මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය එකල ගං ඉවුරට මිටර් 500කින් මෙපිට කර්මාන්ත ඉදිකිරීම තහනම් කිරීමට තිරණය කළ අතර ඒ සඳහා ඉදිරිපත් කළ කැබිනට් පත්‍රිකාවට අනුමැතිය ලැබී ඇත.එහෙත් පසුකලෙක එම කැබිනට් පත්‍රිකාව අත්හිටුවා මධ්‍යම රජයේ හෝ පළාත් පාලන ආයතනවල අවසරයකින් තොරව ගං ඉවුරේ ඇතැම් කර්මාන්ත ශාලා ඉදිකිරිමට ඉඩකඩ ලබාදී තිබේ. එම කර්මාන්ත ශාලා භාවිතා කරන බෝතල් සේදීමට ගන්නා කෝස්ටික් සෝඩා තනුක කර පරිසරයට මුදාහරින්නේ නම් ඒ සඳහා අවශ්‍ය කරන ජලය ප්‍රමාණය සිතාගැනීමට වත් නොහැකි තරම්ය. මේ පූර්වාදර්ශය මත පිහිටා ඉන්පසු දිගින් දිගටම බීම නිෂ්පාදන කර්මාන්ත ශාලා ගං දැලේ ඉදිකර තිබේ. එයින් ගගට සිදුවන හානිය අති විශාලය.

බියගම අයෝජන කලාපයේ මෙන්ම ඉන් පරිභාහිරව පිහිටා ඇති කර්මාන්ත ශාලාවලත් අපජලය මුදාහරින ප්‍රභවය බවට කැලණි ගඟ පත්ව තිබේ. කෙතරම් පවිත්‍රකාරක යෙදුවද මේ අප ජලයේ කොස්ටික්, තෙල්, ඩයි වර්ග, ක්‍රෝමියම්, නැනේඩියම් වැනි රසායනික ද්‍රව්‍ය මෙන්ම ක්ෂුද්‍රජීවි විශේෂ අඩංගුවීම වැළැක්විය නොහැකිය.

මෙම වාර්තාවේ නිකුත් කළ පසු සිදුවු එකම වෙනස නම් නියං කාලවල අඹතලේ ජලපවිත්‍රගාරයේ ජලයේ අධික ලෙස ලවන එකතු වීමයි. ඒ නිසා විකල්ප ලෙස නව ජල පවිත්‍රාගාරයක් රුපියල් දසලක්ෂ 10150ක වියදමින් බියගම පිට්ටිවිල ආරම්භ කළේය. එය ඉදිකිරිමේදී ප්‍රදේශයේ උගත් බුද්ධිමත් පිරිස් හා පරිසරවේදින් පෙන්වා දුන් කරුණු නොසලකා බියගම අයෝජන ප්‍රවර්ධන කලාපය ඔස්සේ අපජලය සහිත ඇළ මාර්ග කීපයක් ගලාවිත් කැලණි ගඟට එක්වන ස්ථානයක් ආසන්නයේ ඉදිකිරිමට බලධාරීන් හිතුවක්කාරී විම නිසා අද ඒ ජලයේ තත්වය සම්බන්ධයෙන්ද ජනතාව තුළ සැක සංකා මතුව තිබේ.

කඩුවෙල පදිංචි අවුරුදු අසුවක්ම පමණ වයසැති ගොවි මහතෙකු මෙන්ම ව්‍යාපාරිකයෙකු වන පණ්ඩිත සුන්දර මහතා මෙසේ කීය.

ඒ කාලේ අපේ තාත්තලා සීයලා ගඟ දෙපස පිපිඤ්ඤා, පතෝල වැනි දේවල් වගාකරලා මුළු රටටම විකිණුවා. ගංවතුර ගලන කාලයන් ගැන ඒ කාලේ නිශ්චිත අදහසක් තිබුණා. ගංවතුර සමග ගොඩබිමට විත් තැන්පත් වන කාබනික කොටස් සහිත රොන් මඩ නිසා වගා බිම් යළි පෝෂණය වුණා. ගං වතුර බැහැලා ගියාට පස්සේ ආයෙම වගා කළා. පිටාර තැන්නේ කපන වළවල්වල පිටාර කාලයට ඇවිත් තැන්පත් වන මැට්ටෙන් උළුගඩොල් කපා ගත්තා. වැහි කාලෙට ඇවිත් තැන්පත් වන වැලි පායන කාලෙට අරන් අපි ඉදිකිරිම් කළා. අද එහෙම නැහැ. ඉස්සර වගේ ගඩොල් කැපීම එක කාලයක පමණක් කරන්නේ නැහැ. අවුරුද්ද පුරාම ගඩොල් කපනවා. අවුරුද්ද පුරාම වැලිගන්නවා. පිටාර තැන්න විතරක් නෙවෙයි සියලු වගුරු බිම් ගොඩකරනවා. ඒ නිසා සේරම වෙනස් වෙලා. ගග විනාශ වෙලා.

හංවැල්ල රණාලේ ඉවුරු ඛාදනයට ලක්වෙමින් පවතින ආකාරය 

ගඟක් රටකට සම්පතක් වනවාද විපතක් වනවාද යන්න තීරණය වන්නේ ඒ රටේ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති, දේශපාලකයින්ගේ දැක්ම, උවමනාව හා නිලධාරින්ගේ ක්‍රියාකාරිත්ව අනුවය. ලෝකයේ බොහෝ රටවල් ප්‍රධාන නගර අශ්‍රිතව මුහුදට ගලාබසිනා ගංගා නිසි පරිදි කළමනාකරණය කරගනිමින් පරිසරය රැකගැනීමත් සමඟ විශාල ආර්ථික ප්‍රතිලාභයන්ද උපයාගනී. එහෙත් අපේ රටේ කැලණි ගඟ දකින බොහෝ දෙනාට සිහිපත් වෙන්නේ එයට තමන්ගේ කසළ ටික බැහැර කරන්නේ කෙසේද? යන්න පිළිබඳවය. එහි වැලි ටික ගොඩදාගන්නේ කෙසේද? එයින් ලාභ ලබන්නේ කෙසේද? යන්න පිළිබඳවය. ඒ නිසා අද කැලණි ගඟ අපේ රටට සම්පතකට වඩා විපතක් බවට පත්ව තිබේ.

ශ්‍රී පාද අඩවියෙන් ආරම්භව කැලණිය හේකිත්තෙන් මහමුහුදට එක්වන කල්‍යාණි නදී තොමෝ එම ගමන් මාර්ගය බියගමින් හෝ මල්වානෙන් හෝ සිය ගමන් මග වෙනස් කරගෙන මහ මුහුදට එක්විය හැකි බවට කිසිවෙක් අනාවැකියක් පළකළහොත් එය කෙනෙකු තුළ භීතියක් ඇති කරනු නිසැකය. කැලණි ගඟ අදටත් ගලායන්නේ මුලින්ම ගමන් කළ මාර්ගයේම නොව ඇතැම් ස්ථානයකින් කිලෝමීටරයක් පමණ එහාට මෙහාට වෙනස් වී බව වාරිමාර්ග හා ජල කළමනාකරණ අමාත්‍යංශය පෙන්වාදෙන පරිදි හෙට දවසේ මෙහි ගමන් මග වෙනස් වීම අරුමයක් නොවේ.

කලක් සීමාවකින් තොරව වැලිගොඩ දැමීමෙන් ගං පතුල පහත් විය. ඒ හේතුවෙන් ගංගා ආසන්නයේ පැවති දිය උල්පත් ඉවුරු ඔස්සේ ගඟට ඇදී යාමෙන් ළිං සිඳීයාම ඉක්මන් විය. ලංකාවේ සෑම ගංගාවක් ආශ්‍රිතවම පවතින ඉවුරු ලිහිල් පාංශු පිහිටීමක් සහිතය. එම ලිහිල් පාංශු පිහිටීම නිසා පිටතින් සුළු පීඩනයක් යෙදුවද පංශු ඛාදනය ඇරඹේ. මේ වන විට අවිස්සාවේල්ලේ සිට කැලණියෙන් ගඟ මුහුදට වැටෙන තෙක් ගං ඉවුරු දෙකේම මහාපරිමාණ කර්මාන්ත ඉදිකර ඇතිවා පමණක් නොව ඇතැම් ස්ථානවල කන්ටේනර් අංගණ පවා ඉදිකර ඇත.

කැලණි ගඟ ඇතැම් අවස්ථාවල අංශක අනූවකින් හැරී තම ගමන් මග වෙනස් කරගන්නා අතර ඇතැම් අවස්ථාවල අංශක හැටක පමණ කෝණයකින් හැරී ගමන් මග වෙනස් කරගනී. ඇතැම් විට මෙවැනි නැමි දෙකක් එක ළග පිහිටීම නිසා ඉහළින් ගඟ නිරීක්ෂණය කරන්නෙකුට ඉංග්‍රීසි ඉසෙඩ් අකුරේ හැඩය පෙන්නුම් කරනු ඇත. මල්වාන රක්ෂපාන ගල ආසන්නයේදීත්, කඩුවෙල පාලම ආසන්නයේදිත් පෙන්නුම් කරන්නේ අංශක හැටක පමණ හැරවුමකි. එවැනි ස්ථානයකදී නැම්මේ ඇතුළු පැත්තෙන් ගොඩබිම ඩෙල්ටාවක් පරිදි පිහිටනු ඇත. මේ ඩෙල්ටා ප්‍රදේශ සංරක්ෂණය නොකළහොත් හෝ ඒ ආසන්නයේදී ගඟට බාධාවන් යෙදුවහොත් හෝ ගං ඉවුරු මත අධික බරක් යෙදුවහොත් හෝ ගඟෙ නැම්මේ පිට පැත්තෙන් ඉවුර තව තවත් පළල්වීමට මෙන්ම ඇතැම් විට ඩෙල්ටාව කඩාගෙන ගග ගලා බැසීමටද ඉඩ තිබේ. අද රණාල ප්‍රදේශයේදී මෙම අනතුර දක්නට ඇති අතර පසුගියදා කඩුවෙල පාලමේ කොන්ක්‍රීට් කණුවලට පිටින් ගොඩබිමේ කොටසක් ඛාදනයට ලක්ව ප්‍රධාන මාර්ගය ගිලාබැසීමේ තත්ත්වයකට මුහුණ දුන්නේද මිනිසුන් සොබාදමේ රීති හඳුනා නොගෙන හිතුවක්කාරී ලෙස පරිසරය වෙනස් කිරීමේ ප්‍රතිඵල ලෙසය.

කැලණි ගඟ වෙනස් විය හැකි ස්ථානයක් ලෙස පෙන්වා දෙන මල්වාන රක්ෂපාන ගල අසළ ඛාදනය

මිනිසා පාලනය කිරීමට නීති රීති පවතින්නා සේ සොබා දහම තමන්ගේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් හදාගත් රීතීන්ද වේ. ඒ රීති නොදැන සොබාදහම වෙනස් කරනා මිනිසාට එහි අනිටු විපාක විඳින්නට සිදුවිම අනිවාර්ය වේ.
කැලණි ගඟ සුරක්ෂිත කිරීම සම්බන්ධයෙන් පසුගිය දිනක බස්නාහිර පළාත් සභාවට යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කරමින් ගංගාවේ ගමන් මාර්ගය ස්ථාන දෙකකින් වෙනස් වී වෙනම මාර්ගයක ගමන් කළ හැකි බවටත් එය අධික ලෙස දූෂණයට ලක්වීමත් සම්බන්ධයෙන් අදහස් දැක්වූ ජෛවජනන හරිත තාක්ෂණ පර්යේෂණ ආයතනයේ අධ්‍යක්ෂක, බස්නාහිර පළාත් සභාවේ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ මන්ත්‍රී, ආචාර්ය අශෝක රන්වල මහතා කැලණි ගඟ පත්ව තිබෙන අනාරක්ෂිත තත්ත්වය සම්බන්ධයෙන් දැක්වූයේ මෙවැනි අදහසකි.

අංශක හැටක පමණ හැරවුමක් සහිත මල්වාන රක්ෂපාන ගල අසළදී ගඟ ගලායාමේ මාර්ගය වෙනස්වීමේ අවදානමක් අද මතුවී තිබෙනවා. ස්වභාවික පිහිටීමේ පවතින විශාල ගල් පර්වතයක් නිසා ගඟ පටුවීමත් එයට පෙර ගඟේ විශාල නැම්මක් සහිත වීමත් නිසා විශාල ජලකඳක් ගෙන එන අවස්ථාවලදී ගලට ඉහළින් ඉවුර කඩාගෙන ගඟ පළල්වෙලා. දැන් එය මහපාර අයිනටම කඩාගෙන ඇවිත් තිබෙන්නේ. ඊළගට එන මහවතුරකදී මෙය මල්වාන බියගම මාර්ගයද කඩාගෙන බියගම අයෝජන කලාපය ඔස්සේ ගලාබසින්නට ඉඩ තිබෙනවා. එවැනිම නෙරීමක් බියගම මල්වාන පාර ආරම්භ වන බියගම හංදිය ආසන්නයෙන්ද දකින්න ලැබෙනවා. අපේ ගංගාවල ඉවුරු ඉතා ලිහිල්. ඒ නිසා මේවා සෝදාපාළුවට ලක්වීමට තිබෙන ඉඩ වැඩියි.

බරපතළ ලෙස වැලි ගොඩදැමීම නිසා රණාල ප්‍රදේශයේදී ඉවුරු ඛාදනය වේගවත් වුණා. අද වැලි ගොඩදැමීම තහනම් කර තිබෙනවා. එහෙත් තවමත් මහාපරිමාණ කර්මාන්ත හා කන්ටේනර් අංගණ පවා ගං දෑලේ ස්ථාපිත කර තිබෙනවා. ඒවායින් ඉවුරට ඇති කරන අමතර දැඩි පීඩනය නිසා වගේම මේවායින් පිටකරන අපජල කාණු ඉවුරු ඔස්සේ ගඟට එකතුවීම නිසාත් ඉවුරු ඛාදනය දිගින් දිගටම සිදුවෙනවා. ඒ වගේම ගඟට එකතුවන අපද්‍රව්‍ය නිසා අද ජනතාවට පරිභෝජනයට දෙන ජලය පවා පිරිසිදුද කියන ප්‍රශ්නයක් මතුවී තිබෙනවා. විශේෂයෙන් පට්ටිවිල ජලපවිත්‍රගාරය පිහිටුවා තිබෙන්නේ අපජලය රැගත් ඇළ මාර්ගයක් ගඟට වැටෙන ස්ථානයේයි. පවිත්‍රාගාරයකදී වුවත් පිරිසිදු කර ඉවත් කළ හැකි රසායනිකවල සීමාවක් තිබෙනවා. මේවා ගැන බලධාරීන් දැනුවත් කළත් කිසිදු පියවරක් ගන්නා බවක් පේන්න නැහැ.

වාරිමාර්ග හා ජලකළමනාකරණ අමාත්‍යංශයේ අතිරේක ලේකම් ඩී.එම්. ආරියරත්න මහතා කැළණි ගඟ සංරක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් දැක්වූයේ මෙවැනි අදහසකි.

ඕනෑම ගඟක් තමන්ගේ ජලධාරිතාව වැඩි වුණාම තමන්ගේ දිග වැඩිකරගන්න උත්සාහ කරනවා. එහිදී සිදුවන්නේ වංගු වැඩිකරගැනීමයි. කැළණි ගඟ අවසාන ප්‍රදේශයේදී දඟර සහිත බව වැඩිවන්නේ මේ හේතුව නිසයි. ඒ වගේම වංගු සහිත ස්ථානවලදී වංගුව පිට පැත්තෙන් ඉවුර ඛාදනය කරගෙන ගලා බසිනවා. ඉවුරු ඛාදනයට හේතුවන්නේ වැලි ගොඩදැමීම නිසා. අපි වසරකට පමණ පෙර වැලි ගොඩදැමීම නැවැත්වුවා. නමුත් ඒ ආරම්භ වූ ඛාදනය සම්පූර්ණයෙන්ම නැවතිලා නැහැ. එයට අපි බැමි යොදා නැවැත්වීමට උත්සාහ කළත් එය වෙනත් තැනකින් කඩාගෙන යන්න පුලුවන්. මේක සංකීර්ණ තත්ත්වයක්. ඉවුරු දෙපස කර්මාන්ත පැවතුණත් නැතත් ඉවුරු ඛාදනය සිදුවෙනවා. ඉතිහාසයේදීත් කැලණි ගඟේ ගමන් මග කිලෝමීටරයක් පමණ එහාට මෙහාට වෙනස් වෙලා තිබෙනවා. ඒ කාලේ මේ වගේ කර්මාන්ත තිබුණේ නැහැ. කැලණි ගඟේ ගමන් මාර්ගය වෙසන් වීම හා අනතුරුදායක ප්‍රදේශ සම්බන්ධයෙන් අපේ නිලධාරීන් කණ්ඩායමක් නිරීක්ෂණය කර වාර්තාවක් සකස් කර තිබෙනවා. එය තවම අපිට ලැබී නැති නිසා ගමන් මග වෙනස්වීම සිදුවිය හැකි තැන් ගැන මට නිශ්චිතව කියන්න බැහැ.

ජ්‍යෙෂ්ඨ භූ විද්‍යාඥ ඇන්ටන් ජයකොඩි මහතා කැලණි ගඟ ඉවුරු ඛාදනය පිළිබඳව මෙසේ අදහස් පළකළේය.

ගඟ කොටස් තුනකින් යුක්තයි. ප්‍රවේගය වැඩි තුරුණුවිය. ප්‍රවේගය තරමක් අඩු පරිණත අවධිය හා ප්‍රවේගය ඉතාමත්ම අඩු මහලු අවධිය ඒ අවධි තුනයි. මෙයින් ඉවුරු ඛාදනය හා ගමන් මග වෙනස්වීම සිදුවිය හැකිව තිබෙන්නේ ජල ධාරිතාව වැඩි හා ප්‍රවේගය වඩාත්ම අඩු මහලු අවධියේදියි. අවිස්සාවේල්ල ප්‍රදේශයෙන් පසු ඇරඹෙන්නේ මේ මහලු අවධියයි. ඒ ප්‍රදේශයේ වංගුත් වැඩියි. ඉවුරු ඛාදනයට වඩාත් වැඩි බලපෑමක් කරන්නේ වැලි ගොඩදැමීමයි. ඒ වගේම ඉවුරු මත යොදන ඕනෑම පීඩනයක් පාංශු ඛාදනයට හේතු වෙන්න පුළුවන්. විශේෂයෙන්ම කර්මාන්ත ශාලා ඉදිකිරීමේදී ඔවුන් ඉවුරේ බැමි යෙදීමත්, පොළොව තරමක් යටට හාරා කොන්ක්‍රීට් කණු යෙදීමත් නිසා ඉවුරට ඇති කරන පීඩනයත් ඉවුරු ඛාදනය වැඩි කරනවා.

