රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයේ ඉතිහාසය දඹදෙණිය රාජධානි යුගය දක්වා ඈතට විහිදෙයි. එය දෙවැනි පරාක්‍රමබාහු (ක්‍රි.ව. 1236-1271) රජ සමයේ ප්‍රධාන අමාත්‍ය ආර්යකාමදේව විසින් ගොඩ නැඟූ එකකි. එහෙත් ඒ මුල්ම දෙවොල අද දක්නට නැත.

‘සමන් සිරිත’ නමැති කාව්‍ය ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ දෙවොල ඉදි වීමට පෙර එම භූමියේ ‘සපරගමුව විහාරය’ නමින් පුදබිමක් තිබූ බවය. විහාරවාසි සීලවංස නම් හිමි නමක ශ්‍රීපාදයේදී දුටු සිහිනයකට අනුව එහි ලෙනක තිබූ, සපරගමුවට අධිගෘහීත සමන් දෙවිඳුන්ගේ ප්‍රතිමාවක් විහාරයට වැඩමවා පුද පූජා පැවැත්වූ බව ජනප්‍රවාදයේ කියවේ. අනතුරුව එය සමන් දෙවොල වී යැයි සඳහන් වේ.

එදා ආර්ය කාමදේවයන් මෙකී දෙවොලට භාරයක් වී තිබේ. සපරගමුවෙන් සැලකිය යුතු මැණික් ප්‍රමාණයක් ලැබුණ හොත්, එමඟින් සමන් දෙවිඳුන් උදෙසා තෙමහල් මැඳුරක් තනවන බව ඒ බාරයයි. ආර්යකාමදේවගේ අභිප්‍රාය හිතුවාටත් වඩා හොඳින් ඉෂ්ට සිද්ධ වූ බවත්, පොරොන්දු ප්‍රකාරව තෙමහල් දේවාලය තැනවීමෙන් නොනැවතුණු හෙතෙම දේවාලයේ මතු පැවැත්ම උදෙසා ගම්වර, ආභරණ හා තනතුරු ද පිරිනැමූ බවත් පැවසේ. වර්ෂ 1415 දී සවැනි පරාක්‍රමබාහු රජ, ආර්යකාමදේවගේ මුනුපුරු වූ නීලප්පෙරුමාල් ලවා රිදී විසිහය දාහක් වැය කොට මේ සමන් දෙවොලය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා ඇත. මහාචාර්ය මැන්දිස් රෝහණදීරයන් සඳහන් කරන්නේ රජු නීලප්පෙරුමාල්ට, බස්නායක හා බණ්ඩාරනායක තනතුරු ද පිරි නමා ඇති බවය.

සිමොන් පිඤ්ඤා

මෙවන් ඉතිහාසයක් හිමි රත්නපුර සමන් දේවාල භූමියේ දක්නට ලැබෙන ඉපැරණි නටබුන් අතර ඇති, බෞද්ධ සංකල්පයන්ට බෙහෙවින් ආගන්තුක වූ ශෛලමය ඵලක කැටයමක් කාගේත් කුහුල දනවන්නකි. මේ අල්ප උන්නත කැටයමේ කඩුවක් ඔසවා ගත් පෘතුගීසි සොල්දාදුවකුගේ පයට පෑගුණු සිංහල හේවායකුගේ රුවක් දක්නට ලැබේ. ඊට අදාළ පාඨ සටහන් කර ඇත්තේ තැන තැන අපැහැදිලි පෘතුගීසි භාෂාවෙනි. මේ රුවෙහි දැක්වෙන්නේ පෘතුගීසි ජාතික සිමොන් පිඤ්ඤා නමැත්තා බවත්, හෙතෙම සිංහල රජුගේ ලස්කිරිඤ්ඤ හමුදාවේ නායක තනතුර දැරූ බවත් ‘පරංගි කෝට්ටේ’ කෘතියේ 69 පිටුවෙහි පැවසෙයි. එදා ඔහු දැරූ තනතුර හඳුන්වා ඇත්තේ වික්‍රමසිංහ නමිනි.

කෝට්ටේ රජ කළ දොන් පුවන් ධර්මපාලගේ රාජ සභාවේ සිටි එකම පෘතුගීසි ජාතිකයා ඔහු බව ආචාර්ය ටිකිරි අබේසිංහ මහතා අදහසයි. ක්‍රි.ව. 1603 දී බලන කොටුව ඇල්ලීමට කළ සටනේදී සම නායකත්වය දුන් සිමොන් පිඤ්ඤා, දොන් ජෙරනිමෝ ද අසවේදු සෙනෙවියා යටතේ මෙරට පැමිණි පරංගියෙකි.

බලන කොටුවට ඇතුළු වන්න ස්ථානයක් සොයමින් සිටියදී සිමොන් පිඤ්ඤාට එක්තරා ගැමියෙක් බලන කොටුවට පිවිසිය හැකි මඟක් පෙන්වා දුන්නේය. ඒ මඟ දිගේ ගොස් ඔහු බලන කොටුවට යන විට එහි එකදු සිංහලයෙක්වත් නොසිටියේය. එය උඩරට රජුගේ උපායක් බව උපකල්පනය කළ පිඤ්ඤා ඒ හිස් බළකොටුව 1603 පෙබරවාරි 02 දා අත්පත් කර ගත්තේය.

මේ අතර සිංහල හමුදාව, තලම්පිටියේ සිටි පෘතුගීසි හමුදාවට පහර දීමට සූදානම් බව දොන් ජෙරනිමෝ ද අසවේදුට දැන ගන්න ලැබුණු නිසා ඔහු පිඤ්ඤාට නියෝග කර ඇත්තේ ඔහුගේ හමුදාවෙන් අඩක් තලම්පිටියට යවන ලෙසයි. මේ නියෝගය නිසා කලකිරුණු සිමොන් පිඤ්ඤා පෘතුගීසි හමුදාව හැර පියා සිංහල හමුදාවට එක් වූ බව කියැවේ (ශ්‍රී ලංකාවේ පෘතුගීසි ආක්‍රමණයෙන් සිදු වූ සංස්කෘතික පෙරළිය, ආචාර්ය මිරැන්ඩෝ ඔබේසේකර, පිටු 81-82)

රත්නපුර සමන් දේවාලයේ ගල් කැටයමේ නිරූපිත වන්නේ මෙකී සිමොන් පිඤ්ඤා බව එහි ඇති පාඨයක දැක්වෙයි. රාජකීය පණ්ඩිත කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමියන් සහ ඉතිහාසඥ එස්.ජී. පෙරේරා පියනම විසින් එහි සඳහන් පෘතුගීසි ලේඛනය තම කෘතිවල උද්ධෘත කර දක්වා තිබේ.

එස්.ජී. පෙරේරා පියනමගේ පරිවර්තනයේ සඳහන් වන්නේ “මේ (කඩුවෙන්) මේ (රණ සූරයා) මැඬීමි. මා ඉන්දියාවේ සිට පැමිණ දැනට තෙවිසි වසකි. ඉන් සොළසක් කපිතන් කෙනකු ලෙස සේවය කළෙමි. මා පා මුල වැටී සිටින ඔබට පෙනෙනුයේ යාපන පටුනේ රජය. මම සිමන් පිඤ්ඤා ඔහු අබිබැවීමි” යනුවෙනි.