පට්ටිවිල ජල පවිත්‍රාගාරයේ පොම්පාගාරය අසලින් වැලිකොට්ට යොදා ආවරණය කර හා සොරොව්ව වසා තිබියදීත් රතු දුඹුරු පැහැති අප ජලය සහිතව ගඟට එක්වන ඇළ මාර්ගය 

කැලණි ගඟේ ජලය දූෂ්‍යකරණයට ලක්වීම තවත් බරපතළ ගැටලුවකි. අවිස්සාවේල්ලේ සිට ගත් කල ප්‍රධාන අායෝජන කලාප දෙකක් වන කුඩගම හා බියගම සමග ඊට පරිබාහිර මහාපරිමාණ කර්මාන්ත රැසක් ද ගං ඉවුරු ආසන්නයේම පිහිටා ඇත. මේ කර්මාන්ත අතරින් අතිබහුතරය රසායනික අපද්‍රව්‍ය බැහැර කරන නැතහොත් ඩයි වර්ග බැහැර කරන කර්මාන්ත ශාලාය. බියගම වෙළෙඳ කලාපය ඔස්සේ ගලා බසිනා ඇළ මාර්ග හා ඒවැනි ඇළ මාර්ග ගණනාවක ජලය රැගෙන කැළණි ගඟට ගලාබසිනා රත්ගහවත්ත ඇල මාර්ගයද නිරීක්ෂණය කරන්නෙකුට පියවි ඇසට පෙනෙනා වර්ණ වෙනස කිසිවෙකුට වසන් කළ නොහැකිය.

මෙහි ඇති භයානකම තත්ත්වය නම් ජලසම්පාදන මණ්ඩලයේ ස්ථාපිත කරන ලද බියගම ජල පවිත්‍රාගාරයට ජලය ලබාගන්නා ස්ථානයට වැටෙන ඇළ මාර්ගයද අධික ලෙස දූෂණයට ලක්ව තිබීමය. විවිධ රසායනිකයන්ගෙන් සංතෘප්තව ඇති එම ඇළ මාර්ගය තද රතු දුඹුරු පැහැයකින් යුතුය. එහි ජලය පොම්පාගාරය අසලින් ගඟට එක්වීම වැළැක්වීමට බලධාරින් හා නිලධාරින් හිල් කූඩෙන් වතුර අදිනවා වැනි ක්‍රමවේදයක් අනුගමනය කර තිබේ. එනම් ඇළ මාර්ගය ගඟට එක්වන ස්ථානය අසලින් වැලිකොට්ට දමා එහි එකතු වන ජලය බට යොදා මෝටර් මගින් පොම්පාගාරයට පහළින් නැවත ගඟට එකතු කිරීමය. එහෙත් වැලිකොට්ට අතර නැවතී තිබෙන්නේ ඇළ මාර්ගයේ එන ප්ලාස්ටික් බෝතල්, පොලිතීන් වැනි අපද්‍රව්‍ය පමණි. එහි රැඳෙන අපජලය සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් වැලිකොට්ට අතරින් රිංගා අපූරුවට ගඟට එකතු වන ආකාරය ද දැකගත හැකිය. මේ අපජලය සමග කර්මාන්ත ශාලාවලින් බැහැර කෙරෙන බැර ලෝහ පවා ජලයට එකතු වේ. එසේම හෝමාගම කර්මාන්ත පුරය ඔස්සේ ගලාඑන හෙට්ටිගේ ඔයද හංවැල්ල වෙලේ හංදියෙන් ගඟට එකතුවේ.

මේ සම්බන්ධයෙන් කැලණි ගං මිටියාවත සුරැකීමේ සංවිධානයේ සභාපති එම්. සිරිවර්ධන මහතා මෙසේ පැවසීය.

‘‘කැලණි ගඟ දෙපැත්තේ තමයි කර්මාන්ත ශාලා බහුතරයක් පිහිටා තිබෙන්නේ. මේවායේ අපජලය බැහැර කිරීමට ක්‍රමවේදයක් සකස් කර තිබුණත් ඔවුන් කරන්නේ දවාලට අපජලය ගබඩා කර තබාගෙන රාත්‍රියට ගඟට මුදාහැරීමයි. තවත් සමහර කර්මාන්ත ශාලා අධික වැසි අවස්ථාවල ගංගා පිටාර ගලන විටදී කාලයක් එකතුකරගෙන සිටි අපජලය ගඟට මුදාහරිනවා. ඒකට හොඳම උදාහරණය තමයි අපේ ගමේ ගඟ ආසන්නයේ ඇළ මාර්ග ආශ්‍රිතව තිබූ වැටකෙයියා පඳුරු ගංවතුර බැස යන විට සුදුපාට වී කොළ මැරී යන තත්ත්වයට පත්වීම. වැටකෙයියා කවද්ද ගංවතුරට යට වුණාම මැරුණේ? අපි මේ දේවල් ගැන වගකිව යුතු බලධාරින්ව කෙතරම් දැනුවත් කළත් කිසිම ප්‍රයෝජනයක් අද වනතුරු සිදුවෙලා නැහැ.’’

කැලණි ගඟ යනු ඉතිහාසයේ ජනතාව තමන්ගේ ජීවිතයේ බොහෝ අවශ්‍යතාවන් පිරිමසා ගස් සම්පතකි. බීමට නෑමට මෙන්ම වගාවටත් ගඟේ ජලය යොදාගත් ජනතාව ගං පතුලේ තැන්පත් වන වැලි තමන්ගේ ඉදිකිරීම්වලට යොදාගත්හ. එපමණක් නොව ගංගාවක් යනු ප්‍රවාහනයට යොදාගත හැකි මහඟු සම්පතකි. අතීත ජනතාව එය හොඳින්ම ප්‍රයෝජනයට ගත්හ. පිටාර තැන්නේ මැටි යොදාගෙන උළු ගඩොල් නිර්මාණය කළහ.

ශ්‍රී ලංකාවේ විදෙස් අභ්‍යාසය ලත් ආරක්ෂක බළකොටු ගොඩනැන්වීම සියවස් පහක් පමණ අතීතයට දිව යන්නකි. ඒ පෘතුගීසි හා ලන්දේසි යුගවලය. ඔවුන් එම යුගයන්හි මුහුදුබඩ පළාත්වල ආධිපත්‍යය පතුරුවා ගොඩනැගූ ආරක්ෂක බළකොටු අද එම යුග සිහිපත් කරවන ස්මාරකයන් බඳුය.

මෙම බළකොටුවල මුල් නිර්මාණ ශිල්පීන් වන්නේ පෘතුගීසින්ය. ඔවුන්ගේ ප්‍රථම නාවික පිරිස ක්‍රි.ව. 1505 නොවැම්බර් මස 15 වන දින අහම්බෙන් මෙරටට ගොඩ බැස ඇති අතර ඔවුන් බටහිර හා නැගෙනහිර වෙරළබඩ පෙදෙස්හි බලය පතුරුවා ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව හා පාලන කටයුතු සඳහා බළකොටු ඉදිකළහ. එයින් කොළඹ, කළුතර, මීගමුව, ගාල්ල, මාතර, මන්නාරම, යාපනය යන බළකොටු ඉන් සමහරක් වේ.

පෘතුගීසින් හා ලන්දේසින් විසින් අනුගමනය කරන ලද ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ පෙරදිගින් කුළුබඩු ඇතුළු වෙළෙඳ ද්‍රව්‍ය ලබාගැනීම හා රෝමානු කතෝලික ආගම ප්‍රචලිත කිරීමයි. ඒ අවධියේ I වන රාජසිංහ රජුගේ අභාවය සිදුවිය. ඒ සිදුවීමත් සමග ‘ගස්පර් පිගේරා’ යටතේ ආ පෘතුගීසි හමුදා අරන්දරින් හතර කෝරළයමත් රුවන්වැල්ල, සීතාවක හරහා දෙල්ගමුව දක්වා විත් සබරගමුව අල්ලා ගත්හ.

රත්නපුර පෘතුගීසි බළකොටුව (සපරපුර)

සබරගමුව ජයගත් පෘතුගීසිහු දෙල්ගමුව, පොත්ගුල්, සමන් යන විහාරස්ථාන හා සමන් දෙවොල විනාශ කළහ. එයින් පසු සමන් දේවාල භූමියේ (සපරපුර) පෘතුගීසි බළකොටුව හා පල්ලිය ඉදිකර එහි පාලන මධ්‍යස්ථානය පිහිටුවා ගත්හ. ඒ සඳහා පෘතුගීසි නායකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ ‘ලුයින් කබ්රාල් පරී’ ය. මෙම බළකොටුව ගොඩනංවනු ලැබුයේ ක්‍රි.ව. 1618-1620 අතර කාලයේ විය හැක.

එම පෘතුගීසි බළකොටුව පිළිබඳ German’s in Dutch Ceylon පොතේ 108 පිටුවේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.

SAFFRAGAM- RATNAPURA (The Province Sabaragamuwa) THE P. Church (and Fort) and the D Fort Were at The Present Maha Saman Dewale, Probably Built by the P On The Site of an Older Dewale of The Church and Fort Still Survice එහි සිංහල අනුවාදය

සපරගම් – රත්නපුර සබරගමු පළාත (බළකොටුව ද සහිත) පෘතුගීසි පල්ලියක් එදා තිබුණේ මහා සමන් දේවාලයේ ය. මෙය මීට පෙර සමන් දෙවිඳුන්ම ප්‍රධාන ලද්දා වූ දේවාලයක් පිහිටා තිබුණ ස්ථානයේ පෘතුගීසින් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි. පල්ලියේ හා බළකොටුවේ නටබුන් තාමත් නොනැසී පවතී.

එමෙන්ම පෘතුගීසි බලකොටුවේ සැලැස්ම Portuguese map and plain of Ceylon පොතේ සඳහන්ව ඇත.

ඒ වනවිට සපරගමුව Safragan and Nawadum Saffaragan යනුවෙන්ම ඇත. ඒ බව ‘PHILLIPUS BALOAUS IN SULA CEYLON OLD IN LANKAN’. පෙතෙහි සිතියමක සපරගමුව හඳුන්වා ඇත්තේ Safragan Province යනුවෙනි. එහි රත්නපුර යන්න සඳහන් වී නැතත් බටුගෙදර යන්න පැහැදිලිව සඳහන්ව ඇත. එහි බටුගෙදරට මදක් බටහිරින් බළකොටුව වැනි සලකුණක් ඇත. එය පෘතුගීසි බළකොටුව විය හැක.

දැනට ඇති සමන් දේවාලය ඉදිකර ඇත්තේ II වන රාජසිංහ රජු විසින් පෘතුගීසි බළකොටුව හා දේවස්ථානය කඩා විනාශ කිරීමෙනි. එහි කැඩී බිඳී ගිය සෙල්ලිපි කොටස, ගල්කණු තැන් තැන්වල අදත් විසිර පවතී.

රත්නපුර ලන්දේසි බළකොටුව.

ක්‍රි.ව. 1505 දී මෙරටට පැමිණි පෘතුගීසීහු ක්‍රි.ව. 1638 තෙක් ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ බඩ ප්‍රදේශ හා සබරගමුවේ රට මධ්‍යයේ ඇති යම් යම් කොටස් ද පාලනයට නතුකර ගත්හ.

ඒ වනවිට කන්ද උඩරට රාජ්‍ය පාලකයා වූ II වන රාජසිංහ රජු ලංකාව එක්සත් කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් පසුවිය. II වන රාජසිංහයන් විසින් පෘතුගීසින් පරාජය කරනු වස් ක්‍රි.ව. 1636 සැප්තැම්බර් 09 වෙනි දින ලන්දේසින්ගෙන් ආධාර ඉල්ලා අලිකම් ආණ්ඩුකාර කැරල් රිඩිනියර් වෙත ලියැවිල්ලක් භාර දෙනු ලැබීය. ලන්දේසි මේ සංදේශය පිළිගෙන රාජසිංහයන්ට යුද ආධාර දීමට එකඟ වන්නේ පෘතුගීසින් යටතේ පවත්නා කුරුඳු ඉඩම් බලය තමන් වෙත ලබා ගැනීමේ අභිප්‍රායෙනි.

ඒ අනුව 1638 දී මුල්‍ම මෙහි පැමිණි ලන්දේසි බළ ඇණිය විසින් වහාම ක්‍රියාත්මක වී පෘතුගීසි පාලන ප්‍රදේශ 25ක අණසක පතුරුවා ගන්නා ලදී.

එහෙත් සිදුවූයේ අනෙකකි. පෘතුගීසින්ගෙන් ලත් ගැහැටට වඩා ගැහැටක් සිංහලයන්ට එල්ල වන්නට විය. පෘතුගීසින් මෙරටට ඇතුළු වූයේ ආක්‍රමණිකයන් ලෙස වුවද ලන්දේසින් මෙහි පැමිණ ඇත්තේ ආරාධනයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙසිනි.

ලන්දේසි ප්‍රධාන බළකොටුව පිහිටියේ කොළඹ කොට්ඨාසය තුළය. එයට අමතරව මීගමුව, කළුතර, අලුත්ගම, මඩකළපුව, ත්‍රිකුණාමලය යාපනය ආදී බළකොටු ස්ථාපිත කර රට අැතුළත හංවැල්ල, රුවන්වැල්ල, සබරගමුව හා බිබිලෙගම බළකොටු ඉදිකළහ. එය විදේශීන් දුටු හෙළදිව ග්‍රන්ථයේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.

‘අභ්‍යන්තර බළකොටු සැසඳීමේදී (මලුවාන) මල්වාන කොළඹ සිට පැය 06 ක දුරින්ද හැංග්වේලි (හංවැල්ල) හෙවත් ගොර්වේබල් (ගුරුබෑවිලට) පැය 2 ක දුරින්ද සැපේරියන් රුවන්වැල්ලේ සිට බිබිලේ ගමට පැය 8 ක දුරින් වේ’ යන්නට ලන්දේසි සබරගමුවේ පෘතුගීසි බළකොටුව යටත්කර ගැනීමෙන් අනතුරුව ඔවුන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථානය එය විය. පෘතුගීසින්ට වඩා ලන්දේසින් ගොඩබිම් ප්‍රවාහනයට වඩා ජල මාර්ග ප්‍රවාහනය කෙරෙහි සැලකිලිමත් වූහ. පෘතුගීසින් මෙන්ම ලන්දේසින් කළු ගඟ ජල මාර්ගය වෙළෙඳ ද්‍රව්‍ය රැස්කර ඒවා කළුතර දක්වා ප්‍රවාහනය සඳහා යොදා ගැනිණ. ඒ කළු ගං නිම්නයේ අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, කිරිඇල්ල, රත්නපුර (සපරපුර) බළකොටු හා ප්‍රධාන තොටුපලයන් විය. එහි රත්නපුර තොටුපළ පිහිටියේ වරකාතොට පැරැණි මාර්ගයේ කළු ගං මෝය අසල ය. මෙහි එතෙර වීමට ලී පාලමක් (සුළුප්පුවක්) විය.

මෙහි සිංහලයන් සහ ලන්දේසින් අතර වරින්වර ගැටුම් ඇතිවීම නිසා ස්ථිර බළකොටුවක් ගොඩනැගීමට සුදුසු බිමක් ලන්දේසීහු සෙවූහ. ඒ වන විට පෘතුගීසින්ට සමන් දෙවොල අසල බළකොටුව ප්‍රමාණවත් නොවූයෙන් රත්නපුර නගර මධ්‍යයේ බළකොටුවක් ඉදිකිරීමට කොන්තන්තීනු ද සා යටතේ සැලසුමක් සකසා තිබුණි.

එහෙත් පාලන බලය ලන්දේසින් නතුකර ගත් නිසා එය ඉදිකිරීමට සිදුවූයේ ඔවුන්ටය. ඔවුන් නගර මධ්‍යයේ උස් භූමිය අවට ස්ථිර ආරක්ෂක කලාපයක් ඇතිකර මුල්ම ලන්දේසි බළකොටුව ඉදිකර ඇත. එය ”Constantine De Sa’s Map and Plain” ග්‍රන්ථයේ සැලසුම සඳහන්ව ඇත.

එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය.

“සැලැස්මේ පෙන්වා දී ඇති ආකාරයට සපරගමු බළකොටුව ගොඩනගා ඇත්තේ කළුතර ලන්දේසි බළකොටුවට සමානවය. එය පිහිටා අැත්තේ දෙනවක රාජ්‍යය තුළය. මෙම බළකොටුව ආරක්ෂක කවුළු (උකුසුගුල්) 4 ක් හා අඩාන කවුළු දෙකකින් සමන්විත වේ. මෙහි හමුදා අනුකණ්ඩායමකට සිටිය හැකිය. දිස්ත්‍රික්කයේ දිශාවන්ගේ නිවස්න පිහිටියේ මෙම බළකොටුව තුළය”

මෙම බළකොටුවේ ආරක්ෂක හා වෙළෙඳ කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන තොටුපළ වූයේ වරකාතොට තොටුපළ විය. එයට අමතරව වේගඟ කළුගඟට සම්බන්ධ වන ස්ථානයේ දෙමුවාවත තොටුපළ වේ. එය රේන්ද තොටුපළ යැයි හඳුන්වා ඇත. බළකොටුවට අවශ්‍ය ආහාර සපයන ප්‍රධාන සැපයුම් කොටුව විය.

ලන්දේසින්ගෙන් පාලනය නතු කරගත් විගස ඉංග්‍රීසිහු බළකොටුව හා ගොඩනැගිලි නවීකරණය කර ඇත්තේ බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරයා විසිනි. ඒ බව ඉංග්‍රීසි වාර්තාවක මෙසේ සඳහන්ව ඇත. එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය.
මෙම බළකොටුව නවීකරණයකර ක්‍රි.ව. 1817 මාර්තු 28 වන දින බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරතුමා සිංහල ප්‍රදේශයේ සංචාරයක් සඳහා පිටත්විය. ඔවුන්ට දින 2 කට

පසුව කපුවත්ත හමුවිය. අලුත් යුද මධ්‍යස්ථානය බටුගෙදර සිට සැතපුම් 2ක් දුරට කළුගඟ හොඳින් පෙනෙන උස් බිමක විවෘත කරන ලදී.

දැනට ඉතිරි වී ඇති ප්‍රධාන දොරටු දෙකෙහි G.R. 1817 යන්න පමණක් සඳහන්ව ඇත.

මෙම බළකොටුව ක්‍රි.ව. 1831 අගෝස්තු මස 24 වන දින ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා ගිවිසුමක් එච්.ආර්. ස්කොට් මහතාගේ දින පොතෙහි වාර්තාවක මෙසේ සඳහන්ව ඇත.

රත්නපුර මහ මරක්කලගේ දොන් හේන්ද්‍රික් පෙරේරා කොන්ත්‍රක්කරුය. මොහු විසින් බළකොටුව හා ගොඩනැගිලි අලුත්වැඩියාවට ඇස්තමේන්තු 6ක් වෙනම ඉදිරිපත් කොට ඇත. ඒ මෙසේය.

පවුම් සිලිං පැන්ස

1. එහි නිලධාරින්ගේ නිවස්න අලුත් වැඩියාව 13 08 09
ගෘහ භාණ්ඩ සඳහා වියදම
2. ප්‍රධාන ආඥාපතිගේ නිල නිවස්න 12 07 06
අලුත්වැඩියාව
3. ආරෝග්‍යශාලාව හා බාහිර කාර්යාල 10 16 06
අලුත්වැඩියාව
4. සොල්දාදු බැරැක්ක නවීකරණය කිරීම 35 01 09
5. මුළුතැන්ගෙය අලුත්වැඩියාව හා 16 02 07
අවශ්‍ය භාණ්ඩ සැපයීම
6. ඇතුළත ගේට්ටු දෙකක් හා 09 12 09
ජනෙල් පියන් සැපයීම

ඉහත සඳහන් කොන්ත්‍රාත්කරු හා සබරගමු ඒජන්තව සිටි රොබට් ස්කොට් මහතා ගිවිසුමට අත්සන් තබා තිබිණ

බටුගෙදර බළකොටුව

සිංහල රාජ්‍ය පාලන සමයේ රත්නපුර බටුගෙදර වෙනම ආරක්ෂක කලාපයක් ලෙස පවත්වාගෙන යාමට සිංහල රජවරු උත්සාහ ගෙන ඇත. ඒ පිළිබඳව ක්‍රමවත් සැලැස්මක් ක්‍රියාවේ යෙදී තිබුණ බව විමර්ශනය කිරීමේ දී හෙළිවී ඇත. එහි සිංහල යුද සේනාව පුරුදු පුහුණු කිරීම්, සටනට අවශ්‍ය ආයුධ තැනීම, සංවිධාන කිරීම ආහාර ගබඩා කිරීම් බටගෙදර බළකොටුව ආශ්‍රිතව සිදුකර ඇත.