එනමුත් කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමියන්ගේ ‘සපරගමුවේ පැරණි ලියවිලිඑ’ කෘතියේ පෘතුගීසි සෙල් ලිපියේ දැක්වෙන ‘යාපා පටුනේ රජ’ යන්න දක්නට නැත. පෙරේරා පියනම සඳහන් කර ඇති ‘තෙවිසි වසකි’ යන්න වෙනුවට කිරිඇල්ලේ හිමියන්ගේ පරිවර්තනයේ ඇත්තේ ‘අවුරුදු 15ක්’ ලෙසිනි.

කෙසේ වුවද එස්.ජී. පියනම සඳහන් කරන්නේ මේ කැටයමින් දක්වා ඇත්තේ පෘතුගීසීන් සමඟ නල්ලූරුවේදී (යාපනයේ) පරරාජසේකරම් සටනක නියැළි බවත්, එහිදී ඔහු පෘතුගීසීන්ට හිතවත් රජකු වූ පෙරියපුල්ලේගේ පුතු මරා දැමීමට ඒ සටනේදී උත්සාහ කරනු දුටු සිමොන් පිඤ්ඤා ඉදිරියට පැන ඔහු බේරා ගත් බවත්ය.

රත්නැක රාල

සපරගමු සමන් දේවාලයේ දක්නට ලැබෙන ඵලකයේ ඇත්තේ එම සිදුවීම දක්වන කැටයමක් බව එස්.ජී. පෙරේරා පියනම කියයි. කිරිඇල්ලේ ඤාණවිමල හිමිගේ අදහස වන්නේ එහි කඩුවක් අමෝරා සිටින්නේ සිමොන් පිඤ්ඤා වන නමුත් බිම වැටී සිටින්නේ යාපා පටුනේ නොව ‘රත්නැක රාල’ බවයි.

පෘතුගීසීන් විසින් දෙවොල් බිම වනසා ඒ මත බළකොටුවක් සහ පල්ලියක් සාදා තිබූ බැවින් එය බිඳ දමා පෘතුගීසීන් කපා දැමූ දේවාලයේ ස්වර්ණාභරණ ගබඩාව බාර නිලය දැරූ රත්නායක මුදියන්සේ නොහොත් රත්නැක රාල, පසුව පෘතුගීසීන්ට හසු වූ ආකාරය පෘතුගීසීන් විසින් කැටයම් කර ඇති අයුරු බවට උන් වහන්සේ වැඩි දුරටත් අදහස් දක්වයි. එනමුත් සපරගමුවේ එන ජනප්‍රවාදචවලින් පැවසෙන්නේ මේ කැටයමින් නිරූපණය වන්න ඒ කිසිවකු නොව, පෘතුගීසීන් විසින් අන්තෝනියෝ බරෙන්තු නමින් හඳුන්වනු ලැබූ ‘කුරුවිට රාල’ බවයි. කුරුවිට රාල අතිදක්ෂ සිංහල රණ සූරයෙකි. වර්ෂ 1603දී පෘතුගීසීන් සමඟ ප්‍රබල සටනක් කර රුවන්වැල්ල බළකොටුව අල්ලා ගත් ඔහු පසුව සපරගමුව හා මාතර දෙදිසාවම පෘතුගීසි ග්‍රහණයෙන් මුදා ගත්තේය.

ඔහුට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා පෘතුගීසීන්ට ගෝවේ සිටි කොන්ස්තන්තීනු ද සා නමැති සෙන්පතියා ගෙන්වීමට සිදු විය. වසර 17ක් තිස්සේ පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව සටන් කළ කුරුවිට රාල ලෙල්ලෝපිටියේදී වූ සංග්‍රාමයේදී පරාජයට පත් විය.

ඒ කෙසේ වෙතත් මේ පෙරහර සමයෙන් පසු රට යළි විවෘත වීමෙන් අනතුරුව රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට යන බැතිමතුන්ට මෙන්ම අධ්‍යාපනය ලබන විද්‍යාර්ථීන්ටත් මේ ශෛලමය කැටයම් පුවරුව උඩු මළුවට පිවිසෙන දැවැන්ත පියගැටපෙළ පාමුල දකුණු පස ආනමේත්‍ර ප්‍රාකාරයට කාවද්දා ඇති අයුරු දැක බලාගත හැකිය. ඒ සමඟම ගලේ කෙටු සන්නසක් ද එහිදී දැක බලා ගත හැකිය.

සොළොස් හැවිරිදි ‘ජයමහලේන’ කුමරු ‘සවැනි පැරකුම්බා’ ලෙස රජ බවට පත් වූයේ වර්ෂ 1412දීය. හෙතෙම 1419දී ගම්පොළ රාජධානය යටත් කර ගෙන ශ්‍රී දළදාව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ නුවරට වැඩම කරවූයේය. ඉන් පසු හේ 1420දී වහරක්ගොඩ, 1421දී කෑරගල, 1429දී දෙවිනුවර, 1434දී නායිමන, 1452දී හලාවත සෙල් ලිපි ලියවා පිහිටුවූ අතර, 1453දී රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට ද ගලින් කළ සන්නසක් පිරිනැමුවේය. එහි ඇසළ පෙරහර සම්බන්ධයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ.

“ … අවුරුදු මහලලයට ඇසළ පෙළහරට කැකුළු පැසිසාල් එක් සිය පණසක් පොල් සියයක් පාන් පූජාවට පොල් දාසක් හා රාජ භඬාගාරයෙන්ද සඳුන් අමු කපුරු පිනිදිය කපුරු අගරු හා වඩන්ට විසිතුරු වූ අනගි සළු තුනක් හා අවුරුදු පතා සුදුසු වූ සළු එක එක හා රන් තළි රන් තැටි රිදී තැටි රන් කරඬු රිදී කරඬු රන් කෙඩි රිදී කෙඩි රන් හි රන් දුනු රන්දොලි රුවන් බැඳි රන් මුදු රන් මිටුයෙදු ශෙවත චාමර රන් පිළි(ලු) මුතු කුඩ යනාදිව් සියලු පූජා භාඬයන් පුද කර වදාරමින් …” “ … ඇසළ පෙළහැර දවස්හි හෝ යම් කිසිවක්හු විසින් දෙවියන්ට පුද පඬුරුලිම් කෙරෙත් නම් ඊට ප්‍රථමයෙන් තුන් බෝධියට පූජා කරමින් ඔවුන් ලවා පසුව පින්…”

වර්ෂ 1618දී සමන් දේවාලයත්, සබරගමු විහාරයත් පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කර දැමූ පසු දෙවන රාජසිංහ රජු (1629-1687) පෘතුගීසීන්ට ප්‍රහාර එල්ල කර 1665දී යළි ඒ බිමේ සමන් දෙවොල ඉදි කරවූ බව ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. අද ඇති දෙවොල දෙවන රාජසිංහ රජු විසින් ගොඩනැඟූ එකක් බව ද පැවසේ. සියවස් ගණනාවක ඉතිහාසක් හිමි රත්නපුර මහ සමන් දේවාලයට යන කා හටත් මේ ඉපැරණි ගල් සන්නසත්, කැටයමත් අදත් දැක බලා ගත හැකිය.

සීතාවක රාජසිංහ රජු දන්නා තේරෙන කාලයේ පටන් ම උන්නේ පරංගින්ට විරුද්ධ පැත්තේය. පරංගින් රටින් එළවා දැමීම සීතාවක රාජසිංහගේත්, මායාදුන්නගේත් එකම අභිලාෂය විය. ඒ සඳහා සීතාවක රාජ්‍යය සම්පූර්ණයෙන් යුද්ධයට සුදුසු පරිදි නිර්මාණය කළහ. ගඟින් ආවත්, ගොඩබිමින් ආවත් පරංගි සේනා පරාජය කළ හැකි සන්නද්ධ හමුදාවක් සීතාවක රාජසිංහ රජු යටතේ විය. සීතාවක රාජධානියේ සිට බලය විහිද පැවැති සම්පූර්ණ සීමාවේම ප්‍රබල බලකොටු රාශියක් පැවැති බව පෙනේ. ගිරාඉඹුළ බලකොටුව (කලු‍අග්ගල), ගුරුබැවුල බලකොටුව (හංවැල්ල), කඩුවෙල පිහිටි බලකොටුව යනු පෘතුගීසීන් පරාජය පිණිසම නිර්මාණය කරගත් බලකොටු විය.   

සීතාවක යුගය ගැන කතා කරන විට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1562 දී සිදු වූ මුල්ලේරියා සටන ඉතිහාසගත වන්නකි. මේ මුල්ලේරියා සටන තුළින් විද්‍යමාන කොට පෙන්වන්නේ සීතාවක රාජසිංහගේ වීරත්වය යි. රාජසිංහගේ යුද උපක්‍රම ශිල්පය හා ජාතිමාමකත්වය යි.   

පුරාවිද්‍යා චක්‍රවර්ති එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් පවසන පරිදි මුල්ලේරියා සටන සිදුවූයේ බලකොටුවක් ආශ්‍රිතව නොවේ. ඒ මුල්ලේරියාවට නුදුරු කඩුවෙලින් එහාට පිහිටි එළිමහන් වෙල් එළියක බැව් කියැවේ.   
සීතාවක රාජ්‍යයේ එක් කඩවතක් (රාජධානි දොරටුවක්) වූයේ කඩුවෙලයි. එය කඩුවෙල-කඩවත නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. මෙම කඩුවෙල-කඩවත ප්‍රමුඛ බලකොටුවක් ද විය. ඒ බලකොටුව කඩුවෙල නගරාසන්නයේ උස් භූමියක නිර්මාණය කොට පැවැතිණි. සීතාවක රාජසිංහ රජු පරංගි හා යුද්ධය වෙනුවෙන් තම රාජ්‍යයේ පිහිටවූ බොහෝ බලකොටු උස්බිමක් ආශ්‍රිතව පැවැති බව පෙනේ. අනෙක් අතට එක් පසක් බොහෝ විට කැලණි ගඟට මායිම් වන පරිදි පැවැති බව පෙනේ. බලකොටුව පිහිටියේ අද කඩුවෙල රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය පිහිටා ඇති උස් බිම්කඩෙහි ය. කඩුවෙල බලකොටුව ගත්තත්, හංවැල්ල (ගුරුබැවුල) බලකොටුව ගත්තත්, ගිරාඉඹුළ (කලු‍අග්ගල) බලකොටුව ගත්තත් මේවා පිහිටි බිම තැනිතලාවට වඩා සැලකිය යුතු උසකින් යුතුය. ඊළඟට මේ බලකොටු තුන ආශ්‍රිතවම කැලණි ගඟ හෝ ඇලක් හෝ කුමන හෝ ජල දුර්ගයකින් වට විණ. මේ ස්වභාවික භූමි ලක්ෂණය බලකොටු පිහිටුවීමේදී රාජසිංහ රජු සලකා බැලූ බව පෙනේ.   

පරංගි හමුදාව හා කෝට්ටේ රාජධානියේ හමුදාව සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණය ට පැමිණ මුල්ලේරියා වෙල් එළියේ වාඩි ලා ගත්හ. ඒ අනුව නුදුරේම තමන්ට දැවැන්ත සටනක් ඇති විය හැකි බව සීතාවක ටිකිරි කුමරුත්, මායාදුන්නේ පිය රජුත් තීරණය කළහ.   

එහිදී යුද කණ්ඩායම මෙහෙය වීම එකක් සීතාවක කුමරු රාජසිංහ භාරගත්තේය. යුධ හමුදා බලය මෙහෙයවීමේ තවත් ප්‍රධානියකු වූයේ ඒකනායක මුදලි ය. ඔහු සීතාවක හමුදාවේ ප්‍රධානියා වූ බව ඇතැම් ලේඛනවල විස්තර වේ. මේ ඒකනායක මුදලි අභීත රණකාමියෙකු විය. එසේම යුද්ධයේදී අශ්වයන් මෙහෙයවීමේ අපූර්ව හැකියාවක් පැවැතියෙකු බව සඳහන් වේ. ඊළඟට ලාංකීය අංගම්පොර සටන්කරුවෙකු ද විය. 

 කෙසේ හෝ පරංගි සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණයට සූදානම් බව දැනගත් ටිකිරි කුමරු (සීතාවක රාජසිංහ) කඩුවෙල පිහිටි බලකොටුවට ගියේය. එතැනදී පරංගි හා යුද්ධයට යාමට පෙර තමන් දැඩි ලෙස ඇදහූ පත්තිනි දේව මෑණියන්ට භාරයක් වූ බව කියැවේ. එනම් තමන් පරංගි හා කරන යුද්ධය ජය ගතහොත් තමන්ගේ රන් අසිපත පත්තිනි මෑණියන්ට පූජා කර කඩුවෙල බලකොටුවෙහි පත්තිනි දේවාලයක් තනවන බවට ය. ඒ අනුව අද ඔබ යන එන දකින කඩුවෙල නගරයේ ඇති රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය සීතාවක රාජසිංහ රජු විසින් කරන ලද්දකි. එය කරවූයේ මුල්ලේරියා සටන වෙනුවෙන් තමන් වූ බාරය ඉෂ්ඨසිද්ධ කිරීමක් වශයෙන් පත්තිනි මෑණියන් වෙනුවෙනි. ඒ අනුව මෙම දෙවොල මුල්ලේරියා සටනට පසු සීතාවක රාජසිංහ විසින් කළවූවක් බව විශ්වාසයකි. සීතාවක රාජසිංහ රජතුමා පත්තිනි මෑණියන් කෙරේ බලවත් විශ්වාසයක් පැවැතියකු බව මීට පෙර ද අපි සටහන් තැබීමු. ඒ ඓතිහාසික මැදගොඩ පත්තිනි දේවාලය සාදා එයට රජුගේ කාලතුවක්කුවක් පූජා කළ බව සඳහන් කිරීම වෙනුවෙනි. මැදගොඩ සිද්ධ ගණේගොඩ දොළහ පත්තිනි දේවාලයේ ඇත්තේ ද සීතාවක රාජසිංහ රජතුමා මුල්ලේරියා සටනට රැගෙන ගිය කාලතුවක්කුවක් බව ප්‍රාදේශීය ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ. එසේම රාජසිංහ රජතුමා මුල්ලේරියා සටනට රැගෙන ගිය රන් අසිපත පත්තිනි මෑණියන්ට පූජා කර බාරය ඔප්පු කිරීම සඳහා ඉදිකළ දේවාලය ඓතිහාසික රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය ලෙස දැන් ප්‍රකටය.   

මුල්ලේරියා සටන යනු පෘතුගීසීන් පෙරදිග රටක දී ලද දරුණුම පරාජය බව සඳහන් වේ. පෘතුගීසි ලේඛන වල දී එය දරුණු පරාජයක් බව ඔවුන් සටහන් කර ඇත. පෘතුගීසි හමුදාව මෙහෙයවමින් සීතාවක රාජ්‍යය ආක්‍රමණයට ආ පරංගි කපිතාන්වරයා අපෝන්සු පෙරෙයිරා ද ලසදා නම් වේ. 