මෙම බළකොටුව සිංහල රාජ්‍ය පාලන සමයේ පාලන කේන්ද්‍රස්ථානය විය. එය පිහිටා තිබුණේ අත්ගම්මනට නුදුරු යකිණිගල වත්ත (අන්නාසි ගල්හේන) අසල පිහිටි විශාල ගල් ලෙනක් තුළය. මෙහි ඇතුළත සිංහල සේනාව 400-500 ක් රැඳී සිටීමට එකල ඉඩකඩ තිබී ඇත. එහි තුළ පිරිසිදු ජලය රැඳි පොකුණක් ද විය. එහි තුළට ඇතුළු වීම සඳහා වම් හා දකුණ වශයෙන් පිවිසුම් දොරටු දෙකක් ද එහි තිබී ඇත.

එකල අංගම්මනට නුදුරු අන්කණුව ඕවිට ස්ථානයේ අංගම් සටන් පුහුණු කිරීම් සිදුකර ඇත. එකල එහි පුහුණුව ලත් අය අතර කුරුවිට රාළ, තැඹිලියන රාළ ප්‍රධාන සටන්කාමීහු වූහ. සමන් දේවාල භූමියේ පෘතුගීසි බළකොටුව හා කටුවන බළකොටුවට සටන්කරුවන් නර්තන විලාසයෙන් සටනට ඇතුළත් වී ඇත්තේ මෙහි පුහුණුව ලත් අය වෙති.

පෘතුගීසින් හා ලන්දේසින් මෙම බළකොටුව යටතට ගැනීමට පෙරාතුව සිංහල සේනාව හා සටන් වැද කීප වරක් පසු බා ඇත.

රුවන්වැල්ල (රුවනේල්) බළකොටුව

ශ්‍රී ලංකාව ඉංග්‍රීසි පාලන අවධියේ රුවන්වැල්ල (රුවනේල්) බළකොටුව පැරැණි කොළඹ නුවර මාර්ගයේ කැළණි ගඟත් ගුරුගොඩ ඔයත් එකට එක්වන ස්ථානයේ පිහිටා ඇත. එමෙන්ම රුවන්වැල්ල උඩරටත් පහත රටත් අතර ප්‍රධාන කඩඉමක් වේ. රුවන්වැල්ල බළකොටුව මුලින්ම සාදන ලද්දේ සිංහලයන් විසිනි. පෘතුගීසි ලන්දේසි පාලන සමයන්හි ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක බළකොටුව ලෙස එම ස්ථානය ප්‍රයෝජනයට ගෙන ඇත.

ඉංග්‍රීසින් මහනුවර අල්ලා ගැනීමට ගොස් ඇත්තේ ද රුවන්වැල්ල මෙම බළකොටුව හරහාය. ක්‍රි.ව. 1800 මාර්තු 12 වන දින මැක්ඩෝවල් ජනරාල්තුමා හේවායින් 1164 දෙනෙකු සමග ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ රජු සමග ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමට ගිය නමුත් රුවන්වැල්ලේ දී මේ සියලු අයට මහනුවර දෙසට යාමට සිංහල හමුදාව විසින් ඉඩ නොදෙන ලදී.

එසේ වුවත් ක්‍රි.ව. 1815 දී ඉංග්‍රීසින් විසින් නැවතත් සිංහල රජුට විරුද්ධව යුද්ධයක් ආරම්භ කරන ලදී. මෙවර ඉංග්‍රීසි හමුදාව ගමන්කර ඇත්තේ රුවන්වැල්ල හරහාය. ඒ කාලය වන විට රුවන් වැල්ල බළකොටුව ඉංග්‍රීසින් විසින් යටත් කරගෙන තිබුණි. දැනටත් මේ බළකොටුවේ නෂ්ඨාවශේෂ දක්නට ලැබේ.

එදා බළකොටුව ගොඩනගන ලද්දේ ආර්.බී. රොබට් බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරයා විසින් බව එහි සටහනකින් ප්‍රකාශ වේ. කොටු දොරකඩ ඇති විශාල සියඹලා ගස ඒ කාලයේ දී තිබෙන්නට ඇත.

ක්‍රි.ව. 1915 දී මාෂල් ලෝ නීතිය යටතේ ඉංග්‍රීසින් විසින් සිංහලයින් අල්ලා මේ සියඹලා ගසේ බැඳ වෙඩි තබා මරා ඇති බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ.

රුවන්වැල්ලේ බළකොටුවට ඇතුළුවන ස්ථානයේ ඉංග්‍රීසි නෝනා කෙනෙකු සිහිවීම සඳහා මහනුවර සම්ප්‍රදායට මඟුල් මඩුවේ සැලැස්ම අනුව ඉදිකර ඇති මඩමක් ද ඇත. මෙය ඉදිකර ඇත්තේ 1892-1896 මෙම දිස්ත්‍රික්කයේ උපඒජන්ත ධුරය දැරූ ඩේවිඩ්සන් මහතාගේ භාර්යාව වූ ඩේවිඩ්සන් මහත්මිය සිහිවීම සඳහාය.

ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ රජු ඉංග්‍රීසින්ට අල්ලා දීම සඳහා රුවන්වැල්ල ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී. ඉංග්‍රීසින්ට රජු අල්ලා දීම සබරගමුවේ එක්නැළිගොඩ නිලමේ ඇතුළු පිරිස අල්ලා දීමට උදව් උපකාර කර ඇත්තේ මෙම බළකොටුවේ සිටය.

බිබිලේගම බළකොටුව

සබරගමුවේ ප්‍රාදේශීය බළකොටු අතර සුවිශේෂ තැනක් බිබිලේගම බළකොටුවට හිමි වේ. පෘතුගීසි, ලන්දේසි සමයේ කොළඹ, මල්වාන, හංවැල්ල, රුවන්වැල්ල, රත්නපුර (සපරගමුව) බිබිලේගම, කටුවන, මාතර, ගොඩවාය දක්වා රට අභ්‍යන්තරයෙන් ගමන් මාර්ගයක් විය. බිබිලේගම බළකොටුව පිහිටියේ ගොඩකවෙලට නුදුරුවය. එකල බිබිලේයෝගම් නමින් හැඳින් වූ බව විදේශින් දුටු හෙළදිව ග්‍රන්ථයේ සඳහන්ව ඇත.
ක්‍රි.ව. 1660 සිට ලංකාවේ ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරයා වූ රයික් ලොක්ෂන් කන්ද උඩරට රාජධානියට අයත් සපරගමුව සත් කෝරළය හා සතර කෝරළය ප්‍රදේශ අල්ලා ගැනීමට හමුදාව යෙදවීමට සුදානම් වුවත් බතාවියාවේ ලන්දේසි අධිකාරිවරයාගෙන් ඒ සඳහා ඉඩක් නොලැබුණි.

මේ අතර 1664 දී කන්ද උඩරට රජතුමාට විරුද්ධව අඹන්වෙල රාළගේ ප්‍රධානත්වයෙන් කැරැල්ලක් ඇතිවීම ලන්දේසින්ගේ වාසියට හේතුවිය.

රජතුමා එම කැරැල්ල මැඩ පැවැත්වීමට ලන්දේසින්ගෙන් උදව් උපකාර ඉල්ලූවිට කොළඹින් හා ගාල්ලෙන් ලන්දේසි හමුදා කාණ්ඩ දෙකක් උඩරටට යවන ලදී. මේ අවස්ථාවේ ලන්දේසි හමුදා කැළණි ගඟ අසබඩ රුවන්වැල්ල හා වලවේ ගඟ අසබඩ (ගොඩකවෙලට නුදුරු) බිබිලේගම බළකොටුව යටත් කර ගන්නා ලදී.

මේ පිළිබඳ සටහන් Germans in Dutch Ceylon R.‏Pavan ග්‍රන්ථයේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.

This (With Ruwanvella and Bibiligma) Were Held by R.Vangoons With the grudging Consont of Bathavia Much of the rost of the New Tervitcries were about oned (H/92) this 1675 report ep.cits in Fignres as held gy lascar in it Was eveacuated that some yead, and in 1680 Schweitzer mentions it as” New demo lisnt” (VII/52)

එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය.

මේ වන විට අලුතින් ඈඳාගන්නා ලද රුවන්වැල්ල සහ බිබිලේගම ඇතුළු ප්‍රදේශ වැඩි කොටසක් අත්හැර දමා තිබුණ නිසා R.Vangoons යටතේ මෙය තබා ගන්නේ බතපියාව අදිමදි කරමින් දෙන ලද කැමැත්ත ඇතිවය. (H/92) 1675 ඔහුගේ වාර්තාව අනුව මෙම ස්ථානය තබාගෙන ඇත්තේ ලස්කිරිඤඤ හමුදාව විසිනි. 1675 වසරේදීමය. ස්වෙයිට්සන්ස් සඳහන් කරන මෙය අලුතින් බිඳ දැමූ එකක් ලෙසය.

“ලංකා ඉතිහාසය ද්විතීය භාග්‍ය” හාන්දුපැල්පොල පුඤ්ඤරතන හිමිගේ 88 වන පිටෙහි මෙසේ සඳහන්ව ඇත.

ක්‍රි.ව. 675 මාර්තු 12 ෆන්ගුන්ස් ආණ්ඩුකාර තැන ස්වකීය ආණ්ඩුකාර ධුරය පවරා හෝ බතාවියේ ආණ්ඩුකාර ධුරයට පත්විය. රාජසිංහ රජතුමා මේතාක් නිශ්ශබ්දව සිටියේය. රෛයික්ලොක් ගුන්ස් (කනිෂ්ඨ) ආණ්ඩු කාලය උදාවූ වහාම නැවතත් වියවුල් උපදවන්නට පටන්ගත්තේය. ජුලි මස රාජාධිරාජසිංහ රජුගේ සේනාව බිබිලේගම කොටුවට පහර දුන්හ. කොටුව වටලා ඊට ජලය ලබා ගැනීම අවහිර කළේය.
කොටුව ගිනි තැබීමට මෙන් අවට විශාල දරගොඩවල් රැස්කළාහුය. එයින් බියපත් කොටුව ආරක්ෂා කිරීමට නියුක්ත භටයෝ විරුද්ධත්වයක් නොමැතිව යටත් වූහ. එහිදී අල්ලාගත් කාලතුවක්කු හතරක් (4) හඟුරන්කෙත මාලිගයේ කෞතුක භාණ්ඩ ලෙස තබන ලදී.

කිරිඇල්ල බළකොටුව

කිරිඇල්ල බළකොටුව රත්නපුර – පානදුර මාර්ගයේ කළු ගං නිම්නයේ නැගෙනහිර වම් ඉවුරේ පිහිටා තිබූ බවට සාධකයන් ඇත. පෘතුගීසි හා ලන්දේසින් කළු ගඟ ඔස්සේ කුරුඳු, කරුංකා හා කුළුබඩු ආදිය මෙම බළකොටුව තුළ රැස්කර තබා කළුතර දක්වා ප්‍රවාහනයට ජල මාර්ගය යොදා ගැණින. ඒ කළු ගං නිම්නයේ කළුතර සිට අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, කිරිඇල්ල, රත්නපුර (සපරගමු) බළකොටු හා ප්‍රධාන තොටුපළයන් විය.

මෙම බළකොටුව මුලින් සකසා ඇත්තේ පෘතුගීසීන්ය. මෙහි පැති බැම්ම සඳහා විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කුට්ටි අලි ඇතුන් ලවා අද්දවා සකස් කර ඇත. බළකොටුවේ හැඩය සෘජු කෝනාකාර විය. මෙහි ආරක්ෂක කුටි, ගබඩා හා අණදෙන නිලධාරින්ගේ නිල නිවෙස්ද මෙහි ඉදිකර තිබුණි. එහි නටබුන් අදත් දැකිය හැකිය.

මෙම බළකොටුව පිළිබඳ දිසාපති (R.H BASST 1829 Romatic Ceylon) වාර්තාවක (චමත්කාරජනක ලංකාව) මෙසේ සඳහන් වේ.

Near the road from Panadura to Ratnapura on the eastern Bank of the Kaluganga at Kirilla, areth ruine as a largo Portuguese fort, Which Situated on high gronrd at a sharp bend in the stroam, Occupied a Position Combining strongth and with beauty, Built both to command to Water High way and also as a Store for Aroca Cinnamon and Spices, it Contained a fine Residence for the Commandant, below Whose Windows, on the Outer Escarpment at the Walls, Sproed a broad terrace over looking the river and Mounts of Kukul Korale, Here in the cool of the evening the governor and his lady could Withdraw from the military atmosphere within the battlements to enjoy the beauties of unrivalled tropical Seenary”

එහි සිංහල අනුවාදය

“පානදුරේ සිට රත්නපුරයට එන මාර්ගය අසල කළුගඟේ නැගෙනහිර ඉවුරුබඩ කිරිඇල්ලේ, එම ගඟේ තියුණු වංගුවක උස් භුමියක විශාල පෘතුගීසි බළකොටුවක නටබුන් හමුවේ. මෙම ස්ථානය බලය හා ශක්තියත් සුන්දරත්වයත් එක් වූ තැනකි. ජල මාර්ගය පාලනය කිරීමටත්. හමුදා අණදෙන නිලධාරියා සඳහා කදිම නිවාසයක් තනවා තිබුණි. පුවක් කුරුඳු හා කුළුබඩු ගබඩා කිරීමටත් මේ මගින් හැකි විය. නිවාසය ඉදිකර තිබුණේ පුළුල් තැන්නකය. එම නිවාසයේ කවුළුවලට පහතින් බලන විට. ප්‍රාකාර බැම්මට පිටින් සානුවේ දිග දැඩි බෑවුම මත සිට ගංගා ගව්වත් කුකුළු කෝරලයේ කඳු වැටිත් දැකිය හැකි විය. ඝර්ම කලාපික ස්වභාවික දර්ශනය ද නැරඹිය හැකි විය. ඒ මෙසේය. සඳ සිසිලේ ආණ්ඩුකාරවරයාට ස්වකීය ආර්යාවත් සමග යුද වාතාවරණය මගහරිමින් වෙඩි තැබීම සඳහා ඉදිකර ඇති මන්දිරයේ මිටි කුලුන මත සිට මෙම දර්ශනය නැරඹිය හැකිවිය” යන්නය.

මැණික් කඩවර බළකොටුව

කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කයට අයත්වන තවත් ප්‍රධාන බළකොටුවක් වන්නේ මැණික් කඩවර බළකොටුවයි. එය රුවන්වැල්ල – මහනුවර මාර්ගයේ නාමල්දෙණිය හන්දියට නුදුරින් පිහිටා ඇති අතර වරකාපොළ ප්‍රදේශිය ලේකම් බල ප්‍රදේශයට අයත්ව පවතී.

මෙම බළකොටුව සුවිශේෂී වන්නේ උඩරට හා කරන යුද්ධයකදී ඉතා වැදගත්වන බැවිනි. අසවේදුගේ කාලයේ දී පහතරට කැරැලි මර්දනය කිරීමට අමතරව උඩරට රාජ්‍යය ආක්‍රමණය කිරීමේ අවශ්‍යතාව සපුරා ගැනීමට ක්‍රම යෙදීමට මෙමගින් හැකි නිසා විය හැක. මෙයට අමතරව හමුදා අනුකණ්ඩයන් ප්‍රාදේශීය කුඩා බලකොටුවන්හි රඳවා තිබිණ. එයින් අරන්දර, දිවෙල, අමුණුගස් හින්න, අට්ටාපිටිය බළකොටු ඉන් සමහරක් වේ.

ක්‍රි.ව. 1603 උඩරට ආක්‍රමණයට පෙර මැණික් කඩවර අට්ටාපිටිය බළකොටු ශක්තිමත් කළහ. මෙහිදී සතර කෝරළය සන්සුන්ව තබා ගනිමින් උඩරට රජු මෙල්ල කරගැනීම පිණිසත් මැණික් කඩවර ස්ථිර බළකොටුවක් තැනවීමේ වැදගත්කම අසවේදු තේරුම් ගත්තේය. අවශ්‍ය කම්කරුවන් හා නිර්මාණ ශිල්පීන් තෝරාගෙන ක්‍රි.ව. 1598 සැප්තැම්බර් මස සෙල්වදොර් පෙරෙයිරා නමැත්තෙකුට බළකොටු සෑදීම භාරකර ඇත.

සුදුසු ස්ථානයක් තෝරාගත් හෙතෙම උඩරටින් එල්ල විය හැකි ප්‍රහාරයන්ට මුහුණ දීමට මුලින් ලී වැටක් සහිත බළකොටුවක් තනවා මාස 04 ක් ඇතුළත ආරක්ෂක ගල් බැම්මක්ද තනවා ක්‍රි.ව. 1599 ජනවාරි වනවිට බළකොටුවේ වැඩ අවසන් කොට ඇත.

එහි හමුදාව නතර කරන ලදී. මැණික් කඩවරට නුදුරින් ‘හොලොම්බුව’ නමැති ගමේ විශාල බළකොටුවක් තිබුණු බවත් එතනට ද පෘතුගීසින් වඩා ප්‍රසිද්ධ නම වූ මැණික් කඩවර යන නාමය භාවිතා කළ බව ‘රේවන්’ හාර්ට් කියයි. එම ගමේ පැරැණි බළකොටුව යැයි සිතිය හැකි තැනක විශාල පස් ගොඩැල්ලක් තිබෙන බව බෙල් මහතා පෙන්වා දී ඇත

සබරගමුවේ බළකොටු පිළිබඳ මෙමගින් කරුණු බිඳක් පසක් කර ගත හැකිය.

ඉතිහාසයේ නම තැබූ පරම්පරාවක කතාව  

මහනුවර යුගයේ සිටි රජවරුන් හට නැකත්වරුන් සහ නැකත් උපදේශකවරුන්ද සිටි බව ප‍්‍රකටය. දෙවැනි රාජසිංහ රජුට ගන්නෝරු සටන දිනීමට සටන් පෙරමුණට යාමට ජයග‍්‍රාහී ඉදිරි පියවර තබා ඇත්තේ නැකත්කරු දුන් පුසේ නැකතින් බවත් ඒ අනුව රජු සටන දිනා දුන් රත්නතිලක විදානදුරයාට සන්නසකින් ගම්වර දුන් බවත් සඳහන් වෙයි.

කන්ද උඩරට රාජධානියේ 1635-1687 දක්වා කාලය තුළ වසර 50ක් රජ කරන ලද දෙවැනි රාජසිංහ රජු, දුටුගැමුණු පැරකුම්බා වැනි ශ්‍රේෂ්ඨ රජුන් ගණයට වැටෙන රණශූරයෙකි. එතුමාගේ කාලයේ පෘතුගීසි දියෝගෝද මැලෝ ආණ්ඩුකාර තැන විසින් සිංහල රජුට විැරද්ධව උඩරට බලා මෙහෙයවන ලද 28700ක් යුද හමුදාවක් සමඟ 1638 මාර්තු 28 දින ගන්නෝරුවේදි බිහිසුණු සංග‍්‍රාමයක් ඇතිවිය.