 සීතාවක සේනාව පෘතුගීසීන් ඉදිරියට ඒමට පෙර ඔවුන් වාඩිලා සිටි තැනට ගියහ. ඒ අනුව පරංගින්ට සීතාවක රාජ්‍යයේ බලකොටුවක් කිට්ටුවට වත් ළඟා විය නොහැකි විය. වාර්තාවල දක්වන ආකාරයට සීතාවක ටිකිරි කුමරු සමග දසදහසක හමුදාවක් මුල්ලේරියා ප්‍රදේශයට ළඟා වූහ. මේ දෙපිරිස මුහුණට මුහුණ ලා මුණගැසුණේ මුල්ලේරියාව වෙල් සීමාවක දී ය. එතැනදී ත් බිහිසුණු සටනක් හට ගත් බව සඳහන් වේ. විශේෂයෙන් සීතාවක ටිකිරි කුමරු ගරිල්ලා සටන් වලින් ඔබ්බට ගොස් අශ්වාරෝහකයන්, අංගම් සටන්කරුවන්, අලි ඇතුන් පවා යොදාගෙන පරංගීන්ට පහරදී තිබේ.   
සීතාවක සිව් රඟ හමුදාවට යුදයට පුහුණු කළ අලි ඇතුන් විශාල ප්‍රමාණයක් දායක වූ බව සඳහන් වේ. අශ්ව බල ඇණිය ද, අංගම්පොර සටන් බලඇණිය ද එසේම විය.   

මුල්ලේරියා සටනේ දී සීතාවක විරිඳු දක්ෂයා නම් ඇතු කොඩියක් රැගෙන පෙරමුණ සටන් වැදුණු බව කියැවේ. එසේමිවෛරාවණ නම් ඇතු පළිහක් හා දම්වැලක් රැගෙන පරංගි හමුදාවට පහර දුන් බැව් කියැවේ.   

මේ අලි ඇතුන් කීපදෙනෙක් සීතාවක මායාදුන්නේ රජතුමාට පරිත්‍යාග කළේ මහනුවර සිටි ජයවීර රජු ය. සීතාවක රාජධානිය පසුකලෙක බිඳ වැටීමෙන් පසු එහි සංචාරය කළ විදේශිකයෝ රාජධානියේ අලි ඇතුන් හයදාහක් පමණ යුද්ධයට පුහුණුකර නවතා සිටි බව පවසා ඇත.   

පරංගි යනු පෙරදිග නාවික බලය ද අල්ලා ගනිමින් දියුණු කාලතුවක්කු, තුවක්කු, යුද ආම්පන්න බොහොමයක් තිබුණු පිරිසකි. මේ සියලු‍ දියුණු යුද උපක්‍රම ටිකිරි කුමාරු රාජසිංහගේ යුද බලය ඉදිරියේ දුර්වලව, දුබලව ගියේය.   

මේ රාජසිංහ රජුගේ සටන් වලට දායක වූ පිරිස් අදත් කොරතොට ග්‍රාමය ආශ්‍රිතව පැවත ඒ. පෘතුගීසි යුගයේ නැමති පැරණි ග්‍රන්ථයක මෙසේ සඳහන් වේ.   

‘කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළු ද, ප්‍රවීණ ඉලංගක්කරුවෝ ද, ඉලංග සටන් පුහුණු වූ පනික්කි සටන් කරුවෝද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල විවෘත බිම් තීරයේදී පෘතුගීසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහර දුන්හ. රාජසිංහ තෙමේම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර කොරතොට හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ගොස් ප්‍රහාර එල්ල කළේය. මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සංහාරයක් ද සිදුවිය.   

තව ද සීතාවක රාජ්‍යයට අයත් ජන කවිද, මුල්ලේරියා සටන සම්බන්ධව විමසා බැලු‍ම වටී.   

රාසින් නිරිඳු වැඩලා රණ කෙලි තොටට   
ඉලංගමට හේවාකම් දුන් කලට   
පස්ස පොරොත්තුව පැනලා කොටන්නට   
කොරතොට ආරච්චිල ගියෙ පෙරමුණට   
කටේ කිරි සුවඳ යන්නට පවා බැරිවුණා   
යුදට උපන් කුමරිඳු යැයි නමක් ඇතිවුණා   
මුල්ලේරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා   
ටිකිරි කුමරු රාජසිංහ නමින් රජවුණා   

මුල්ලේරියා වෙලේ පැවැති සටනේ දී, මේ සටන් මෙහෙය වූ පෘතුගීසි කපිතාන් අපෝන්සු පෙරෙයිරා ද ලසදා ඇතුළු පෘතුගීසි සෙබලු‍න් 1600 ක් පමණ සමූල ඝාතනය වූ බව සඳහන් වේ. මේ මිය ගිය 1600 ක් පමණ පෘතුගීසි සෙබළුන්ගේ ලේ වලින් මුල්ලේරියා වෙලේ පැවැති ජලය ද රත් පැහැ ගැන්විණ. එතරම් දරුණු ආකාරයේ සමූල ඝාතනයක් බව මෙම සටන විස්තර කිරීමේ දී පෙනෙයි. මේ සමූල ඝාතනය තමන් පෙරදිගදී ලද දරුණුම පරාජය බව පෘතුගීසීන් විසින් ම සඳහන් කර තිබේ.   

මේ දරුණු මුල්ලේරියා සටනින් පසු පෘතුගීසි සෙබළු‍න් කොළඹ කොටුව බලකොටුව දක්වා පලවා හැරියහ. එසේ පලවා හැරියා පමණක් නොව ඔවුන්ට එයින් පිට වීමට, ඇතුළුවීමට නොහැකි පරිදි සීතාවක රාජසිංහ රජු විසින් සිර කිරීමක්ද කළහ. 

 මෙය කොයිතරම් සිරගත කිරීමක් ද යත් ඔවුන් මාස විසි දෙකක් කොළඹ, බොරැල්ල අවට සිරගත ව මෙන් බළකොටුවේ ම කොටු වී උන්හ. අවසානයේ පෘතුගීසි සටන්කරුවන්ට ආහාර හිඟ විය. ඔවුන් කෙතරම් ආහාර හිඟයකට මුහුණ දුන්නා දැයි කියනවා නම් තමන් සුරතලයට ඇති කළ බල්ලන්, පූසන් පවා මරා ආහාරයට ගත් බව කියැවේ.   

  • කොළඹ මහා විහාරය කඩා ඕලන්දයන් පල්ලියක් ඉදිකළා.  
  • ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරයන්ගේ සිරුරු අදටත් එහි මිහිදන්.  

‘‘ඉගුරු දී මිරිස් ගත්තා වාගේ’’ යන කියමන අපේ භාෂාවට එකතු වූයේ උඩරට සිංහල රජවරුන් පෘතුගීසින් ලංකාවෙන් පලවා හැරීමට ලන්දේසින්ගෙන් සහාය ලබා ගැනීමත් සමඟ උදා වූ තත්ත්වය නිසාය. එය එක් කරදරයක් නැතිකර ගැනීමට තවත් කරදරයක් ලංකර ගැනීමක් විය.  

මෙම ඉඟුරු දී මිරිස් ගැනීමට මඟ පෑදෙන්නේ ලන්දේසි නාවිකයකු වූ ජොරිස් වෑන් ස්පිල්බර්ගන් 1600 මහනුවරට පැමිණි විට, මහනුවර රජකල පළමුවැනි විමලධර්මසූරිය රජු ඔවුන් සාදරයෙන් පිළිගත් නමුත්, ඉඟුරු දී මිරිස් ගැනීම සඳහා නිල ආරාධනාව කරනුයේ දෙවැනි රාජසිංහ රජු විසිනි. 1655 සැප්තැම්බර් මාසයේ ජෝර්ජ්, හල්ෆිට්, නැව් දහසයක පිර වූ දෙදහස් පන්සියයක යුද සේනාව සමඟ ගාලු වරායට පැමිණීමත් සමඟය.  

මේ වන විට ලන්දේසීන් පෘතුගීසින් සතුව තිබු නැගෙනහිර සහ දකුණු වෙරළේ බළකොටුද මීගමුව සහ කළුතර බළකොටුද අත්පත්කරගෙන තිබුණි. එ නිසාම කොළඹ පෘතුගීසි බලයද ඇද වැටීමට ආසන්න තත්ත්වයකට පත්ව තිබුණි. කොළඹ කොටු වී සිටි පෘතුගීසින්ට, හල්ෆ්ට් සෙන්පතියා කාල තුවක්කු ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ආරම්භ කළේ 1655 ඔක්තෝම්බර් 17 දිනය.  

ඒ, දැන් හල්ෆ් ඩ්‍රෝප් හෙවත් සාන්ත බස්තියම ලෙස හඳුන්වන කඳු ගැටය මත සිටය.  

සත් මසක් මුළුල්ලේ සිදුකළ ප්‍රහාරය අවසන් වූයේ 1656 මැයි මස 12 දිනය. කොළඹ කොටුව ආරක්‍ෂා කල පෘතුගීසි භටයින්ගෙන් ඉතිරි වූ හැත්තෑ තුන් දෙනෙක් හල්ෆ්ට් සෙන්පතියා වෙත ගොස් තමන්ගේ යටත් බව ප්‍රකාශ කළහ.  

1656 මැයි මස 12 වැනි දින, කොළඹ නගරයට ඉහළින්, ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දියා සමාගමේ කොඩිය ලෙල දෙමින් ලංකා ඉතිහාසයේ තවත් පිටුවක් පෙරළුණි.  

පෘතුගීසීන් මෙන්ම ලන්දේසීන්ද (පසුව බ්‍රිතාන්‍යයින්ද) තමන් යටත් කරගත් රටවල ධන සම්පත් සූරා කෑම සඳහා, තම අවි බලය යෙදෙව්වා සේම, එම රටවල මිනිසුන්ගේ ‘‘මොළ සූරා කෑම’’ සඳහා තම ආගම ව්‍යාප්ත කරන්නට ද වූහ. මෙහිදී පෘතුගීසින්, ලන්දේසීන්ට පෙර තමන්ගේ ආගමික සිද්ධස්ථාන තමන්ගේ බලය ව්‍යාප්තව තිබූ ප්‍රදේශවල ඉදිකර තිබුණි.  

ලන්දේසීන් කොළඹ බලය අත්පත් කරගන්නා සමයේ කොළඹ නගරයේ පෘතුගීසින් ඉදිකළ දේවස්ථාන දහයක් පැවැති බව කියයි. එයින්, ශාන්ත පීතර දේවස්ථානය පිහිටියේ, කොළඹ කොටුවේ ගෝර්ඩන් උද්‍යානය සමීපයේය. කොළඹ කොටුවේ නූතන ජනාධිපති මන්දිරය සමීපයේය. කොළඹ රාජධානිය කරගත් එකම රජ වූ, කෝට්ටේ දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ සිරුරද තැන්පත් වූයේ කොළඹ කොටුවේ පිහිටි ශාන්ත පීතර දේවස්ථාන භූමියේය. මුල් කාලයේදී ලන්දේසීන් මෙම කතෝලික දෙව් මැදුර තමන්ගේ ආගමික කටයුතු සඳහා භාවිතා කරන ලදී. 

ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දීය සමාගම තමන්ගේ ආගමික කටයුතු සඳහා කොළඹ නගරයේ දේවස්ථාන ඉදිකිරීම ආරම්භ කලේ 1749 දීය. ඒ කොළඹ කොටුව සමීපයෙහි වූ උස් කඳු වැටියක් මතය. එකල මෙම කඳු වැටියට නැගුන විට ජනාකීර්ණ නොවූ මුළු කොළඹ නගරයම දැකගත හැකිවිය.  

පෘතුගීසින් එය හැඳින්වුයේ Agoade Loupe යනුවෙනි. ලන්දේසීන් එය හැඳින්වූයේ වුල් ෆෙන් ඩෝල් Voluen daal යනුවෙනි. වෘකයන්ගේ මිටියාවත, වෘකයින් සැරිසරන දෙනිය යන්න එම ලන්දේසී වචනවල තේරුම විය.  

පෘතුගීසින් පැමිණි අවදියේ එම ප්‍රදේශය ලදු කැලෑවක් විය. කැලණි ගඟ අසබඩ මෝදර වැනි ප්‍රදේශවල බහුලව සිටි නරින් අහර සොයා මෙම පෙදෙසට එකල පැමිණුනි. මෙලෙස පැමිණි නරින් පෘතුගීසින් හඳුනා ගත්තේ වෘකයන් ලෙසය. වෘකයන් සැරිසරණ දෙණිය යන අරුත ඇති ‘‘ගොආ ඩිලිප්’’ යන පෘතුගීසි වචන ලන්දේසි බසට පෙරලුනේ ‘‘වුල්ෆෙන්ඩාල්’’ යනුවෙනි.  

මෙම ‘‘වුල්ෆෙන්ඩාල්’’ අද හැදින්වෙන්නේ ‘‘ආදුරුප්පු වීදිය’’ යනුවෙනි.  

1774 ලන්දේසීන් අදුරුප්පුවීදිය කඳු ගැටය මත තමන්ගේ ලන්දේසි පල්ලිය ඉදිකිරීමට ප්‍රථම එහි පෘතුගීසි පල්ලියක තිබුණ බවක් Ceylon francios valtentyn වාර්තාවල සඳහන් වෙයි. නමුත් පසුව එය උඩරට සිට ආ තානාපතීන්ගේ වාසභවනක් ලෙස පැවතුණි.  

එයට වෙනස් තොරතුරක් පිටකොටුව බෝධිය පිළිබඳව තොරතුරු සොයා බැලීමේදී මට දැන ගැනීමට හැකි විය.  

ඕලන්ද යුගය ආරම්භවීමට ටික කාලයකට පෙර කොළඹ නගරයේ විශාලම විහාරය පිහිටියේ ආදුරුප්පුවීදිය කන්ද මුදුනේය. හරියටම කිවහොත් අද වුල්ෆෙන්ඩල් පල්ලිය පිහිටි ප්‍රදේශයේය. කොළඹ මහා විහාරය යනුවෙන් එය හැඳින්විණ.  

සංඝමිත්තා තෙරණින් වහන්සේ ශ්‍රී මහා බෝධිය ලංකාවට වැඩමවීමෙන් පසු එයින් අංකුර අටක් හටගෙන, එයින් බෝධීන් වහන්සේ අටනමක්ද හැදී වැඩුණි. එයින් පසුව අනුරාධපුර සිරිමාබෝ සමිඳුන් වෙතින් තවත් අංකුර තිස් දෙකක් හටගෙන එයින් දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේ බිහිවිණි. එම දෙතිස් බෝධීන් වහන්සේලා ලංකාවේ නොයෙක් ප්‍රදේශවලට වැඩමකර රෝපණය කරන ලදී.  