මෙම සටනේදී ප‍්‍රතාපවත් දෙවැනි රාජසිංහ රජුගේ සිංහල සේනාව ප‍්‍රතිකාලූන් අභිබවා ඔවුන් සුණු විසිණු කොට සටන ජයගෙන ඉතිරි වූ ප‍්‍රතිකාලූන් තිස් දෙනා අත්අඩංගුවට ගැනීමට කටයුතු කර ඇත. දෙවැනි රාජසිංහ රජු ගන්නෝරුව සටන ආරම්භ කර ඇත්තේ නැකතකින් බව කියවෙයි. සටන ජයග‍්‍රහණය කළ පසු රජතුමා විසින් එම නැකත සාදා දුන් ‘‘මුතු ගල් පෙඩි ගේ රත්න තිලක විදාන දුරයාට’’ සන්නසකින් ගම්වර දෙවා වදාරන ලදී.
මෙතරම් වැදගත් තඹ සන්නස මීට වසර කිහිපයකට පෙර විනාශ වෙන්නට ඉඩ තිබූ බව කියනු ලැබේ. මුතුගල් පෙඩි ගේ පරම් පරාවෙන් පැවත ආ එම සන්නස අන්තිමේදී එම පරපුරේම කට්ටඩි කම් දන්නා කෙනෙකුට හිමිවී ඇත. නිකන් තිබෙන සන්නසින් වැඩක් ගැනීමට කල්පනා කළ ඔහු දිනක් එම සන්නස උණු කරවා බණ්ඩි වළලු සෑදීමට සුදානම් වී තිබේ. ඒ බව දුටු ඔහුගේ භාර්යාව වළලු සැදීමට වෙන දේවල් තිබියදී පරම්පරාවෙන් එන එම සන්නස උණු කරන්නට හොඳ නැති බවත් ඕක ඔහේ තිබුණාවැයි කියා හරස් කැපීම නිසා අටුව තුළට දමා තබන ලදැයි කියති. එදා ස්ත්‍රිය හරස් නොවන්නට හැඳිමිටේ දිග නොවුනට සන්නස රැකී තිබේ. එසේ යන්තම් බේරුණු සන්නස අටුව තුළ දමා තිබෙන අතර පැරණි ඉතිහාසය ආදියේ වටිනාකම දන්නා වෙද මහතෙකු විසින් මිලදී ගෙන සන්නසේ සඳහන් කරුණු පිටපත් කර මුතුගල් පෙඩි ගේ කීප දෙනෙකු අතර ලබාදුන්නත් සන්නසට වූ දෙයක් මෙතෙක් සොයාගැනීමට නොහැක.

එම සන්නසේ සඳහන් වෙන්නේ මෙසේය.

 ‘‘සිංහල දේශය, රාජසිංහ රජ ශකවර්ෂ එක්දහස් පන්සීය පනස් අටය මැදින් දින පුර තියවක රිවි දින පුසේ නැකත’’ ගන්නෝරුවේ සටනට රජ පෙරමුණට ආධාර කළ හෙයින් සටන ජය ගත්තා හා ආධාර ආරක්‍ෂා කළ අය මුතු ගල් පෙඩි ගේ රත්ත තිලක විධාන දුරයාට හිමිකර දෙන නියන් ගම පිහිටි රට ආරගොඩ දෙවා වදාරන ලදී. ඔහුගෙන් පැවත එන මේ ගම වාසගම ඇති අයට ඉර හඳ ඇති තාක් කල් අනකරවා ඒ අණ පිල්ලෑ කනත්තේ වෙල් යායේ ගලෙන් සටහන් කරන ලදී.’’

රාජසිංහ අණ ඉරහඳ පවතිනා තුරා බැබලීමට මුතුගල් පෙඩි ගේ රත්න තිලක විධාන දුරයාගේ පෙළපත සකවර්ෂ එක්වාදහස් පන්සීය පනස්අට වැනි වර්ෂයට පැමිණි මැදින් පුර තියවක ලත් රිවි දින පුසේ නැකතින් ගන්නෝරුවේ සටනට රාජසිංහ රජ තුමන් වැඩිය දින මුතුගල් පෙඩි ගේ රත්නතිලක විධාන ධුරයා කළ මුල් අාධාරයෙන් සටන ජයගත් සේක. එම සටනට මුල් ආධාර වූ රත්නතිලක මුතුගල් පෙඩි ගේ විධාන දුරයාට රාජසිංහ රජ කරුණා කර දෙවා වදාරන නින්දගම නම් පිහිටි රට උඩපොල ඔතට කෝරළයේ ආරගොඩ එකී ගම සන්නස කොට දෙවා වදාරා එම ගමට ඔහු අතු හම් කැඩු මායිම් නම්, නැගෙනහිරට වල්ගම් යන ගම යන ගමද බස්නාවට පොල්පිටියද පිළිවෙලින් මොරහැල කන්දෙන් වැල්ලැවද එයින් බටගොඩ මායිමද, උතුරට හතර කෝරළයට අයිති ගං මායිමද දකුණට ගොඩිගමුව යන ගමද මෙහි තුළ වැදීගමට දකුණු කොන පිල්ලෑ කනත්තේ ගල්පොත්තේ කිරිබත් කැටය කෙක්ක රාජ සිංහ රජතුමාගේ රාජ පලිස, බජ්ජන් ඇල්ල, විධාන දුරයාට රජගෙන් ලැබුණ හත්පොට මුතු මාලය අන්දම එම ගලේ විජේන්ද්‍ර යන ගල්වඩුවා විසින් සටහන් කර රත්න තිලක විධාන දුරයාට බාර දෙන ලදී. ඉරහඳ, ලකුණද සලකුණු කරන ලදී.

මේ ඉරහඳ පවත්නා දෙයකට ඔහුගෙන් පවතිනා අයට වලංගු වෙන ලෙසටද අන් කිසිවෙකුට වලංගු නැති ලෙසටද මෙම ගම වාසගම යම් රජකාලයකදී කොයි රජ කෙනෙකුටවත් එහි අනකදිවත් සැලකර සිටියහොත් උන් ඉල්ලන තනතුරක් දී උන් කී කරුණු ඉෂ්ට කර දෙන ලෙසටද මේ පියසෙන් කිසිම දෙයක් හින්න කර දෙන්නට බැරි ලෙසටද යම් රජ පෙරමුණකට හෝ රාජ සභාවට යාමට ගජලත් තොප්පියක්ද කෝප්ප හැට්ටයක්ද මේ වැර වේවැලක්ද හත්පොට මුතුමාලයක් පැලඳීමට අනද, ඔවුන් හට දළඳා මාලිගයේ වැඳීමට යන සෑම ගමනට ඇතින්නක් පිටින් සහ කැමැති වාහනයකින් පෙරට කොඩි කඩු කස හතර හතර සහ පංච ගීතයෙන් යෑමටද අණද අහරගොඩ ගම වාසගම වීමට එකී දුරයා පෙලපතින් අණ නැතිව විසීම බැරි බවද උන්ට වලංගු නැති අය එම පියසේ අකටයුතු කළහොත් තද අච්චු දෙන ලෙසටද රාජසිංහ රජතුමා විසින් රාජ සභාවේදී ඉහත කී විධාන දුරයාට කියවා සන්නස් කර දෙවා වදාරන ලදී.

දෙවැනි රාජසිංහ රජු නැකත්කරුට දුන් ගම්වරය සොයා යාමට මම තීරණය කළෙමි. රඹුක්කන සහ පොල්ගහවෙල අතර මෙම ගම්පියස පිහිටා ඇත. අහරගොඩ හන්දියෙන් මුතුගල වලව්ව පසු කර කිලෝමීටර දෙකක් පමණ දුරක් ගෙවා ගොස් බැලූ පසු ගම්මුන්ගෙන් ලද තොරතුරු මත මුතුගල් පෙඩි ගේ රත්නතිලක විධාන දුරයාගේ හත්වැනි පරම්පරාව වූ මුතුගල් පෙඩි ගේ සිරිසේන ශාන්තිකර්ම වේද මහතාගේ නිවස සොයාගැනීමට හැකිවිය. සිරිසේන වෙද මහතා මුණ ගැසුනෙන් ඔහුගෙන් ප‍්‍රකාශ වූ තොරතුරු සහ වෙද මහතාගේ දියණිය ප‍්‍රකාශ කළ ආකාරයට සන්නසේ ගම්වරය මුතුගල පිළිබඳව දැකීමේ නොතිත් ආසාව සපල වෙන බව තේරුම් ගැනීමෙන් සතුටට පත්වූයේ ගවේෂණයේ ප‍්‍රතිඵල ලැබෙන බව දැනුණ බැවිනි.

සිරිසේන වෙද මහතා නැකත් ශ‍්‍රාස්ත‍්‍රය අනුව නිවාස ඉදිකිරීමට බහිරව පුජා තැබීම, ශාන්තිකර්ම, දරුඵල නොමැති කාන්තාවන්ට යහපත් ශාන්ති කර්ම කරන බවත් විශේෂයෙන්ම මුස්ලිම් කාන්තාවන් ප‍්‍රධාන තැනක් ගන්නා බවත් ඔහු සොයා මුස්ලිම් කාන්තාවන් විශාල වශයෙන් පැමිණෙන බවත් කීය. මේ වනවිට තමා වයෝවෘද්ධව සිටින හෙයින් ශාන්තිකර්ම නොකරන බවත් කියා සිටි වෙද මහතාගේ කතාවේ අඩුව සම්පුර්ණ කළේ ඔහුගේ තනියට සිටින දුවනියයි. අැය කුඩා කළ මුතුගලට පියා සමග ගොස් ඇති බවත් මුතුගල අසල කුඹුරක්ද ඔවුන්ට තිබුණ බවත් කියයි.

සිරිසේන වෙද මහතා කියා සිටියේ අනේ මහත්තයෝ අපේ අයගේ මුතුන් මිත්තන් ගේ නෝන්ජල් නිවට බවෙන් ප‍්‍රයෝජනය ගත් එදා ප‍්‍රභූන් අපට දුන් ගම්වර දේපල කොල්ල කා මුතුගල අසල තිබූ කුඹුරක් ළඟම ඇති වලව්වට මාරු කරවා ගත්තා. අපේම ජාතිය අපට වළ කපනවා. ජාතියක් වශයෙන් දණින් වැටී ජීවත් වෙන්න බැරි බව දැනගත් මුතුන් මිත්තෝ රජුට පක්‍ෂපාතීව කටයුතු කළා. එම නිසා තමයි ගන්නෝරු සටනට ජයග‍්‍රාහි නැකත හදලා දීලා පරංගි සමූල ඝාතනය කර ජයග‍්‍රහණය කළ බව කියා සිරිසේන වෙද මහතා කීවේය. කැලෑ නියරවල් දිගේ ආරගොඩ පිල්ලෑ කනත්ත කුඹුරු යායේ කිලෝමීටරයක් පමණ දුරක් ගිය පසු කුඹුරු යාය මැද උස් වූ කුඩා ගල්තලාවක් වෙයි.

අපට මග පෙන්වූ ඔහුගේ දියණිය පෙන්වා සිටියේ සලකණු තිබූ සෑම තැනකම ගල හිල්කර වෙඩි දමා ඇති ආකාරයයි. හත්පොට මුතු මාලය, ඉරහඳ, රජුගේ සැරයටිය, රජුගේ ලාංඡනය වූ කිරිබත් කැටය කිසිත් නැත. රාජකීය ලාංඡන දැකගැනීමේ අාසාවෙන් ආරගොඩ මුතුගල සොයා ගියත් එය සදහටම මකා දමා ඇත.

ගන්නෝරු සටනේ ප‍්‍රධානත්වය නැකතට හිමි කර දෙමින් ගන්නෝරු සටනේදී දෙවැනි රාජසිංහ රජු සමග පෙරමුණේ ගමන් ගත් වීර සෙන්පතියකු ගැන සඳහන් වෙන පරම්පරාවක්ද පවතී. බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේදී මහනුවර දිස්ත්‍රික් උසාවි දිසා විනිසුරු ලෙස ක්‍රියා කළ ඒ.සී. ලොරි මහතා විසින් රචිත ප‍්‍රකට Gazetter The Proveree of Celon යන කෘතියෙන් දුනුවිල පරපුරේ ආරම්භක සාමාජිකයා ලෙස දුනුවිල හින්නි කෝරලේ දිසාව දක්වයි. මොහු කන්ද උඩරට රජ කළ දෙවැනි රාජසිංහ රජ සමයේ ගන්නෝරු සටනේදී ඉදිරියෙන් ගමන් කළ වීර සෙන්පතියෙකු ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘මහ හටන කෘතියෙහි දුනුවිල ඒකනායක අප්පුහාමි පිළිබඳවද පැහැදිලි කර ඇත. ඒ අනුව ඔහු රුපශ්‍රීයෙන් පිරිපුන් කඩවසම් පුද්ගලයෙකි. එසේම මොහු කුරිරු වූ යුදට වැද අලංකාර වත් වූ තම අසිපත ගෙන සුර වූ ගුරුලෙකු විසින් නාග සේනාවක් ගොදුරු කරගන්න සොබාවයෙන් සටන් කළ ආකාරය එම කෘතියේ කාව්‍ය මගින් හුවා දක්වා ඇත. ගන්නෝරු සටනේ එම දුනුවිල සෙන්පතිගේ පරම්පරාවේ හත්වැනි පරපුර අද සෙන්කඩගලපුර ජීවත්වෙන අතර එදා එම දුනුවිල පරම්පරාවේ විශාල වලව්ව අද මහනුවර නගර සභා ප‍්‍රධාන කාර්යාලයට පරිත්‍යාග කර ඇත්තේ වර්ෂ 1871 දී එම පරපුර විසිනි.

දුනුවිල පරපුර ගැන. අම්දරම් පුවත පුස්කොළ පොතෙහි සටහන් වෙන ආකාරයට ගන්නොරුව සටනින් සතුරන් පරාජය කළ බැවින් දෙවැනි රාජසිංහ රජු විසින් ‘‘ඒකනායක’’ යන නාමය ප‍්‍රදානය කළ බවත් රජුගේ මහආදිකාරම් දුරය දැරූ මෙතැන් පටන් දුනුවිල පරපුර, ‘‘දුනුවිල රාජ කරුණාදාර ඒකනායක ධර්මකීර්ති මුදියන්සෙ’’ යන නම් පටබැඳි පරපුර පැවත එයි.

ගන්නෝරු සටන පැවතී ඇත්තේ බණ්ඩාර තැන්න නමින් පැවතී ඇති තැනිතලා භූමි භාගයේ කිරිවන්තලාව නම් කඳුගැටයේදීය. පෘතුග්‍රීසින් නැවතී ඇත්තේ එම ස්ථානයේ නිසාවෙනි. පෘතුගීසි හමුදාව කන්ද උඩරට රාජ‌්‍යට පහර දෙන්න එනවිට රජු උපාය මාර්ගයෙන් පසු බැස ඇත. පෘතුග්‍රීසි සතුරු හමුදාව පහසුවෙන් මහනුවරට ඇතුල් වී නුවරට ගිනිලා තවදුරටත් එහි නැවතී සිටීම නුවණට හුරු නොවන බවට දැනගත් ද මේලෝ ගන්නෝරුව කිරිවල්තලාව නම් භූමියේ ලැගුම් ගෙන ඇත. එදින රාත්‍රියේ ඇද හැලුණු වර්ෂාවෙන් පෘතුග්‍රීසින් වෙඩි බෙහෙත් දියබත් විය.

පසුබැස සිටින රජු සහ රජුගේ බිසෝවරු ගන්නෝරු අසල දිවිදොස් කන්දේ ඇති ගල් කුළුවලින් වට වූ ගුහාවක ආරක්‍ෂාවට රැඳී සිටි අතර එම ස්ථානය වැදීපොළ හෙවත් වැඩිපොළ වශයෙන් හඳුන්වයි. රජු දැක ඇත්තේ කිරිවන්තලාවේ ලපයක් වැනි ස්ථානයකි. එහි පෘතුග්‍රීසින්ගේ වෙඩි බෙහෙත් වේලෙන බව තීරණය කර රජු ඔවුන් රොත්තම විනාශකර දැමීමේ ලේසිම උපාය බව වටහා ගෙන දවල් කාලයේ ගිනි රස්නයේ වේලි යන වෙඩි බෙහෙත් ස්ථානය වෙත කරුංකා ගෙඩියක් ගිනි අවුළුවා ඊතලයේ රඳවා දුනු ඊය ඇද ඇත. වෙඩි බෙහෙත් ගිනි ඇවිලී එයින් විශාල ලෙස සතුරන් අසරණ විය. එයින් ප‍්‍රයෝජනය ගත් රජු 16000කින් සමන්විතව සිංහල හමුදාව මෙහෙයවා ගන්නෝරු සටන ජයග‍්‍රහණය කර ඇත.

ඵෙතිහාසික දීඝවාපි පුදබිම, බුද්ධංගල ආරණ්‍ය සේනාසනය, රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, කුඩුම්බිගල තපෝවනය, තරුලෙන්ගල ආරණ්‍ය සේනාසනය, මඟුල් මහා විහාරය, මුහුදු මහා විහාරය, පියංගල ආරණ්‍ය සේනාසනය, සමන්ගල ආරණ්‍ය සේනාසනය වැනි ඵෙතිහාසික පුදබිම් දෙස බැලීමේදී අතීතයේ දිගාමඩුලු දිස්ත‍්‍රික්කය තුළ බෞද්ධ ප‍්‍රබෝධයක් තිබූ බව මොනවට පැහැදිලි වෙයි.

එලෙස අපේ මුතුන් මිත්තන් රැකගෙන ආ දිගාමඩුල්ලේ ශ‍්‍රී විභූතිය අද වන විට අවාසනාවන්ත තත්ත්වයකට මුහුණදෙමින් පවතින බව දිස්ත‍්‍රික්කය තුළ කරන ලද සංචාරයේදී දැකගැනීමට හැකි විය. අද වනවිට දිගාමඩුලු දිස්ත‍්‍රික්කය තුළ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වටිනාම තැන් ගණනාවක් අන්‍යාගමිකයන් විසින් විනාශකර හමාරය.

මහා පරිමාණ වශයෙන් මෙම විනාශය පටන් ගන්නේ 1998 වසරේ හිටපු අමාත්‍ය අෂ්රෆ් මහතාගේ උපදෙස් අනුව දීඝවාපිය ප‍්‍රදේශයේ ඉඩම් බෙදීමක් සිදුවන අවස්ථාවකය. දීඝවාපියේ පුදබිමට නැගෙනහිර දෙසට වෙන්නට ඩෝසරයක හඬක් ඇසී දීඝවාපිය පොලිස් මුරපොළේ ස්ථානාධිපතිවරයා හා එවකට දීඝවාපි පුරාණ රජමහා විහාරාධිපතිව සිටි නන්නපුරාවේ බුද්ධරක්ඛිත හිමියන් එම ප‍්‍රදේශයට ගිය විට විහාරස්ථානයට අයිති ඉඩම් බෙදීම සඳහා සූදානම් කරනු දැක එයට විරෝධය පෑමත් සමඟම මෙම සිද්ධිය රට පුරා ලැව් ගින්නක් මෙන් පැතිර ගියේය. විවිධ සංවිධාන කොළඹදී අෂ්රෆ් ඇමැතිවරයාට විරුද්ධව විරෝධතාද පැවැත්වූ අතර පසුව අෂ්රෆ් අමාත්‍යවරයා එය නිවැරැදි කිරීමට කටයුතු කළේය.