එම දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේලාගෙන් එකක්, ආදුරුප්පු වීදිය කන්ද මුදුනේ තිබූ මහා විහාරයේ රෝපණය කරන ලදී. පසු කාලයක ඕලන්ද ජාතිකයින් එම විහාරය විනාශකර ඒ මත ඔවුන්ගේ පල්ලියක් ඉදිකරන ලදී.  
පසු කාලයක කොළඹ නගරයේ ප්‍රවාහන කටයුතු කරන්න සහ රික්ෂෝවලින් සිදුවූ යුගයේ ඔවුන්ගේ නැවතුම් පොල වූයේ බේරේ වැව අයිනේය. ඔවුන් ආදුරුප්පුවීදිය කන්ද මුදුනේ ඒ වන විටත් තිබු දෙතිස්ඵල බෝධියෙන් පැළයක් ගෙනැවිත් බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර එයට මල් පහන් පූජා කරන්නනට විය. ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩු සමයේ, කොළඹ නගරය විශාල කිරී​මේදී කොටුව දුම්රිය ස්ථානය සහ මැනිං මාර්කට් (ගබඩාව) සෑදීම සඳහා බේරේ වැව කොටසක්ද ගොඩකරන්නට වූහ. එවිට කරත්තකරුවෝ සහ රික්ෂෝකරුවෝ බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර එයට මල් පහන් පූජා කරන්නට වුහ. ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩු සමයේ, කොළඹ නගරය විශාල කිරීමේදී කොටුව දුම්රිය ස්ථානය සහ මැනිං මාර්කට් (ගබඩාව) සෑදීම සඳහා බේරේ වැව කොටසක්ද ගොඩකරන්නට වූහ. එවිට කරත්තකරුවෝ සහ රික්ෂෝකරුවෝ බේරේ වැව අයිනේ රෝපණය කර තිබූ බෝධිය ගෙනැවිත් පිටකොටුවේ අද පිහිටි ස්ථානයේ රෝපණය කළහ. 

එවකට පැවැති ඩොරික් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අනුව පැති හතරක එක සමාන ග්‍රීක කුරුසියක ස්වරූපයෙන්, මුල්ෆෙන්ඩාල් කඳුගැටය මත ලන්දේසීන් කොළඹ නගරයේ තමන්ගේ ප්‍රථම දේවස්ථානය ඉදිකළහ. මෙහි බිත්ති අඩි පහක් පමණ ඝණකම් ඇති අතර ඒ සඳහා භාවිතාකර ඇත්තේ කබොක් ගල් සහ හුණු බදාමය. ආරුක්කු සඳහා ගඩොල් භාවිතා කර ඇත. මුල් සමයේ එම එම ආරක්කු වලට පිටතින් පිත්තල ආවරණයක් යොදා තිබුණ බවට වාර්තා වූවත් වර්තමානයේ ඒවා දක්නට නැත.  

අඩි එකසිය හතළිහක් පමණ උස් වූ දෙව්මැඳුරේ වහලයේ මැඳ කොටස එකල අර්ධ ගෝලාකාර හැඩයකින් යුක්ත විය. උළු වෙනුවට එය සෙවිලි වූයේ මිනිරන් ගල් පතුරු වලිනි. එහි හරි මැදි රන් ආලේප කළ සුළං දිශා දර්ශකයක් සවිකර තිබුණි. 1856 දී සිදු වූ අකුණු ගැසීමක ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් සුළං දර්ශකය විනාශ වූ අතර, අර්ධ ගෝලාකාර හැඩැති වහලයටද හානි සිදුවිය. වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන තඹ ඊයම් තහඩු මුදුන් වහලය ඉදි වූයේ එයින් පසුවය.  

කොළඹ කොටුව ආසන්නයේ උස කඳු ගැටයක පිහිටි මෙම ඕලන්ද පල්ලිය, එදා ඈත සාගරයේ ගමන් කළ නෞකාවලටද හොඳින් දර්ශනය වූ එකක් බව පැවසෙයි. නැව් මඟ සලකුණක් ලෙස මෙම ගොඩනැගිල්ල භාවිතා කර ඇත.  

ලන්දේසින් මෙම මුල්ෆෙන්ඩාල් දෙව්මැදුර ඉදිකිරීම සඳහා යොදවා ගත්තේ නොයෙක් රටවලින් ඔවුන් රැගෙන ආ වහලුන්වය. කොළඹ වරායේ ඕලන්ද නැව්වල රදවාගෙන සිටි මෙම වහලුන් මෙම භූමිය සඳහා කැඳවාගෙන පැමිණ ඇත්තේ වරායේ සිට ඉදිකළ උමං මාර්ගයක් ඔස්සේය. විෂ්කම්භය අඩි පහළොවක් වූ මෙම උමං මාර්ගයේ ඉහළ කොටස ගඩොල්වලින් ඉදිකර තිබූ අතර පොළවට, පැරණි කොළඹ නගරයේ මාවත්වල අතුරා තිබූ අන්දමේ කුඩා හතරැස් කලුගල් අල්ලා තිබුණි. එක්දහස් නවසිය අසූ ගණන්වල, කොළඹ ශාන්ත ජෝශප් මාළු වෙළඳසල අලුතෙන් ඉදිකිරීමේදී මෙම උමං මාර්ගය විවෘත වූ අතර, එම මාර්ගය ඔස්සේ පැමිණි පොලිස් නිලධාරීන් මතු වූයේ මුල්ෆෙන්ඩාල් දේවස්ථානයේ අභ්‍යන්තරයෙනි.  

1749 ගොඩනැගීම ආරම්භ කළ වුල්ෆෙන්ඩාල් දෙවස්ථානය 1757 මාර්තු හයවන දින එහි කැපකිරීමේ දිව්‍ය පූජාව සිදුකරන ලදී. පර්සිවෙල් නැමැති ඉතිහාස වාර්තාකරු මෙම දේවස්ථානය විස්තර කරන්නේ කලු නගරයේ (Black Town) ඇති ආකර්ෂණීය සහ වටිනා දෙවස්ථානයක් වශයෙනි. මුල් යුගයේ ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරවරුන් ඉරුදින මෙහෙය සඳහා මෙම දෙව් මැදුරට පැමිණි අතර, ඔවුන් සඳහා කළුවර සහ කළු මැදිරිය දැවයෙන් නිම වූ විශේෂ ආසන තිබූ අතර අද ද ඒවා දක්නට ලැබෙයි. එසේම ඕලන්ද පෙරදිග ඉන්දියා සමාගමේ නිලධාරීන් සඳහාද විශේෂ ආසන තිබූ අතර අදද ඒවා දක්නට ඇත.  

එකල ආගමික මෙහෙයන් අවස්ථාවේ ශුද්ධ වූ බයිබලය කියවීම සඳහා විශේෂ ස්ථානයක් විය. ශබ්ද විකාශන යන්ත්‍ර නොතිබූ එම අවධියේ, එහි සිට බයිබලය කියවන විට මුළු දෙව් මැදුරම ගිගුම් දෙමින් ඇසෙන්නට විය.  
පාද තුනේ කනප්පුවක් මත තැන්පත් කර ඇති බෞතීස්ම දිය බඳුන මෙම දෙව්මැදුරේ දක්නට ඇති සුවිශේෂ කෞතුක භාණ්ඩයකි. තනිකර රිදීයෙන් නිමවා ඇති මෙය අඩි දෙකක් පමණ විෂ්කම්භයකින් යුක්තය. 1664 සිට 1675 දක්වා මෙරට සිටි රිප්ක්ලොප් වෑන් ගොඑන්සි ආණ්ඩුකාරවරයාගේ බිරිද වූ එස්තර සලෝමි තම දියණිය ප්‍රසූත කරන අවස්ථාවේ මියගියාය. තම බිරිඳ සිහිවීම පිණිස ආණ්ඩුකාරවරයා මෙම බෞතීස්ම දිය බදුන පිරිනමන ලද්දේ දියණිය බෞතීස්ම කරන අවස්ථාවේදීය. මෙයද මුල් කාලයේ තිබී ඇත්තේ කොළඹ කොටුවේ පිහිටි ලන්දේසීන්‍් භාවිතා කළ ශාන්ත පීතර දෙව් මැඳුරේය.  