දීඝවාපිය අවට ඇති ඉඩම්, ඉඩම් නැති අයට බෙදීමට උපදෙස් දුන්නත් විහාර භූමියේ ඉඩම් බෙදීමට තමන් අවසර නොදුන් බව පැවසූ අෂ්රෆ් ඇමැතිවරයා දීඝවාපිය විහාරස්ථානයේ ඉඩම් නිරවුල් කිරීමට ඔහුගේ අමාත්‍යාංශය යටතේ මුදල්ද වෙන් කරනු ලැබීය. සීමාවක්වත් නොමැතිව තිබූ දීඝවාපියේ ඉඩම් මැන වෙන්කර මායිම් දැමූ අතර දීඝවාපිය විහාරස්ථානයට ධර්ම ශාලාවක්ද, දාන ශාලාවක්ද ලබාදෙමින් වැරැද්ද නිවැරදි කරගත්තේය.
දීඝවාපියෙන් පසුව දැවැන්තම බෞද්ධ උරුමයන් සංහාරය සිදුවූයේ අක්කරපත්තුව ප‍්‍රදේශයේය. අක්කරපත්තුව – ආලියඩිවේම්බු ප‍්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ පිහිටා තිබෙන ඵෙතිහාසික දාගැබක් ඩෝසර් කර විනාශ කිරීමත් සමඟම නැවත වතාවක් අම්පාර දිස්ත‍්‍රික්කයේ උණුසුම් වාතාවරණයක් ඇති විය. 2012 වසරේ සැප්තැම්බර් මස මොට්ටයාගල පාමුල තිබූ ඉපැරැණි ගරා වැටුණු චෛත්‍යයක් එම ස්ථානයේ ගොවිතැන් කටයුතු කරන පුද්ගලයකු විසින් ඩෝසර් කර දමා විනාශ කෙරිණ.

මොට්ටයාගල යනු මහානාග, යඨාලතිස්ස, ගෝඨාභය, කාවන්තිස්ස යන අතීත නරපතීන්ගේ තොරතුරු ඇතුළත් සෙල්ලිපිවලින් යුක්ත ඉපැරැණි පුදබිමකි. මොට්ටයාපල්ලු, මොට්ටයාමල නමින්ද හඳුන්වන මෙම ඉපැරැණි ස්ථානයේ ඇති ගල් පර්වතයේ පියගැට පෙළවල්, කටාරන්, ලෙන්, පොකුණු සංකීර්ණ හා ගල් පර්වතය මුදුනේ ඉපැරැණි දාගැබ් හා ගොඩනැගිලිවල සලකුණු අදද දක්නට ලැබේ.   මෙම ස්ථානයේ මෙම චෛත්‍යය විනාශ කරන ලද්දේ මොට්ටයාගල ගල පාමුල ඇති කුඹුරු යායේ හිමිකරු වන මුස්ලිම් ජාතිකයෙකි. ඔහු තම කුඹුරු පුළුල් කිරීමට මෙම චෛත්‍යයද ඩෝසර් කර තිබේ. පසුව පොලිසිය

සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මැදිහත්ව මෙම පුද්ගලයන් අත්අඩංගුවට ගෙන අධිකරණයට ඉදිරිපත් කිරීමෙන් පසුව රු. 25000 බැගින් දඩ නියම කර මුදාහැරියේය. මෙම සිදුවීම වී වසර 06ක් ගතවී ඇතත් මෙම ඵෙතිහාසික ස්ථානය කැණීම් කර රැකගැනීමට මෙතෙක් වැඩපිළිවෙළක් නම් දිස්ත‍්‍රික්කය තුළ ව්‍යාප්ත වන බවක් පෙනෙන්නට නැත.

ක‍්‍රි.පූ. යුගයේ සිට සශ‍්‍රීකත්වයට හා ජනාවාසයට පත් වූ බවට මොට්ටයාපල්ලම සෙල්ලිපි හා නටබුන් කදිම සාක්ෂියකි. හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයකු වන මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන සූරීන් විසින් රචිත Imrscrittion of Ceylon Part – 01 හි ග‍්‍රන්ථයේ 487 වෙනි සෙල් ලිපියේ මෙම දසභානිකයන් ගැන සඳහන් වෙයි. එම සුවිශේෂී සෙල්ලිපිය මොට්ටයාපල්ලු පර්වතයේ පිහිටා ඇත.

“දශබතික රණඣ වක – ණය උපරඣ නාග උපරඣ තිසහ විහරේ අගථ අනගථ වේකු සගස නියෙ.”

දසභානික පරම්පරාවට අයත් (කතරගම ක්‍ෂත‍්‍රීයන්ගේ පරම්පරාව විය හැකිය) උපථර නාග නාග නම් රජකෙනෙක් ගමිණි තිස්ස විහාරය කරවා පැමිණ නොපැමිණ පූජා කළ බව මෙයින් කියැවේ.

මෙම දසභානිකයන් සම්බන්ධ ගිරි ලිපිය නිසා මෙම ස්ථානය ඵෙතිහාසික බව ක‍්‍රි.පූ. තුන් වන සියවස හෙවත් මහින්දාගමනය සිදුවූ වකවානුව දක්වා ඈතට දිව යයි. එය පුරාවිද්‍යා මූලාශ‍්‍රයකින් සනාථ වන අවස්ථාවන් ලෙස මෙම මොට්ටයාපල්ලු ගිරිලිපිය සුවිශේෂී විය.

 

එවන් ස්ථානයක් වන මොට්ටයාගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය අදටත් ඇත්තේ අනාරක්ෂිත තත්ත්වයකය.

මොට්ටයාගල සෑය විනාශ කර මාස කිහිපයක් ගත වනවිට තිරික්කෝවිල් ප‍්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් සාගම ප‍්‍රදේශයේ තවත් විහාරස්ථානයක් හරි මැදින් ඩෝසර් කර විනාශ කිරීමට තරම් ම්ලේච්ඡ විය. වට අඩි 400ක් පමණ වූ මෙම දාගැබ හරි මැදින් විනාශ කර එහි තිබූ පුරාවස්තුව පැහැරගෙන ගොස් තිබුණි. එය මෙම ප‍්‍රදේශයේ සිදුවූ තවත් විනාශයකි. මෙම සිදුවීමේදීද දෙමළ ජාතිකයන් 7 දෙනෙක් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබූහ. එසේ අත්අඩංගුවට ගැනීම සිදුවූවත් චෛත්‍යයට සිදුවී තිබූ බරපතළ විනාශය මිල කළ නොහැකි තරම්ය.

ඉන් මාස කිහිපයකට පසුව සංවිධානාත්මක පිරිසක් විසින් සාගම වැවට බස්නාහිර දෙසින් මහා වනය තුළ තිබූ තවත් දාගැබක් හාරා එහි පුරාවස්තු සොයා තිබේ. මෙම විනාශය කරන ලද සැකකරුවන් කිසිකෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීමට නොහැකි විය. ඉන්පසුව මෙම පුරාවිද්‍යා විනාශය යොමුවන්නේ අක්කරපත්තුව වට්ටමඩුව දෙසටය. වසර ගණනාවක් දෙමළ ජාතිකයන්ගේ හරකුන්ට කෑම දැමීම සඳහා වෙන්කරන ලද තෘණ භූමියද පසු කලෙකදී අක්කරපත්තුවෙන් පදිංචි පිරිස කුඹුරු වගා කිරීමට පටන් ගත්තේය.

මෙම ප‍්‍රදේශය අවට ඵෙතිහාසික පුරාවිද්‍ය උරුමයන් රැසක් ඇති ප‍්‍රදේශයකි. මෙම පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ වසර 200කට පමණ පැරැණි තමන්ගේ සොහොන් බිමක් තියෙන බව පවසමින් මුස්ලිම් ජාතිකයන් පිරිසක් මෙම ස්ථානයේ තිබෙන ඵෙතිහාසික ගල් කණු සිටුවා පල්ලියක් ලෙස යොදා ගනිමින් තම ආගමික කටයුතු කරන්නට පටන් ගත්තෝය. මෙම තොරතුරු දැනගත් විගස ප‍්‍රදේශයේ නායක හිමිවරුන් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට දැනුම් දී මෙම නීතිවිරෝධී ක‍්‍රියාව නවත්වන්නට කටයුතු කළේය. පසුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවෙන් පැමිණ මෙම ස්ථානයේ ක්‍ෂේත‍්‍ර චාරිකාවක් කර එම ගල් කණු පෙර රජ දවස එම ප‍්‍රදේශයේ තිබූ විහාරස්ථානයක නටබුන් බවට තහවුරු කරගෙන එම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් බවට මේ වනවිට වෙන්කරගෙන ඇත.

වට්ටමඩුව ප‍්‍රදේශයේ ඇති ඉඩම් තමන්ගේ පරම්පරා ඉඩම් යයි පෙන්වීමට මෙම ඵෙතිහාසික නටබුන් යොදා කිරීමට ගිය කුමන්ත‍්‍රණය නතර කිරීමට ප‍්‍රදේශයේ මහා සංඝරත්නයට හැකිවිණ. මෙම ස්ථානයේ විශේෂ ආගමික මෙහෙයක් පැවැත්වීමට සංහිඳියාව ගැන නිතර කතාකරන හකීම් ඇමැතිවරයා ද සහභාගිවීම තුළ නැගෙනහිර බෞද්ධ උරුමයන්වලට යන කලදසාව පිළිබඳව අපට ඇත්තේ කණගාටුවකි.

නැගෙනහිර භූමියේ ඉතා පැරැණිම පුදබිමක් වන මුහුදු මහා විහාරය අන්‍ය ආගමික ආක‍්‍රමණයට ලක් වූ ඵෙතිහාසික පුදබිමකි. මෙහි අවට පදිංචිව සිටින මුස්ලිම් ජාතික අනවසර පදිංචිකරුවන්ගෙන් විහාරස්ථානයට බොහෝ බලපෑම් එල්ල වී තිබේ. අක්කර 264ක පමණ උරුමයක් සහිත මුහුදු මහා විහාරය 1965 වසරේ ගැසට් නිවේදනය අනුව අක්කර 30කට අඩු වී විහාරය සතුව අදට ඉතිරිව ඇත්තේ අක්කර 3ක පමණ වන භූමි භාගයකි. ඉතුරු සියලු ඉඩම් ඒ අවට වැසියන් අත්පත් කරගෙන නිවාස සකස්කර අවසන්ය.

ඉතා වටිනා පුදබිමක් වන මෙම ස්ථානයේ පූර්ණ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීමක් කිරීමට අවශ්‍යව ඇතත් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව එය මෙතෙක් සිදු නොකිරීම තුළ ගම්‍ය වන්නේ මුහුදු මහා විහාරය නොසලකා හැරීම බව ප‍්‍රදේශයේ ජනතාව පවසන කරුණකි. මුහුදු මහා විහාරය අවට ඇති වැලි කඳු යට මෙහි ඉතිහාසය යට වී ගොසින් තිබේ. එය නැවත මතුකර ගැනීම එක්තරා විදිහක සංග‍්‍රාමයක් බව කිව යුතුව ඇත. අද වනවිටද මුහුදු මහා විහාරය අවට ඇත්තේ මුහුදු මහා විහාරයට අනාරක්ෂිත පරිසරයකි.

අවසාන වශයෙන් මතුවූ ගැටලුව ආරම්භ වූයේ ඓතිහාසික දීඝවාපිය පුදබිමට යන මාර්ගයේ මාණික්කමඩුව පුරාණ රජමහා විහාරයේ ඉදිකිරීම් ආරම්භ කිරීමත් සමඟ වේ. ඓතිහාසික දීඝවාපිය රජමහා විහාරයට තවත් පරිවාර චෛත්‍ය ගණනාවක් තිබූ බව පොතපතේ සදහන් වේ. ඉන් එක ස්ථානයක් ලෙස ඓතිහාසික මාණික්කමඩු පුදබිම සඳහන් කළ හැකිය. මෙම ගල්කන්ද මත ගරා වැටුණු චෛත්‍යක නටබුන් ඇති අතර ගල උඩට යෑමට ගල් පඩිපෙළවල්ද කපා තිබේ.

මෙම විහාරස්ථානය නැවත ආරම්භ කිරීමට සූදානම් වූවත් වරිපතන්චේන ප‍්‍රදේශයේ මුස්ලිම් ජාතිකයින් පිරිසක් මාණික්කමඩු පුදබිම අවට තමන්ට ඉඩම් තිබෙන බව පවසමින් එයට විරෝධය පෑමත් සමඟ එම ස්ථානයේ විහාරස්ථානයේ ඉදිකිරීම් තාවකාලිකව නතර වී ඇත. පවතින තත්ත්වය පිළිබඳව අම්පාර දිසාපති තුසිත පී. වනිගසිංහ මහතාද මෙයට මැදිහත් වූ අතර මෙම ගැටලුව නැගෙනහිර ආණ්ඩුකාර රෝහිත බෝගොල්ලාගම මහතාගේ කාමරයේ වසරකට ආසන්න කාලයක් සිර වී ඇත.

වසර 2000කට වැඩිය හිමිකම් කියන මෙම පුදබිම යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර හිමිනමක් එම ස්ථානයේ වැඩසිටි බව ගල්කන්දේ විවිධ ස්ථානවල ඇති නෂ්ඨාශේෂ වී තිබූ බුදු පිළිමවලින් පැහැදිලි වේ. මෙම ඓතිහාසික පුදබිම නැවත ආරම්භ කිරීම තුළින් වෙනත් ජාතියකගේ සිත රිදෙන නිසා මෙයට අවස්ථාවක් නොදී සිටින්නට ආණ්ඩුකාරවරයා උත්සාහ දරන බව ප‍්‍රදේශයේ මහා සංඝරත්නය ප‍්‍රකාශ කර සිටී.

අම්පාර මහාවාපී විහාරාධිපති අරන්තලාව බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානාධිපති, පුලුකුණාව රජමහා විහාරාධිපති, දිගාමඩුල්ල ත්‍රෛනිකායික භික්ෂු සංවිධානයේ සභාපති ශාස්ත‍්‍රපති කිරිඳිවැල සෝමරතන හිමි : “වසර ගණනාවක සිට නැගෙනහිර පළාතේ ඓතිහාසික ස්ථාන විවිධ පුද්ගලයින් විසින් විනාශ කරනවා. අපි මේ පිළිබඳව මාධ්‍යයට කිව්වා. උපවාස කළා. සත්‍යග‍්‍රහ කළා. නමුත් මෙම ස්ථාන නිසි අයුරින් ආරක්ෂා කරන්න වැඩපිළිවෙළක් අද වෙනතුරු සකස් වෙලා නැහැ. ප‍්‍රදේශයේ මහා සංඝරත්නය හැටියට අපි මේ පිළිබඳව කණගාටු වෙනවා. පුරාවස්තු විතරක් නෙවෙයි මහා පරිමාණයේ ඉඩම් මංකොල්ලයන් සිද්ධවෙනවා.

අක්කරපත්තුව ප‍්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයෙන් දමන ප‍්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයේ ඉඩම්වලට බලපත‍්‍ර දෙනවා මේ වගේ දේවල් සිද්ධ වුණත් පාලකයින් නිහඬයි. අපි දිගාමඩුල්ල දිස්ත‍්‍රික්කයේ සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සියලු දෙනාටම සමගියෙන් ඉන්න පුළුවන් හැබැයි, ඒ සංහිඳියාව නැති කරන්නේ දේශපාලනඥයින්.

සුනාමිය ආපු වෙලාවේ ඇඳිවතින් ආපු මුස්ලිම්, දෙමළ අයට ආරක්ෂාව දුන්නේ අපි. ඔවුන්ට දින ගණනාවක් කන්න දුන්නා. ආරක්ෂාව දුන්නා. ඒ අය ඒක දන්නවා. නමුත් මේ දේශපාලනඥයින් අපි අතර තියෙන සමගිය නැති කරලා, ඔවුන්ගේ පහත් අරමුණු ඉෂ්ඨ කරගන්න අහිංසක ජනතාව බේද කරනවා. අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ මඩකලපුව දිස්තික්කයේ ඇති හඳුනාගෙන තියෙන පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරන්න පැහැදිලි වැඩ පිළිවෙළක් තිබිය යුතුයි. එසේ නොකළහොත් මේ සියලු ස්ථාන ගල්කොරි වෙන එක නවත්වන්න අපිට බැහැ.

අපි පවතින තත්ත්වය පිළිබඳව ත්‍රෛනිකායික මහා සංඝරත්නය සමඟ කතා කරලා සියලු ආගමික නායකයින් සමඟ පවතින තත්ත්වය පිළිබඳව කතාකරනවා. ඒ අයට අපේ උරුමයන් පිළිබඳව ඇති වටිනාකම පහදල දෙනවා. අපිට වෙනත් කිසිම ආගමක් එක්ක හෝ ජාතියක් එක්ක තරහක් වෛරයක් නැහැ. හැබැයි කව්රුන් හෝ අපේ බෞද්ධ උරුමය විනාශ කරලා නැගිටින්න හදනවා නම් අපි ඒකට ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. ඒ වගේම නීතිය කියන එක හැමදෙනාටම එකක් විය යුතුයි. මේ රටේ නීති දෙකක් තියෙන්න බැහැ.”

අම්පාර මඩකලපුව දෙදිසාවේ ප‍්‍රධාන සංඝනායක හිමිදුරාව ශ්‍රී සුමංගලාරාමාධිපති ගිරිතලේ ගුණානන්ද හිමි : “නැගෙනහිර පළාතේ වැඩිහිටි භික්ෂුන් වහන්සේ හැටියට අපි කවදාවත් වෙනත් ජාතියකට වෙනත් ආගමකට හානියක් වෙන අයුරින් කටයුතු කරලා නැහැ. නමුත් අපේ බෞද්ධ උරුමයන්වලට නැගෙනහිර පළාතේදී අන්‍ය ජාතිකයින් විශාල වශයෙන් හානි සිදුකර තියෙනවා. එතකොට සිංහල ජන සමාජය තුළ විනාශයන් කරන අය පිළිබඳව ඇතිවන්නේ වෛරයක්. මේ තත්ත්වය පාලනය කරන්න අපි වගේම අනිත් ආගම්වල නායකයින් ඒ ඒ ආගම් පිළිබඳව ඒ අයගේ උරුමයන් පිළිබඳව තමන්ගේ ජනතාව දැනුම්වත් කළ යුතුයි. අපේ රටේ තියෙන පුරාවස්තු ආරක්ෂා කරන්න නිසි වැඩපිළිවෙළක් තවම නැහැ.

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අපේ උරුමයන් ආරක්ෂා කරන්න මීට වඩා කැපවිය යුතුයි. හැම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයකටම දිවා රාත‍්‍රි සේවකයින් යෙදවිය යුතුයි. අවුරුද්දකට වරක්වත් අලුත් කැණීම් කරලා මේ ඉතිහාසය පිළිබඳව තව තවත් දේවල් සෙවිය යුතුයි. ඒ සඳහා රජයේ වගකීමක් වෙනවා. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්මේන්තුවට අවශ්‍ය පහසුකම් සපයන්න රජය කටයුතු කළ යුතුයි. ඇමැතිවරුන්ට කෝටි ගණන් සල්ලි ගෙවල ප‍්‍රාඩෝ ගේනවට වැඩිය නරකද අවුරුද්දකට එක පුරාවිද්‍යා ස්ථානයක් හදන එක. ඒක නිසා නැගෙනහිර පළාතෙන් විනාශ කරන්න හදන අපේ උරුමය රකින්න ආණ්ඩුව කඩිනම් වැඩපිළිවෙළක් සකස් කළ යුතුයි. එසේ නොකර සංහිඳියාව හදන්න උත්සාහ කරනවා නම් ඒක විහිළුවක් ලෙසයි මම දකින්නේ. අපි බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා වශයෙන් නැගෙනහිර වෛරය වපුරන්න හදන්නේ නැහැ. හැබැයි මේ වගේ දේවල් වළක්වන්න කෙලින් තීරණ ගන්න නායකයෙක් රටකට අවශ්‍ය වෙනවා වර්තමාන පාලකයන්ගෙන් අපිට ඒවා සිදුවෙන බවක් පේන්නේ නැහැ.”

මහාචාර්ය පී. බී. මණ්ඩාවල මහතා පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂක ජෙනරාල් : “නැගෙනහිර පළාතේ ඇති ඓතිහාසික ස්ථාන ගවේශනය කරන්න අපි ආරම්භ කළා. අම්පාර සහ මඩකලපුව දිස්ත‍්‍රික්කවල ගවේශනය කරල අවසන් ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත‍්‍රික්කයේ තවම ගවේශනය කරනවා. අම්පාර දිස්ත‍්‍රික්කයේ රක්ෂිත කැලෑවල තිබෙන ස්ථාන ගවේශනය කරන්න තියෙනවා. දැනට හඳුනාගෙන ඇති ස්ථාන පුරාවිද්‍යා නාමපුවරු සවි කරන්න සියලුම කටයුතු අවසන් කරලා තියෙනවා. ඒ වගේම අපේ දෙපාර්තමේන්තුවට සේවක ගැටලුවක් තියෙනවා. අපි මේ පිළිබඳව තොරතුරු රැස් කරලා කළමනාකරණ සේවා දෙපාර්තමේන්තුවට ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා. ඉදිරියේදී ඒ කාර්යයන් ඉටුවෙයි කියලා අපි විශ්වාශ කරනවා. ඒ වගේම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්මේන්තුවට පළාත් අධ්‍යක්ෂකවරුන් සහ දිස්ත‍්‍රික්කවලට සහකාර අධ්‍යක්ෂකවරුන් පත් කරන්න කියන යෝජනාව අපි ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා. ඒකත් පිළිඅරගෙන තියෙනවා. මේ අඩුපාඩු සපුරා ගත්තට පස්සේ අපිට රට පුරා විශාල සේවාවක් ලබාදෙන්න පුළුවන් කියලා මම විශ්වාස කරනවා.”

ශ්‍රී ලංකාවේ නර්තන කලාවේ ඓතිහාසිකත්වය හා සංස්‌කෘතික පසුබිම විමසා බැලීමේදී සබරගමු නර්තනය පිළිබඳ අනිවාර්යයෙන්ම විමර්ශනයට භාජන කළ යුතුය. ඒ මන්ද විවිධ විවිධ සමාජ පෙරළියන්ට පත්ව ඇති එම නර්තන කලාව සෑහෙන කාලයක්‌ තිස්‌සේ මුළුගැන්වී පැවැතීමයි. උත්ත කලාව වෙනුවෙන් ඇප කැපවූ ගිහි පැවිදි උගතුන් හා කලා ශිල්පීන්ගේ අප්‍රතිහත උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක්‌ වශයෙන් සබරගමු නර්තනයට පුනර්ජීවයක්‌ ලැබුවා පමණක්‌ නොව අන් කිසිදු සම්ප්‍රදායකට නොදෙවෙනිව නැඟී සිටින්නට එයට හැකිව ඇත. එබඳු සබරගමු නර්තනය පිළිබඳ විධිමත් අධ්‍යයනයක යෙදීමට පෙරාතුව ශ්‍රී ලංකාවේ නර්තනයේ ප්‍රභවය පිළිබඳ කරුණු බිඳක්‌ සොයා බැලිය යුතුව ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ නර්තන කලාවේ ඉතිහාසය පිළිබඳ විමසුමට ලක්‌ කිරීමේදී ප්‍රාථමික ජන සමාජය පැවැති ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය දක්‌වා කාල පරාසය තුළ අධ්‍යයනයක යෙදිය යුතුව ඇත. එය විජයාවතරණය සමඟ මෙරටට සංක්‍රමණය වූ ආර්ය ජනයා පැමිණීමට පෙරාතුව මහා රාවණ යුගය ක්‍රි. පූ. 2725- 2780) යුගය දක්‌වා දිවේ. එකල ලංකා සමාජය තුළ යක්‌ෂ, නාග, දේව යන ගෝත්‍රිකයන් ජීවත්වූ අතර ඔවුන්ගේ සමාජය තුළ සැලකිය යුතු මට්‌ටමේ උසස්‌ සංස්‌කෘතික දියුණුවක්‌ තිබූ බවට සාක්‌ෂි හමුවේ. එහිදී මුලින්ම අනන්‍යතාවයට මුසුවූ ඔවුන්ටම ආවේණික ලක්‌ෂණයන්ගෙන් යුත් ගුප්ත නර්තන විලාශයන් තිබූ බව මහාවංශය තුළින් විවරණය කෙරේ. එහි සඳහන් වන ආකාරයට ගිරි වස්‌තු පුරයෙහි නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් සහිත මංගල්‍යයක්‌ පැවැත්වූ බව (මහාවංශ බුද්ධදත්ත සංස්‌) 7 වන පරිච්ඡේදයේ 30 වැනි ගාථාවේ සඳහන් වේ. එමඟින් පැහැදිලි වන්නේ විජයලංකාවට ඒමට පෙරාතුව සිට මෙරට ජන සමාජයේ නර්තන කලාවේ මූලාරම්භය පැතිර තිබූ බවයි.

ප්‍රාග් ඓතිහාසික බෞද්ධ ඉතිහාසයේ පටන් නර්තනය පිළිබඳ යම් අවබෝධයක්‌ පැවැති ජාතියක්‌ වන සිංහලයන් ලාංකික ශිෂ්ටාචාරයේ වැදගත් ආරම්භයක්‌ ගනු ලබන අනුරාධපුර යුගයේ සිට මහනුවර යුගය දක්‌වා වූ කාල පරාසය තුළ විවිධත්වයෙන් යුතුව වර්ධනය වී ඉදිරියට සපැමිණි බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. නර්තන කලාව විවිධ ශෛලීන් ඔස්‌සේ වර්ධනය වී ප්‍රධාන කොටස්‌ (3) තුනකට බෙදී ඇත.

1. උඩරට

2. පහතරට

3. සබරගමු

යනුවෙනි.

උඩරට නර්තනය උඩුනුවර, යටිනුවර, මහනුවර ආශ්‍රිතවද, පහතරට නර්තනය ගාල්ල, මාතර, කළුතර, හම්බන්තොට ආශ්‍රිතවද සබරගමු නර්තනය රත්නපුර ආශ්‍රිතවද ප්‍රචලිත වන්නට විය.

එලෙස උඩරට, පහතරට හා සබරගමු ප්‍රදේශයන් තුළ දිගු කාලයක සිට විදේශීය ආක්‍රමණ හා සංක්‍රමණයන්ට ගොදුරුව දොaලනය වෙමින් පැවැත එන්නකි. එම සියලු නර්තනයන්හි ගායන, වාදන හා රංගන සම්ප්‍රදායන් කුමක්‌ වූවත් කමක්‌ නැත. එය සිංහලයන්ගේ අනන්‍යතාව පිළිබිඹුව සිංහල ගුණ සුවඳ වහනය වන කලාවක්‌ බැවිනි.

සබරගමු නර්තන සම්ප්‍රදාය ප්‍රධාන වශයෙන් ව්‍යාප්තව පවත්නේ පූර්වෝක්‌ත භුගෝලීය කලාපයක්‌ තුළය. මෙම අද්‍යතන සබරගමුව නමින් හඳුන්වන ප්‍රදේශය තුළින් ආදී මානවයන්ගේ (අවු. 38000) වාසභූමි කොටගත් බලංගොඩ, කල්තොට, බෙල්ලන් බැඳි පියෑස්‌ස, කුරුවිට, බටදොඹලෙන, කුකුළේගම, නෙරවන, ගල්ගෙය යන ස්‌ථාන කැණීම්වලින් සායම් වර්ග, ඉඳිකටු, ඛනිජ හා සත්ව ඇටවලින් සාදන ලද හැඩ නොවූ ආභරණ කොටස්‌, කුඩා පාෂාණයන්a, හිල් කරන ආයුධයන් හමුව එම ආදර්ශයන් රත්නපුර ජාතික කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත. එකල සබරගමු ප්‍රදේශය පුරාණ නගර නිර්මාණය අනුව චන්ද්‍රගිරි හා ඉන්ද්‍රගිරි යන නාමයෙන්ද හඳුන්වා ඇති බව වංශ කථාවලින් හෙළිව ඇත.

එලෙස ඇරැඹි සබරගමු නර්තනය අනෙකුත් නර්තන ද්වාරයන්ට බොහෝ සෙයින් අමිශ්‍ර හා ස්‌වාධීනව වැඩෙමින් අතීතයේ සිට පැවැත එන්නකි. ශ්‍රී ලංකාවේ උඩරට, පහතරට නර්තන සම්ප්‍රදායන්ගෙන් වෙනස්‌ කොට දැකිය හැකි වන්නේ ප්‍රධාන අංග ලක්‌ෂණයන්ගෙන් කීපයක්‌ නිසාමය.

එහි ප්‍රායෝගික වශයෙන් නර්තනයේ යෙදෙන විට අත් පා හැසිරවීම, ගායනය, වාද්‍ය භාණ්‌ඩ හා නාදය, වස්‌ත්‍රාභරණ හා ප්‍රාදේශීය වශයෙන් පවත්නා ආවේණික තත්ත්වයයි. එබැවින් සබරගමු නර්තන සම්ප්‍රදාය අනෙක්‌ නර්තන ද්වාරයන්ට වඩා පෞරාණිකත්වය, නිර්මලත්වය කාලයක්‌ තිස්‌සේ පැවැත ආ ක්‍රමික විකාශනයක විදහා පෑමක්‌ වේ.

ඒ නිසාම එම නර්තනයන් කිසියම් නැටුමකට සම්මිශ්‍රණ නොවූ දේශීය ඌරුවට හැඩ ගැසුණු ලක්‌ෂණ කීපයක්‌ දක්‌නට ලැබුණි.

එලෙස පැවැති සබරගමු නර්තන කලාව දඹදෙණි රාජ්‍ය සමයේ යළි කලඑළි දකින්නට විය. එය උගත් යයි සම්මත කපු නිළමේවරුන් හා ඔවුන්ගේ පරපුරයන් යටතේ සීමාවී තිබුණ නර්තන පරපුරයන් ගුරු මුෂ්ටි සහිතව පැවැති හෙයින් ඔවුනුත් සමඟ අභාවයට ගොස්‌ ඇත. දෙල්ගොඩ, බලංගොඩ, මොරහැල, තෙප්පනාව, ඇලපාත, බටුගෙදර, අයගම යන ප්‍රදේශවල විසිරව පැතිර ඇත. එයින් කලවාන දෙල්ගොඩ විඡේතුංග අතපත්තු මුදලිතුමා ක්‍රි. ව. 1642 දී දෙවැනි රාජසිංහ රජුගෙන් සන්නසක්‌ද, ක්‍රි. ව. 1718 දී කලවාන ධර්මාලංකාර මුදලිතුමාට කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු සන්නසක්‌ ලබා දී ඇත.

මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ එකල ප්‍රසංගික නර්තනය පැවැතුණේ රඡ්ජුරුවන්ගේ මූලිකත්වයෙන් බවය. රඡ්ජුරුවෝ රාජ්‍ය නායකයා වූ අතර ආගමික නායකයා වූයේ බෞද්ධ භික්‌ෂුවයි. එකල නාට්‍ය කලාවට අමාත්‍යවරයෙක්‌ පවා පත් කර තිබී ඇති බව මහාවංශයේ පැහැදිලිව සඳහන් වේ. රඡ්ජුරුවෝ කලාකරුවන්ට ගම්වර ලබාදී තිබෙන්නේ ඔවුන්ගේ ජීවිත පැවැත්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්නවලින් මුදාලීමටය.

සබරගමු නැටුම් පුහුණු වන ආධුනිකයා මුලින්ම හරඹ 36 ක්‌ ප්‍රගුණ කළ පසු ගායනය, වාදනය, නැටුම් යන අංශයන්ට යොමු කරනු ලබයි. එම රංගන හඳුන්වනුයේ මුල්මාත්‍රය යනුවෙනි. එබැවින් මුල්මාත්‍රය තුළ නැටුමක තිබිය යුතු සියලුම අංග ඇතුළත්ව තිබේ. තිත, මුල පදය හෙවත් මාත්‍රය, තානම, කවිය, අඩිවට්‌ටම, කස්‌තිරම, අඩව් යන සප්ත අංගයන් ඊට ඇතුළත් වේ. එබැවින් මුල් මාත්‍රය ශාස්‌ත්‍රීය වශයෙන් ගත් කල පරිපූර්ණ නෘත්‍යාංගණයකි. ගමන් මාත්‍රයේ මුල්පදය “ජිං කිටිතක්‌ තත් කිරිටක්‌ ” වේ.

සබරගමු නර්තනය සඳහා ඇඳුම් නිර්මාණය විවිධාකාරය. සබරගමු නර්තන ඇඳුම් කට්‌ටලය සමන් දෙවිඳුගේ ඇඳුම් කට්‌ටලයට සමාන බව පෙනේ. එය පහත සඳහන් කාව්‍ය දෙකෙන් වඩාත් තහවුරු වේ.

බැන්ද ජටාවද සිරසට වට කර මුදුනට සිළුමිණ පළ¹ලා

කන්ද කඩුක්‌කන් නෙත්තිමාල බැඳ කර පටි පසු මාලය දාලා

බන්දි වළලුද උර බන්දිය බැඳ අත්කව ඉන පටියක්‌ දාලා

බැන්ද හැඩය පටි හා සුදු සේලය ගෙන ඇඟ දවටාලා

රෙද්ද රතිsන් ඇඳ නරුපට තබමින් ඉනවට රැළි තබනා

සද්ද සිටින ලෙස සිලිම්බු දෙකකුත් අරගෙන දෙපයට පළඳවනා

සිද්ධ පොරණ ඉසිවර බස විලසට සැරසිලි මෙලෙසිනා

ඇද්ද වෙනත් මේ හැටියට නැටුමක්‌ සබරගමු දෙවොලෙහි සොඳිනා

උඩරට, පහතරට නර්තනය කෙසේ වෙතත් සබරගමු නර්තනය කිසියම් නැටුමක්‌ සම්මිශ්‍ර නොවුණ දේශීය ඌරුවට හැඩ ගැසුණු ලක්‌ෂණ කීපයක්‌ ඇත. සබරගමු නර්තනයන් විදහාපාන වන්නම් හා සව්දම්වලට වෙනස්‌ වූ සාහිත්‍යයක්‌ සබරගමු නර්තනයේ ගැබ්ව ඇත. ඒ නිසාම සබරගමු වන්නම් තුළින් සිය ගී රාවය දෙසවන් පිනවමින් පහන් මඩු නර්තනය සිදු කරන්නේ ජනමන වශී කරමින්ය.

සබරගමු නර්තනයේ විවිධ ශාන්තිකර්ම ඇත. ඒවා අතර පත්තිනි දෙවියන් වෙනුවෙන් පවත්නා ගම්මඩු, දෙවොල් මඩු හැරුණ විට ලංකාවේ පහතරට කිසි කලෙක දක්‌නට නොලැබෙන පහන්මඩු හා ගීමඩු නටනු දැකිය හැකිය. තුන්දා, සත්දින ගීමඩු ඇති බවත් ඒවා දකින අය මහත් පුදුමයට පත්වනු ඇත. පහතරට නර්තනයේ මෙවැනි ශාන්ති කර්ම දක්‌නට නොලැබේ.

ඒ අනුව පැහැදිලි වන්නේ සබරගමු නර්තනයට විශේෂ වූ කලා රීතියක්‌ ඇති බවය. පහන්මඩුව, පුනාමඩුව, කිරිමඩුව, ගම්මඩුව, දෙවොල් මඩුව, ගීමඩුව, හෑල්ලුම් මඩුව යන තෝත්‍ර සියල්ලෙහිම වාගේ උඩරට හා පහතරට දෙකෙහිම පුද නොලබන දේවතා ගොල්ලක්‌ කැඳවනු ලබයි. වඳුරුමාල දෙවියන්, අමරාවතී අඳුන් කුමාර, සඳුන් කුමාර, උන්ජල් සාමි, ගිනිජල් සාමි, ගෝමර සාමි, පනිච්චි බංඩාර, පන්දම් බංඩාර, පන්දම් දේවි යන එකම දෙවියෙක්‌ හෝ යකෙක්‌ අනෙක්‌ නර්තන ද්වාරයේ නැත.

සබරගමු නර්තනයේ තවත් අංගයක්‌ නම් බලි යාගයයි. බලි යාගය ජන්ම පත්‍ර ඇති හා නැති අය සඳහාද නියමිත බලි රාශියක්‌ ඇත. මෙම බලි යාගවලින් සිදු කෙරෙනුයේ නවග්‍රහ නව දෙනාගෙන් සිදු වෙතැයි විශ්වාස කරන අපල උපද්‍රවවලින් මිදීම සඳහා කරන ශාන්ති කර්මයන් වේ.

සබරගමු නර්තන කලාව නමින් වෙනම නැටුම් කලාවක්‌ නොතිබූ බව බොහෝ දෙනාගේ අදහස වුවද එයට පමණක්‌ සීමාවූ විශේෂ ලක්‌ෂණ කීපයක්‌ තිබීමෙන් ඉතාමත් උසස්‌ නර්තන කලාවක්‌ තිබුණ බව විශ්වාස කළ හැකිය.

එයින් ප්‍රධාන වශයෙන් හැඟෙන්නේ ඒ ඒ නැටුම්වලට අවශ්‍ය ඇඳුම් සැකසීම පිළිබඳ උපදෙස්‌ ස්‌ත්‍රි පක්‌ෂයට පමණක්‌ සීමාවූ නැටුම් විශේෂයක්‌ තිබීම (දිග්ගෙඩි නැටුම) හා සියලුම නර්තනයන්ට දවුල පාවිච්චි කිරීමය. සබරගමු නර්තන කලාවට අනුගත වන සුවිශේෂි අංගයක්‌ වන චිත්‍ර, කැටයම්, මූර්ති හා ගොක්‌a කලාවන්ද වේ.

ඒ නිසාම හෙළ ජන ජීවිතය හා බද්ධ වූ හෙළ ශන්ති කර්ම, සමන් කලාව නර්තනයන්ට සම්බන්ධතාවක්‌ පවතින බව වංශකතා වලින් හෙළිව ඇත. එලෙස ඇරැඹි සබරගමු නර්තන කලාව මහින්දාගමනයෙන් පසුව බෞද්ධ සංකල්ප ඔස්‌සේ සම්මිශ්‍ර වෙමින් පැවැතෙන්නට විය.