මුල් කාලයේ ලන්දේසීන් භාවිතා කළ කොළඹ කොටුවේ ශාන්ත පීතර දේවස්ථාන භූමියෙහි රජ ගෙදර Queen House (අද ජනාධිපති මන්දිරය) ඉදිකරන්නට නියම විය. එනිසා 1813 දී එම දෙව්මැඳුර කඩනලදී. ඒ වන විටත් එම දෙව් මැඳුර තුල දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ සිරුර මෙන්ම ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරවරුන් පස් දෙනෙකුගේ සහ තවත් ලන්දේසි ප්‍රභූන් කීප දෙනෙකුගේම සිරුරු භූමිදාන කර තිබුණි. මෙනිසා එකල සිටි එම අයගේ ජීවත්ව සිටින ඥාතීන්ගේ අවසරය මත එම සිරුරු කොටස් සහ පැරණි සොහොන් ගල් වුන්ෆෙන්ඩාල් දේවස්ථානය වෙත ගෙන එන ලදී. රාජකීය 19 වන සේනාංකයේ නිල රැකවරණය සහිතව පන්දම් එලියෙන් එ්වාගෙන ආවේ 1913 සැප්තැම්බර් මස හතරවන දිනය. 

 In pure portuguese over a ring of cotta who was converted to the catholic faith in 1550, who died in 1907  
යන ගලක කෙටූ ලියවිල්ල අනුව 1550 පෘතුගීසින් වෙතින් කතෝලික ආගම වැලඳගත් කෝට්ටේ රජු 1607 මිය ගිය බව කියැවෙයි. ඒ අනුව 1542- 1581 කාලයේ කෝට්ටේ රජ වී සිටි දොන් ජුවන් ධර්මපාල කුමරුගේ ස්මාරකය මෙහි තිබෙන්නට ඇතැයි සිතිය හැක. නමුත් දැනට එවැනි සිහිවටනයක් එහි නැත.  

1765 සිට 1785 දක්වා ලංකාවේ ආණ්ඩුකාරයාව සිටි 1788 පෙබරවාරි හයවන දින මියගිය ඉවාන් විලියම් ෆල්ක් ආණ්ඩුකාරවයාගේ සිරුර, 1762 සිට 1765 දක්වා ආණ්ඩුකළ 1765 අප්‍රියල් මාසයේ මියගිය ලියුබට් ජාන් බැරන් වැන් ඊක්ගේ මළ සිරුරද, 1751 සිට 1752 දක්වා ආණ්ඩුකාරයාව සිටි 1752 පෙබරවාරි 25 දින මියගිය ජෙරාඩ් ජොන් ෆ්‍රීලන්ඩ්ගේ මළ සිරුරද මෙහි තැන්පත්ව ඇත. මෙයට අමතරව තවත් ප්‍රභූන් රැසකගේ මළසිරුරු මෙහි තැන්පත්ව ඇත.  

මෙහි ඇති බොහෝ සොහොන් පලකවල මියගිය පුද්ගලයාගේ උපන් දිනය, මියගිය දිනය, ඥාතීන් කීප දෙනෙකු පිළිබඳව විස්තර මෙන්ම, සමහරක මියයෑමට හේතුද දක්වා ඇත. කෙසේ හෝ වුල්ෆෙන්ඩාල් ඕලන්ද දේවස්ථානයේ අභ්‍යන්තර පොළව සම්පූර්ණයෙන්ම ආවරණය වී ඇත්තේ සොහොන් ගල්වලිනි. 

 

සිවිල් අර්බුද මධ්‍යයේ ද රාජසිංහ රජුගේ මුඛ්‍ය පරමාර්ථය වූයේ පරංගීන්ගෙන් ලංකාව නිදහස්‌ කර ගැනීමයි.
සියලු අභියෝග ජය ගනිමින් දෙවෙනි වරටත් ඔහු කොළඹ කොටුව වැටලීම සඳහා සූදානම් විය. ඒ ක්‍රි.ව. 1587 වර්ෂයේ දීය. රාජසිංහයන්ගේ පළමු ප්‍රහාරයට වඩා මෙම ප්‍රහාරය අතිශයින්ම බිහිසුණු එකක්‌ විය.
 
 මෙම වැටලීම ඉතාමත් ක්‍රමාණුකූලව සිදු කෙරිණි. එහිදී රාජසිංහ රජුගේ ඒකාබද්ධ ප්‍රහාරක බල ඇණිය සෙබළුන් 50000 කින් සමන්විත විය. අවශේෂ කූලීකරුවන් 60000 පමණද, අලි ඇතුන් 2200 පමණ ද, ලෝකඩ කාලතුවක්‌කු 150 පමණ ද, බර ඇදීමට ගවයින් 40000 පමණ ද, පොරෝ 10000 පමණ ද, නාරස්‌සන 3000 පමණ ද, කැති 20000 පමණ ද, කුන්තානි 2000 පමණ ද, උදලු 6000 පමණ ද, ලෝකුරුවන් 400 පමණ ද , වඩු ශිල්පීන් 1000 පමණ ද , කාලතුවක්‌කු වෙඩිකරුවන් 400 පමණ ද, බෝට්‌ටු 400 ද µස්‌ටිස්‌ සහ කැටූර් නැමති යාත්‍රා 65 කින් ද සමන්විත විය. (අමරසිංහ 1998) මීට අමතරව ඉන්දියාව ඇතු`ඵ විදේශීsය රටවලින් රැගෙන එන ලද විශේෂිත සටන් කරුවන්ගෙන් ද මෙම හමුදාව සමන්විත විය. එසේම තමන්ට ඉතාමත් අවශ්‍ය වූ නාවික බලයද විදේශිකයන්ගෙන් ලබා ගැනීමට රාජසිංහයන් සමත් විය.
 