එම බෞද්ධ සංකල්ප වඩාත් ඉස්‌මතු වූයේ ශ්‍රී දළදා වහන්සේ සම්බන්ධයෙනි. එයට හේතු පාදක වූයේ කෝaට්‌ටේ වැඩ සිටි ශ්‍රී දළදා වහන්සේ අනාරක්‌ෂිත බව වටහාගත් හිරිපිටියේ රාළ දැනගත් විගස අතිශයින් රහසිගතව මාතර, දෙනියාය, රක්‌වාන, රඹුක, කලවාන, හංගමුව හරහා දෙල්ගමුව රජමහා විහාරයට වැඩම වූ බව ඓතිහාසික පුරා වෘත්තයකි.

එලෙස දළදා වහන්සේ වැඩම වීමේදී මඩුවන්වෙල රටේ රාළහාමි, පන හැටගල දහනක්‌ කෝරාළ, අරුක්‌ගොඩ කපුරාළ ආදී ප්‍රභුන් ආරක්‌ෂාව ලබාදී ඇත. එලෙස ආරක්‌ෂාව ලබා දීමට ප්‍රධාන කටයුතු කර ඇත්තේ මඩුවන්වෙල රටේ රාළගේ අංගම්පොර සටන් ශිල්පීන් බව නොරහසකි.

දෙල්ගමුව විහාරයේ වැඩසිටි දළදා වහන්සේට සියලු පුද සත්කාර ලැබුවත් හරියාකාර දළදා පෙරහැරක්‌ පැවැත්වීමට අවස්‌ථාවක්‌ නොවීය. එම අඩුව සම්පූර්ණ කළේ සමන් දේවාලයෙනි. සබරගමු නැටුම් හා සම්බන්ධ මාත්‍රා 5 ක නැටුම් සබරගමු මහා සමන් දේවාලයේ වාර්ෂික පවත්වන ඇසළ උත්සවයේ අවස්‌ථා 5 කට උචිත පරිදි සකසා ඇති බව ඇසළ පෙරහැර සම්බන්ධ වාර්තාවල සඳහන් වේ.

සබරගමු ගුරු කුල වෙන වෙනම සැකසුණු ගායනා ක්‍රම, වාදන ක්‍රම, නර්තන ක්‍රම දක්‌නට ලැබේ. විශේෂයෙන් සබරගමු නැටුම්වලට ආවේණික පෙරහැර නැටුම් ක්‍රමයක්‌ නිර්මාණය විය. එය ශ්‍රී දළ¹ වහන්සේ දෙල්ගමු රජමහා විහාරයේ සිට සමන් දේවාලයට වැඩමවීම පසුබිම් කොට ගෙනය. එය කෝට්‌ටේ යුගයේදී රචනා කරන ලද කියමන් හා නැටුම් ක්‍රම පෙළ ගැස්‌මක්‌ ඇත. එම පෙළ ගැස්‌ම දොළොස්‌ (12) ආකාරයක්‌ වේ.

1. තුණුරුවන් නමස්‌කාරය

2. අවසර ගැනීම

3. කරඬුව හිස මත තැබීම

4. මංගල දවුල් බෙර වාදනය

5. ධාතු විස්‌තර සිංදු

6. ධාතු විස්‌තර කවි

7. සක්‌ පිඹීම

8. මුදු පද ගායනාව

9. බෝධි සත්ව සිංදු

10. අට දිග ගැසූ පද

11. දැකුම් අත්

12. වැ\ම් අත් සහිත ආ වැන්ඳුම් පදයෙන් පෙරහැර ගෙට ගෙවදී

සබරගමු නැට්‌ටුවා (විශේෂයෙන් මලල් වෙස්‌ නැට්‌ටුවා) කිසි විටෙකත් පුද්ගලයන් පෙරටු කරගෙන නටනු නොලබති. ඔවුන් රඟ දක්‌වන්නේ තුනුරුවන් විෂයෙහි සහ දෙවියන් ඉදිරියේ පමණි.

මෙසේ කල්යත්ම සීsතාවක රාජසිංහ රජතුමා විසිරී පැතිරී සිsටි සබරගමු නර්තන ශිල්පීන් කැඳවා සමන් දේවාල පෙරහැරට නැටුම් සම්බන්ධ කර ඇත. එතුමාගේ රාජ්‍ය පාලන කාලය තුළ ශ්‍රී දළ¹ වහන්සේ දෙල්ගමු විහාරයේ සිට රත්නපුර සමන් දේවාලයට පෙරහැරින් 11 වාරයක්‌ වැඩමවා ඇත. ඒ සඳහා නර්තන විලාශයෙන් ආරක්‌ෂිත රැකවරණය ලබාදී ඇත්තේ අංගම් පොර සටන් ශිල්පීන්ය. එම වැඩම වීමේදී ආරක්‌ෂාව පිළිබඳව විමසිල්ලෙන් සිටින ලද්දේ කොටි නැටුම් විලාශයෙන් රංගනයෙන් යෙදෙන සටන් ශිල්පීන්ය. කඩු, කිණිසි වැනි ආයුධ රැගෙන යන ලද්දේ කෙසෙල් පතුරු වැනි දේ තුළ සඟවාගෙන නර්තනයේ යෙදෙන ශිල්පීන්ය. එවැනි අනාරක්‌ෂිත බවක්‌ හැඟේ නම් එය දැනුම් දෙනු ලබන්නේ බෙර දවුල්වල නාද රටාවෙන් වීම අංගම් පොර සටන් කලාවේ උපක්‍රමශීලී භාවය වඩාත් තහවුරු වේ.

එමෙන්ම සමන් දේවාලය පෘතුගීසි ග්‍රහණයට ලක්‌වූවායින් පසු එම උවදුරෙන් මුදා ගැනීම සඳහා පෘතුගීසි බලකොටුවට සටන්කරුවන් ඇතුල් වී ඇත්තේ නර්තන විලාශයෙනි. පෘතුගීසි සෙබළුන් නැටුමට හා කරණම්වලට වශී වූ පසු ඔවුන් හා සටන් කර මුදාගත් බව පැවසේ. මේ සඳහා කුරුවිට රාළ, කුරුවිට තැඹිලියන රාළ, කහවත්තේ රත්න රාළ, කලවානේ දහනක්‌ කෝරාළ, ගම්මැද්දේ විදාන රාළ, පරගල රත්නරාළ, ප්‍රධාන අංගම් පොර සටන් ශිල්පීන් සහභාගි වී ඇත. එය සංකේත වන පරිදි පෘතුගීසි සෙබළෙකු හා සිංහල සෙබළෙකු සටන් වදින ආකාරය පිළිබිඹු වන පෘතුගීසි ලාංඡනයක්‌ සමන් දේවාල පිවිසුම් මළුවේ පියගැට පාමුල දකුණු පසින් දැකිය හැකිය. එපමණක්‌ නොව කටුවන පෘතුගීසි බලකොටුව බිඳීම සඳහා නර්තන විලාශයෙන් සබරගමු සටන්කරුවන් ඇතුළු වී ඇත්තේද මෙයාකාරවය.

දළදා වහන්සේ මහනුවරට වැඩම කළ දා පටන් අලි ඇතුන් සමඟ නර්තන ශිල්පීන් මුල් වරට ඉදිරිපත් කොට ඇත්තේ සබරගමුවෙනි. එම ශිල්පීන් අදත් බටුගෙදර, අංගම්මන, බලංගොඩ, කලවාන, දෙල්ගොඩ, ඇලපාත, අයගම වැනි ග්‍රාමයන්හි ශේෂව දැකිය හැකිය.

සබරගමුවේ ජනතාවගේ සිතුම් පැතුම් ගති සිරිත් සහ ජන ජීවිතයේ බොහෝ දැ සබරගමු නර්තනයෙහි ගැබ්ව ඇත.

එම නර්තන කලාවට නව ජීවයක්‌ ලබා දීමට දෙල්ගොඩ මහතාගෙන් පසුව කටයුතු කළේ කලාභූෂණ සම්මානලාභී නර්තන විශාරද ජී. වී. අබේරත්න මහතා යයි කීවාම වරදක්‌ නැත. ඒ මහතා වැඩි වෙහෙසක්‌ දරා සබරගමු පළාත් සභා ප්‍රතිපාදන මත සබරගමු නර්තන පාඨමාලාවක්‌ සකස්‌ කෙරුණි. සබරගමු නර්තනයට අනුබද්ධිත අංගම්පොර සටන් කලා පුහුණුව ඒ ඔස්‌සේ ලබා දුන්නේ අංගම් පොර සටන් විශාරද රාජා වික්‍රමආරච්චි මහතාගෙන් ලැබුණේ අනගි සහායකි. එහෙත් එම පාඨමාලාවෙහි පුහුණු වීම් සඳහා ස්‌ථානයක්‌ නොමැති කල්හි එවකට කෞතුකාගාර අධ්‍යක්‌ෂව සිටි සිරිනිමල් ලක්‌දුසිංහ මහතාගේ අනුමැතිය මත රත්නපුර ජාතික කෞතුකාගාර පරිශ්‍රය ඉඩ කඩා ලබා දුන්නේ ලියුම්කරු විසිනි. එයින් ඇරැඹි සබරගමු නර්තන කලාව සෞන්දර්ය විශ්වවිද්‍යාලය දක්‌වා පැතිර යාම සතුටට කරුණකි.

එපමණක්‌ නොව එම වකවානුවේදී රත්නපුර ජාතික කෞතුකාගාරයේ සබරගමු නර්තන මැදිරියක්‌ සකසා විවෘත කෙරිණි. ඒ සඳහා අවශ්‍ය සැලසුම්, පුස්‌තකාල පොත්පත්, ඇඳුම් පැළඳුම් හා භාණ්‌ඩයන් ලබා දුන්නේ සෞන්දර්ය විශ්වවිද්‍යාලයේ සබරගමු නර්තන අංශ ප්‍රධානී වික්‍රමසිංහ බංඩාර, ජී. වී අබේරත්න හා ඇලපාත කු. ගුණසේන මහතුන් බව සිහි ගැන්විය යුතුව ඇත. එය අදත් ප්‍රදර්ශනය කෙරේ.

මෙම පාඨමාලාවේ සාර්ථකත්වය මත එම වකවානුවේ සමන් දේවාල පෙරහැර අලංකාර වූයේද එලෙස පුහුණුවලත් නර්තන ශිල්පීන්ගේ නර්තනයන් නිසා බව කිව යුතුමය.

එහෙත් වර්තමානයේ එම නර්තන පුහුණු වීම් අතරමඟ නැවැතී ව්‍යාකුල තත්ත්වයකට පත්ව ඇත. එයට ප්‍රධාන හේතුවක්‌ වන්නේ විධිමත් සැලසුමකින් තොරව එම පුහුණු ශිල්පීන්ගේ සහාය නොගැනීම හා ප්‍රතිපාදන නොමැති නිසායි. එයද සබරගමු නර්තනයේ පැවැත්මට බාධකයක්‌ව පවතී.

සබරගමු නර්තනය නංවන්න ප්‍රායෝගික වැඩපිළිවෙළක්‌ නොමැතිව ඊළඟ පරම්පරාවට දැනුමක්‌ ලබාදිය නොහැක. කුලභේද වැනි සමාජ අගතීන් නිසා පාරම්පරික නැට්‌ටුවාට සමාජ පිළිගැනීම හා ආර්ථික වටිනාකමක්‌ ලැබී නැත. පාරම්පරික නැට්‌ටුවන්ගේ දරු පරපුර මේ යථාර්ථය අත් දුටු බැවින් ඔවුන් වෙනත් වෘත්තීන් කරා යොමුවී ඇත. මෙය ඉතාම ෙ€දනීය තත්ත්වයක්‌ වන අතර මෙයට ප්‍රතිකර්මයක්‌ වන්නේ පාරම්පරික නැට්‌ටුවන්ගේ දරු පරපුර සතු කුසලතාවන් විධිමත් අධ්‍යයනයක්‌ ඔස්‌සේ වර්ධනය කිරීමට යාන්ත්‍රණයක්‌ සැකසීමෙනි.

මෙලෙස පාරම්පරිකව පැවැති සබරගමු නර්තනය ඉස්‌මතු කරමින් සමන් දේවාල ඇසළ පෙරහැර නිසි කලට, නිසි වේලාවට, නිසි අයුරින් පැවැත් වූයේ දිවංගත හිටපු බස්‌නායක නිළමේ තැන්පත් ඇන්ටන් තෙන්නකෝන් මහතා බව අදත් ජනතාව අගයකි. එමෙන්ම පෙරහැර සඳහා සහභාගි වන සේවා දායකයින් හා සියලුම නර්තන ශිල්පීන්ගේ සේවා සැපයීම් වෙනුවෙන් ප්‍රතිපාදන හා ඇගයීම් නිසි අයුරින් ලැබීම් නිසා පෙරහැර සාර්ථක වූ බව ඔවුහු අදත් පවසති.

එයින් පසුව වර්තමානය දක්‌වා ඉපැරණි සිරිත් විරිත් හා සබරගමු නර්තනයන් ගිලිහී යමින් නවාංග එකතු වෙමින් බජව්වක්‌ බව සමන් දේවාල ඇසළ පෙරහැර පත් වෙමින් පවතී. එපමණක්‌ නොව පෙරහැර දිනයන්හි සබරගමු නර්තනයේ ප්‍රභවය, විකාශනය හා සමන් දෙවොල ගොඩනැගී ඇති ආකාරය පිළිබඳ පුළුල් අධ්‍යයනයක්‌ විශ්ලේෂණාත්මකව මාධ්‍ය මඟින් හෙළි කිරීමට දැනුමැත්ත

මෙම හේතුන් නිසා සුවිශේෂි ගායනයන් සහිත සබරගමු නර්තනයන් වසරකට වරක්‌ හෝ බොහෝ අයට දක්‌නට ලැබුණේ සමන් දේවාල ඇසළ පෙරහැරෙනි. එයත් අහිමිව ඇත. මෙමඟින් හෙළි වනුයේ සබරගමු නර්තනයට සබරගමුවෙන් වත් ඉඩකඩක්‌ නොලැබෙන බවය. මෙය අදාළ බලවතුන්ගේ විශේෂ අවධානයට යොමු විය යුතු කරුණකි.

සබරගමු නර්තනය සුපෝෂණය කළ පුරෝගාමීන් අල්පයක්‌ දැනට ජීවතුන් අතර ඇත. ඒ අතර සෞන්දර්ය විශ්වවිද්‍යාලයේ සබරගමු නර්තන අංශ ප්‍රධානී වික්‍රමසිංහ බංඩාර, ජී. වී. අබේරත්න, රාජා වික්‍රමආරච්චි, පරාක්‍රම නිරිඇල්ල, කු. ගුණසේන, ගලතුර පියදාස පතිරණ මහත්වරුන් ඉන් සමහරෙකි.

එහෙයින් අභාවයට යන සබරගමු නර්තන කලාව ගොඩනැංවීම සඳහා යෝජනා කිහිපයක්‌ ඉදිරිපත් කිරීමට මෙම ලිපිය මඟින් අවස්‌ථාවක්‌ ලබා ගන්නෙමි.

ඒ සඳහා කළ යුතු වන්නේ සබරගමු පළාත් සභාවේ මූලිකත්වයෙන් සියලුම නර්තන ප්‍රධානි හා විsයතුන් ඒකරාශි කර වැඩමුළුවක්‌ පවත්වා සියලු භේදයන් ඉවතලා නියමිත විෂය මාලාවක්‌ යටතේ සබරගමු නර්තන පුරුදු පුහුණු කර රාජ්‍ය නර්තන කණ්‌ඩායමක්‌ සකසා ඉදිරියට යා යුතුව ඇත.

එහෙයින් සබරගමු පළාත් සභාවේ විශේෂ අවධානය යොමු කර එහි ප්‍රතිපාදනයන් මත රත්නපුර කෞතුකාගාර පරිශ්‍රයේ ඉදිකර ඇති සංස්‌කෘතික මධ්‍යස්‌ථානයේ සංස්‌කෘතික අමාත්‍යාංශය හා කෞතුකාගාර දෙපාර්තමේන්තුවේ අනුමැතියෙන් පුරුදු පුහුණු කළ හැකිව ඇත. එහි පුහුණු වීම් දෙස්‌ විදෙස්‌ සංචාරකයන්ට නැරඹීමට ඉඩ සලසා රාජ්‍ය ආදායම වැඩි කරගත හැකිය.

එමෙන්ම රත්නපුර ජාතික කෞතුකාගාරයේ පිහිටුවා ඇති සබරගමු නර්තන මැදිරිය පුළුල් කර සංරක්‌ෂණ මධ්‍යස්‌ථානයක්‌ ලෙස පවත්වාලිය හැකිය. එවිට සබරගමු නර්තනය වඩාත් ඔප් නැංවෙනු ඇත.

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ(-සබරගමු නාට්‍ය කලාව- ඊ. ඒ. දෙල්ගොඩ මහතා (1959)

මහාවංශය- බුද්ධදත්ත හිමි සංස්‌කරණය

ජී. වී. අබේරත්න මහතාගේ ලිපියක්‌

සබරගමු පැරැණි ලියවිලි- කිරිඇල්ලේ ඥන විමල හිමි

ශත වර්ෂයකටත් ඉහත හක්‌මන නගරය දැනට පවත්නා ස්‌ථානය හැඳින්වුණේ “ගුලුගහ ළඟ” යනුවෙනි. හක්‌මන සහ ඒ අවට ප්‍රදේශය ඉතිහාසයේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය තෙක්‌ ඈතට දිවෙයි. එහෙත් එම අවධිය පිළිබඳ ඉතිහාසය අපේ වංශ කථාවල සඳහන්ව ඇත්තේ අනුමාන වශයෙනි.

විජය ලංකාවට පැමිණීමට පෙර මෙහි යක්‌ෂ, නාග යන ගෝත්‍රිකවල ජනතාව වාසය කළ බව වංශ කථාවල සඳහන් වෙයි. ක්‍රි. වර්ෂ දෙවන සියවසේදී ලංකාවට පැමිණි “ක්‌ලෝඩියස්‌ ටොලමි” ලංකාවේ සිතියමක්‌ ඇඳ තිබේ. අපට ඇති පැරණිම ලංකා සිතියම එයයි. එහි මාතර ආසන්නයේ .භAණ්‌DධඹDA. යනුවෙන් සඳහන් කර ඇත්තේ මාතරට නොදුරෙන් පිහිටි “නාවිමන” යෑයි “රාසනායගම්” මහතා විශ්වාස කරයි. ටොලමිගේ සඳහන අනුව ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයෙහි මාතර හා ඒ අවට නාග ගෝත්‍රිකයන් විසූ බව ප්‍රකාශ වෙයි.

ලංකාවේ දකණු දිග නාගයන් විසූ බව ඌරුමුත්තේ කන්දේ තිබී සොයාගත් සෙල්ලිපියකද සඳහන්ය. බ්‍රාහ්මී අක්‌ෂරයෙන් ලියෑවුණු එම සෙල්ලිපියෙහි “පෙරුමකනාගලෙන” යනුවෙන් සඳහන් වෙයි. නාග නම් “ප්‍රධානියාගේ ලෙන” යන අදහස ඉන් ප්‍රකාශ වේ. මෙම සෙල් ලිපියෙන් ලංකාවේ දකුණු ප්‍රදේශයෙහිද නාගයන් වාසය කළ බවට වැදගත්ම සාධකයක්‌ වේ.

මාතර හා ඒ අවට වාසය කළ නාග ගෝත්‍රිකයන් හක්‌මන දක්‌වා ව්‍යාප්ත වූ බවට නාදුගල – නායිම්බල- නාකන්ද නාරද්ද යන ග්‍රාම නාම දෙස්‌ දෙයි. හක්‌මන සිට දෙයියන්දර මහා මාර්ගයට අයත් වන දෙණගම සහ කුඩා නාකන්ද, මහානාකන්ද යනුවෙන් ගම් දෙකකි. ඒ අනුව චූලනාග මහානාග යනුවෙන් දෙපිරිසක්‌ විසූ බවත් ඒ ඇසුරින් දෙනාගම දෙනගම වූ බවත් ප්‍රකටය. නාකන්දට දකුණු දෙසින් පිහිටියේ නාගයන්ට අයත්ව තිබුණු කැලැ සහිත ගම් බිම් පෙදෙස “නාමල් පිට” පසුව කරුවැල්පිට යනුවෙන් ව්‍යවහාර වී ඇත.

හක්‌මන නගරයට නැගෙනහිර දෙසින් විහිදී ගිය කුඹුරුයාය අදත් කායිවෙල යනුවෙන් හඳුන්වයි. එයද නාගයන් විසින් අස්‌වද්දපු කුඹුරු යායයි. එම කුඹුරුයාය කෙළවර පිහිටියේ “නාරද්ද” කියන ගම්මානයයි. මේ අනුව යම් යම් අයගේ පෙළපත් නාමයන්ද “නාගසිංහ” පරම්පරාව කෝංගල අදත් ජීවත් වෙති.

වංශ කතාවල සඳහන් නොවූවත් අනුරාධපුර අවධියේ මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාදේශීය රජෙකු හෝ වෙනත් ප්‍රධානියකු හෝ වාසය කළ බව ජනප්‍රවාදයෙහි පවතී. ශතවර්ෂ දෙසිය හතළිස්‌ වැන්නෙහි රජ පැමිණි මිණි කිරුළු නම් රජෙකු පිළිබඳ තංගල්ල – හක්‌මන රංසෑගොඩ යන ප්‍රදේශවලින් තොරතුරු ලැබේ. 1707 දී රජ පැමිණි වීර පරාක්‍රම නරේන්ද්‍රසිංහ රජු දවස රචනා කෙරුණු කහ කුරුළු සංදේශයෙහි මිණිකිරුළු රජු විසින් පොළොම්මාරුවෙහි කළ සෑයක්‌ ගැන සඳහන් වේ.

“මුනිඳු දාතු වඩමින් නිසි ලෙස සො ඳුරූ
නිරිඳු මිණි කිරුළු කරවූ සෑය ගරූ
පසිඳු සුරතරත් පුද කරන තිර තුරූ
දිනිඳු අවර වදු වෙහෙරට පොළොන් නරූ

ක්‍රි. ව. 1780 දී රජ පැමිණි රාජාධි රාජසිංහ සමයෙහි ලියෑවුණු නීල කොබෝ සංදේශයෙහිද සිටිනාමලුව වැනුමේදී මිණි කිරුළු රජු ගැන සඳහන් වෙයි.

“එමින් කිරුළු රදහට පොරණ නිර තුරු
කළෙන් පසඟ තුරුන ද ලැබම තන තුරු
බියෙන් නොහැර කරනා විලස අද තුරු
පුහුන් කරති සත මෙහි නිතර ගොස තුරු

ශතවර්ෂ 240 දී ලංකා රාජ්‍ය කළ මිණිකිරුළු රජෙකු ගැන අපේ වංශ කථාවල සඳහන් නොවේ. 1. දෙටුතිස්‌ස (ක්‍රි. ව. 206) රජු විසින් බමුණුගම විහාරය – උමංගල එළුගල් සෑය කරවන ලද බැවින්. 1. දෙටුතිස්‌ රජු මිණිකිරුළු නමින් ව්‍යවහාර වීද යන්න ගැන කඹුරුපිටියේ වනරතන හිමියෝ සැක කරති. මිණි කිරුළු රජ හක්‌මනද වාසය කළ බවට ජනප්‍රවාදයේ පවතී. හක්‌මන බෙලිඅත්ත මහා මාර්ගයේ හක්‌මනට සැතපුම් භාගයක්‌ පමණ දුරින් පිහිටි දැනට මාලිගාතැන්න නමින් ව්‍යවහාර කරන ස්‌ථානයෙහි රජතුමාගේ මාලිගය පිහිටියේ යෑයි ද රජතුමා සක්‌මන් කළ සක්‌මන්මළුව තිබූ ස්‌ථානය සක්‌මන “හක්‌මන” නමින් ප්‍රකට වූ බව ද අදත් පැවසේ.

රජතුමා ස්‌නානය කළ පීල්ල තිබුණු ගම උඩුපීල්ලගොඩ බවට පත්ව ඇත. රජුට මුරුතැන් සැපයූ ගම මුරුතාමුරය නමින්ද හැඳින්වේ. එළුගල්සෑය පිහිටි අමංගල කඳු වැටියෙන් වටවූ කුඩා වැව උයන් වැව නමින් ප්‍රසිද්ධය. එම ප්‍රදේශයද රජෙකු වාසය කළ බවට ඓතිහාසික සාධක පවතී. උයන්වැව ආසන්නයේම රජමල්වත්ත නමින් කොටසක්‌ තිබී ඇත. උයන් වැව කුඩා දූපතකි. එහි වූ විශාල ගල රජතුමා ජල ක්‍රීඩාවට පැමිණ හිඳගත් ගල වැඩහිඳිනාගල නමින් හැඳින්වෙයි. ඒ අසලම ඇති ගල්ලෑල්ල රජතුමාගේ සළු උනා තැබූ හෙයින් ඒ නම් වී ඇත. එහිම නිදන්ගල නමින් තවත් ගලක්‌ ද වෙයි. එම ගල යට නිධානය ඇති බව ද පැවැසේ. උයන්වැවට නොදුරෙන් රජගෙදර, රජමල් වත්ත ඉලංගම් මඩුව (එදා නළුවන් හා වාදකයන් හැසුරුණු තැන) යනාදිය ගැන සඳහන් වෙයි. මේ අනුව හක්‌මන ආශ්‍රිතව රජ කෙනෙකු වාසය කළ බව පසක්‌ වෙයි.

දහසයවන ශතවර්ෂය වනවිට හක්‌මනත් කෝට්‌ටේ රාජධානියට අයත්ව තිබිණ. එය අවධියේ කෝට්‌ටේ රාජ්‍යයට මාතර දිශාවතියද අයත්වීය. බෙන්තර ගඟේ සිට වලවේ ගඟ දක්‌වා ප්‍රදේශය මාතර දිසාවතිය වීය. හක්‌මන අපද කෝට්‌ටේ රාජ්‍යයේ යටත් වැසියෝ වූහ. ක්‍රි. ව. 1551 සිට 1597 දක්‌වා කාල සීමාව තුළ පෘතුගීසීහු කෝට්‌ටේ රාජ්‍යය ආරක්‌ෂා කර දීමට දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ යුද කටයුතු සඳහා සහභාගි වූහ.

තමන්ගේ මරණින් පසු කෝට්‌ටේ රාජ්‍ය පෘතුගීසීන්ට අයත් වන සේ ක්‍රි. 1580 දී ලියූ අන්තිම කැමැති පත්‍රයේ ප්‍රකාර රජුගේ මරණින් පසු 1597 දී කෝට්‌ටේ රාජ්‍යය පෘතුගීසීන්ට අයත් වීය. ධර්මපාල රජුගේ මෙම අමන ක්‍රියාව නිසා වසර දෙදහසකට ආසන්න කාලයක්‌ ස්‌වාධීනත්වයෙන් ජීවත්වූ හක්‌මන වැසියෝ ද විදේශීය ආධිපත්‍යයට යටත් වූහ.

ධර්මපාල රජුගේ ඇමැතියා වශයෙන් එදා කටයුතු කළේ හක්‌මන දෙමටපිටියේ උපන් සමරකෝන් රාළයි.පෘතුගීසින්ට මාතර දිසාව අයත් වීමෙන් පසුවද මාතර දිසාවේ පාලනයඔවුන්ට හිතවත්  සමරකෝන් රාළ යටතේ පැවැත්වීය. ඔහු දිසාපති ලෙසද හඳුන්වනු ලැබිණි. රණශූර සමරකෝන් රාළ හෙවත් දොන් ෆර්ඩිනැන්ඩු එකල මාතර දිසාපතිවරයා විය. ඕඩර් ඔෆ්ද ක්‍රයිස්‌ට්‌ (OEDER OF THE CRIEST) නමැති නයිට්‌ පදවියද දැරූ හෙතෙම බටහිර රටකින් නයිට්‌ නාමයක්‌ ලද පළමු වැනි ආසියාතිකද විය. කටුවන බලකොටුව ජයග්‍රහණය කරවීම සඳහා ප්‍රමුඛතම කාර්යභාරය සිදුකළ පුද්ගලයා ලෙස ඔහුට එම නයිට්‌ පදවිය ලැබී ඇත. දොන් කොන්ස්‌තන්තීනු නවරත්න නමැති අයෙක්‌ ඉන් පසුව මෙහි දිසාපතිවරයා ලෙස කටයුතු කොට ඇත.පෘතුගීසීන්ට මාතර දිශාව අයත් වූවායින් පසු ආරක්‌ෂාව සඳහා ඔවුහු ගාල්ල, මාතර පමණක්‌ නොව රට මධ්‍යයේ සබරගමු සීමාවේ “කටමතද” කොටුබැඳ හමුදා නතර කිරීමෙන් යුද ශක්‌තිය තර කළහ. ඔවුහු හක්‌මනද කොටුවක්‌ බැන්ද වූ බව සඳහන් වේ.

හක්‌මන සටන්

එම කොටුව බඳනා ලද්දේ හක්‌මන මුලටියන මහා මාර්ගයේ නාකන්ද හා පල්ලාවෙල සීමාවේ බව බොහෝ දෙනෙක්‌ විශ්වාස කරති. අදත් එම ස්‌ථානයට කොටුදොරකඩ යන නම ව්‍යවහාර කරති.

ස්‌ථානීය ගැන සැක සහිත වුවත් පෘතුගීසි හා ලන්දේසීන්ගේ සටන් ගැන විස්‌තරයක්‌ කරන “රුබෙරු” නම් ගත් කතුවරයාගේ වාර්තාවක හක්‌මන පෘතුගීසි කොටුවක්‌ ගැන සඳහන් වෙයි. “සබරගමුවේ අපේ බලය අඩු වීමෙන් පසු අණදෙන නිලධාරි තැන සේනාංකයක්‌ ගෙන මාතර පැමිණියේය. අපේ සේනාව මාතරට නොදුරින් පිහිටි හක්‌මන ක්‍රි. ව. 1643 දී කඳවුරු බැඳගත්හ”

ක්‍රි. ව. 1658 දී ලංකාවේ පෘතුගීසි පාලනය අවසන් විය. එහෙත් එයට ප්‍රථම ක්‍රි. ව. 1645 ජනවාරි 10 දින පෘතුගීසීන් හා ලන්දේසීන් අතර ඇතිවූ ගිවිසුමක්‌ අනුව බෙන්තර ගඟේ සිට වළවේ ගඟ දක්‌වා ප්‍රදේශය ලන්දේසීන්හට භාර දුන්හ. මෙම හේතුවෙන් පෘතුගීසි ආණ්‌ඩුවේ අවසානයට අවුරුදු 13 කට ප්‍රථම අපි ලද්දේසීන්ගේ යටත් වැසියෝ වීමු. මාතර දිසාව ලන්දේසීන්ට අයත් වීමෙන් පසු මාතර හක්‌මන – තංගල්ල – ගන්දර යන ස්‌ථානවල ඇතුන් හා යුද උපකරණ ඇතුළු වෙනත් බඩු බාහිරාදිය තැන්පත් කිරීම සඳහා කුඩා බලකොටුද මුහුදින් සැතපුම් 20 ක්‌ පමණ දුරින් පිහිටි කටුවන අංගසම්පූර්ණ බලකොටුවක්‌ ද තැනූහ.

මාතර නගරයෙහි තැනූ බලකොටුවද අංගසම්පූර්ණ විශේෂ බලකොටුවකි. ක්‍රි. ව. 1645 දී ලංදේසීහු හක්‌මන කොටුවක්‌ තැනූහ. හක්‌මන කඩපළට යාර 150 ක්‌ මාතර දෙසින් කොක්‌ගහවත්තට ඉදිරිපස ඇති දැනට කොටුගොඩැල්ල නමින් ව්‍යවහාර වන ඉඩම එදා ලංදේසි බලකොටුව වෙයි. දැනට එම ඉඩමේ රජයේ බෙහෙත් ශාලාව සහ ගොවිජන සේවා කාර්යාලය පිහිටුවා තිබේ. මෙම ඉඩමේ ලංදේසීන් විසින් පරිහරණය කරන ලදැයි කියන යුද උපකරණ ආදිය වළ දමා ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. ඒ අනුව මෙම ස්‌ථානය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික වටිනාකමක්‌ ඇති බව පැරණි අය විශ්වාස කරති.

හක්‌මන ලංදේසි කොටුව ගැන ජර්මන් ජාතික “බෙහර් සොහාන් ෆොන්ඩර්” ගේ වාර්තාවක මෙසේ සඳහන් වෙයි. “ක්‍රි. ව. 1645 නොවැම්බර් 26 දා සැන්ටිපෝල් සිට සැතපුම් 15 ක්‌ ඈතින් වූ අපේ කඳවුරක්‌ පිහිටි හක්‌මන බලා යැමට මට අණ ලැබිණ. හක්‌මනදී අප රෝගාතුර වූයෙන් 1646 ජනවාරි 26 දා හක්‌මන සිට බල ඇණි තුනක්‌ සමඟ කලක්‌ නැවතී සිටීම සඳහා මාතර බලා පැමිණියෙමු” බලඇණි තුනක්‌ නතරව සිටියේ නම් හක්‌මන කොටුව තරමක්‌ විශාල බව පැහැදිලිය.

ලන්දේසි පාලන සමයේ හක්‌මන සටන් කිහිපයක්‌ම සිදුවූ බවට “විදේශීය දුටු ලංකාව” නමැති පොතෙහි සඳහන් වෙයි. ක්‍රි. ව. 1656 ජුනි මස හක්‌මනදී සිදුවූ සටනක්‌ ගැන “බෝල් දියස්‌” නම් ඕලන්ද ඉතිහාසඥයකුගේ වාර්තාවක මෙසේ සඳහන් වේ. “අපේ රාජකාරියෙහි යෙදී සිටින මාතර උපන් “රබෙල්” මහතා හක්‌මන ආරක්‌ෂාව පිණිස යුරෝපීයයන් 10 ක්‌ හා ලැස්‌කිරින්වරුන් 15 දෙනෙක්‌ සමඟ ද සරෙන්තුවක්‌ හා ගමන් භයටන් වැඩි දෙනකු සමඟ හක්‌මනින් නික්‌ම ගියේය. ඒ බව සිංහල රඡ්ජුරුවන්ගේ සේනාවට ආරංචි වී ඉන් ප්‍රස්‌ථාව ලබා ගෙන ඒ ඉඩම අල්ලා ගන්නා බලාපොරොත්තුවෙන් මිනිසුන් සියයකින් යුත් සේනාවක්‌ පහර දෙන්නට පටන් ගත් නමුත් රබෙල් මහතා විසින් දෙන ලද සැර පහර කරනකොටගෙන ඔවුහු පලා ගියෝය. මෙය සිදුවයේ 1655 ජනවාරි මාසයේදීය. රබෙල් යුද්ධ දක්‌ෂයෙකි. ඔහුගේ දක්‌ෂතාවන් “රබෙල් අස්‌න” නමැති පොතෙහි වර්ණනා වේ.

කටුවන යුද ශක්‌තිය තරකර ගැනීම සබරගමුවට තර්ජනයක්‌ විය. සබරගමුවේ මහ දිශාව මේ ගැන කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුට පහදා දීමෙන් පසුව ඌවේ මහ දිශාවද සබරගමුවේ මහ දිශාවද යටතේ සේනාවක්‌ සංවිධානය කර කටුවන කොටුවට පහර දීම සඳහා එවීය. කිරිඇල්ලේ ජයසුන්දර, අකුරුම්බොටුවාගල අභයනායක, කුරුප්පු අවිටියාගොඩ ගුණතිලක, අලහකෝන්, මාකඳුරේ ධම්මාලංකාර පණ්‌ඩිත සෙනෙවිරත්න, බුම්වානේ ඒකනායක, උඩගම රාජපක්‍ෂ ඇතුළු නිළමේවරු සේනා සංවිධානය කර මුල්ගිරිගල කඳවුරු බැඳ ගත්හ.

රුහුණේ සිංහලයන්ද දහස්‌ ගණනකින් මෙම පිරිසට එක්‌වූහ. 1761 පෙබරවාරි 6 – 7 – 8 දිනවලදී සටන් කර ලන්දේසීහු පලවා හැර කටුවන කොටුව අල්ලා ගත්හ. කටුවන සටනින් නොමැරී ඉතිරිවූ ලංදේසිවරු හක්‌මනට පසු බැස හක්‌මන බලය තරකර ගත්හ. කටුවනින් ජය ලැබූ සිංහලයෝ හක්‌මන බලා ගමන් කර 1761 පෙබරවාරි 10 දින හක්‌මන කොටුවට පහරදීම ආරම්භ කළහ.

දෙපිරිස නායිවෙල් යායේදී මුණගැසී කළ සටන ඉතාම බිහිසුණු විය. නායිවෙල එකම ලේ විලක්‌ බවට පත්වීය. හක්‌මන කොටුවත් ලංදේසීන්ට අහිමි විය. ලංදේසීන්, ඉංග්‍රීසින් යටතේ ලංකාවේ යුද සේවයේ යෙදී සිටි ජර්මන් ජාතික “හර්පෝට්‌ ඇල්බ්‍රෙහට්‌” ගේ වාර්තාවක හක්‌මන කන්දේ තිබූ ආදම්ගේ ප්‍රතිමාවක්‌ ගැන මෙසේ සඳහන් වේ.

හක්‌මන කන්දේ සෑහෙන විශාලත්වයකින් යුතු මැටියෙන් සෑදූ ප්‍රතිමාවක්‌ දක්‌නට ලැබේ. දිවා රෑ දෙකහි පහන් දල්වා තිබෙන සිද්ධස්‌ථානයක්‌ (පොගුම් මැදිරියක්‌) මෙහි ඇත. එම ස්‌ථානයට නොදුරෙන් ඔහුගේ පාද සලකුණු දක්‌නට ලැබේ.

හර්පෝට්‌ හක්‌මන කන්ද යෑයි නම් කළේ අමංගල කන්දට විය හැක. ආදම්ගේ පාදයයි. ඔහු නම් කළේ ගලේ කෙටූ ශ්‍රී පතුලෙයි. කියවීමට නොහැකි ගලේ කෙටූ අකුරු බ්‍රාහ්මීය අක්‌ෂරවලින් ලියූ සෙල්ලිපියකි.

(මෙම ලිපිය පොත් පත් ඇසුරෙන් සකස්‌ කළෙමි. නිමල් ගමගේ මහතාගේ තොරතුරු විශේෂයි.)

Older Posts »

Categories