 

අවසානයේ කොළඹ කොටුව වැටලීම ආරම්භ විය. මුලදී මෙන්ම මේ අවස්‌ථාවේදී රාජසිංහ හමුදාව බේරේ වැවේ වතුර හිස්‌කරන ලදී. ක්‍රි.ව. 1588 දක්‌වා කෙරුණ මෙම සටන පෘතුගීසීන්ට මහත් අලාභ හානි සිදු කිරීමට සමත් විය. බේරේ වැවේ ජලය හිස්‌වීමෙන් අතරමන් වූ බෝට්‌ටු කිහිපයක්‌ද සීතාවක හමුදාවන්ගේ අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. ලංකා ඉතිහාසය තුළ සිදුවූ අති විශිෂ්ටතම වැටලීම එයයි. පෘතුගීසින්ට ඇසිපිය හෙළීමට ඉඩ නොතබා බිහිසුණුq ප්‍රහාර කොටුවට එල්ල විය. විටක ජය සීතාවකටය. තවත් විටෙක ජය පෘතුගීසීන්ටය. නිරන්තරයෙන්ම කොළඹට ආධාර ලැබීම, ඔවුන්ගේ දියුණු යුද්ධෝපකරණ හා දියුණු නාවික ශක්‌තිය හමුවේ රාජසිංහයන්ට සටන අවාසිදායක විය. සටන සිදුවන අතරතුර උමං කිහිපයක්‌ කැණීමෙන් කොටුවට ඇතුළු වීමට ගත් උත්සාහයද අසාර්ථක විය. අවසානයේ රාජසිංහ රජු පසු බැසීමට තීරණය කළේය. නමුත් ඒ වන විට පෘතුගීසීන් හොඳ පාඩමක්‌ උගෙන හමාරය. ඔවුන්ට අහිමු වූ දෑ බොහෝය. රාජසිංහයන්ගේ පළමු ප්‍රහාරයට වඩා මෙම ප්‍රහාරය අතිශයින්ම බිහිසුණු එකක්‌ විය. පෘතුගීසීන් එම ආක්‍රමණයෙන් බේරුණේ දේව හාස්‌කමින් බව ඔවුන්ගේම ලේඛකයන් විසින් සඳහන් කර තිබේ. මෙම වැටලීම ක්‍රි.ව.1587 ජූනි සිට ක්‍රි.ව. 1588 පෙබරවාරි දක්‌වා පැවතුණි.
 
 මින් පසු උඩරට රාජ්‍යයේ හා රට අභ්‍යන්තරයේ කැරළි කෝලාහල බහුල අවධියක්‌ උදාවෙයි. හත්කෝaරලයේ ජනතාව සෝතුපාල බණ්‌ඩාර නම් අයෙකු යටතේ කැරළි ගසා ඇත. එහිදී රාජසිංහ රජු එම ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කොට ඔහුගේ අනුගාමිකයන් විශාල පිරිසක්‌ ඝාතනය කොට එම ප්‍රදේශ යළිත් අත්පත් කරගනීs.
 
 කන්ද උඩරටද මේ වන විට අලුත් සිදුවීමක්‌ ආරම්භ වී ඇත. එනම් වීරසුන්දර බණ්‌ඩාරගේa පුතා වූ කොනප්පු බණ්‌ඩාර හා යමසිංහ බණ්‌ඩාර කුමරු පෘතුගීසීන් සමඟ උඩරටට පැමිණීමයි. මෙහිදී උඩරට ජනතාව ඔවුන් හරසරින් පිළිගෙන තිබේ. ඒ සමගම නිකපිටියේ බණ්‌aඩාර පලාගොස්‌ ඇත. ටික දිනකින් කොනප්පු බණ්‌ඩාර යමසිංහ බණ්‌ඩාර කුමරු මරණයට පත්කරනු ලබයි. පසුව භික්‌ෂූන් වහන්සේගේ හා ප්‍රභූන්ගේ ආශිර්වාදය මධ්‍යයේ කොනප්පු බණ්‌ඩාර විමලධර්මසූරිය නමින් උඩරට රාජ්‍යත්වයට පත්කර ඇත. ඔහු විසින් පෘතුගීසී බට පිරිස පලවා හරින ලදී. මෙය සිදුවන්නේ ක්‍රි.ව.1592 දී ය.
 
 අප මුලින් සඳහන් කළ පරිදි උඩරට භික්‌ෂූන් වහන්සේගේ හා ප්‍රභූන්ගේ රාජසිංහ විරෝධී කුමන්ත්‍රණයේ අවසන ජයග්‍රහණය මෙයයි. ඔවුහු අවස්‌ථාව ලද විටම ක්‍රියාත්මක වූහ. විදේශීය සතුරා සමඟ සටන නවතා රාජසිංහ රජුට සිදුවන්නේ දේශීය සතුරන්ට විරුද්ධව නැගීසිටීමටය. ඒ කන්ද උඩරට හා සත්කෝරලයයි.
 
 තමාට අහිමි වූ උඩරට නැවත ලබා ගැනීමට ක්‍රි.ව.1592 දී ආක්‍රමණයක්‌ මෙහෙයවයි. එය ශේ්‍රෂ්ඨ රාජසිංහයන්ගේ අවසාන සටනයි. ඓතිහාසික බලයේදී සිදු වූ එම සටනින් රාජසිංහ රජුq තීරණාත්මක පරාජයකට පත්වේ.
 
 …… එකොලොස්‌ වයස පටන් හේවාකම් කළ මාගේ ඉදිරියේ රජෙක්‌ හිටියේ නැත. මෙදා උඩ රටට පැමිණුන අය පින් ඇති කෙනෙකි. මාගේ පිං පල අඩුය…..(රාජාවලිය පිටුව, 242) යනුවෙන් පවසා පසුබැස විත් පෙතන්ගොඩ උයනෙහි මඳක්‌ නතර වී ඇත.

රාජසිංහ රජුගේ මරණය.

රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවු ආකාරය පිළිබඳ යම් යම් මතවාද තිබුණ ද පිළිගත හැකි මතය වන්නේ බලනේ සිට ආපසු එන ගමනේදී පෙතංගොඩ උයනේදී දී සිදුවු අනතුරයි. එනම් පෙතංගොඩ උයනේදී උණ කටුවක්‌ ඇනී ඇතිවු තුවාලයයි. මේ පිළිබඳව ජනප්‍රවාදයේ එන කවියක්‌ මෙසේය.

 රුසිරු පෙතංගොඩ උයනට වැඩියාය
 නපුරු උනකටුව පතුලේ ඇණුqනාය
 එක්‌ව සිටි සැවොම වටකොට මතුලාය
 රාජසිංහ දෙව් නාමෙත් මැකුනාය


 මෙම උණ කටුව ඇනීSමෙන් වූ තුවාලය රාජසිංහ රජු ඝාතනය කිරීමට තැත්කළ පිරිසට මහත් පිටිවහලකි. මෙම කුමන්ත්‍රණය දියත් කරන්නේ රජුගේම මුනුපුරා වු රාජසූර්ය කුමාරයා හා දොඩම්පේa ගණිතයාය. රාජසූර්ය කුමාරයා රාජසිංහ රජුගේ නැඟනිය වූ මැණික්‌ බිසෝ බණ්‌ඩාරගේ පුතණුවන්ය. මේ පුවත රාජාවලියේ දක්‌වන්aනේ.

 ‘ශ්‍රී පතුල උණකටුව ඇණුනාට දොඩම්පේ ගණිතයා හූනියම් කර විෂ බැඳපීය, රාජසූර්ය අදහසින් වින කරපීය. දැන ගත යුතුයි.’ (රාජාවලිය 242 )

 මේ පුවත මානියංගම පුස්‌කොළ ලිපිය හා සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය යන පුස්‌කොළ පොතින් ද තහවුරු වන බව මහාචාර්ය සිමන් අමරසිංහ මහතා පවසයි. කේරෝස්‌ පවසන්නේ ද තුවාලයට විෂ යෙදීමෙන් රජු මරණයට පත්වු බවයි.

 මෙමගින් පැහැදිළි වන්නේ උණ කටුව ඇනී සිදුවු තුවාලයට විෂ යොදා බැඳීමෙන් එයින් හටගත් රෝගාබාධයෙන් රාජසිංහ රජු මරණයට පත්වු බවයි. පතුලේ තුවාලයට විෂ බෙහෙත් ගැල්වීම නිසා උණකටුව ඇනී දින හතරකින් රාජසිංහ රජු මරණයට පත්වී තිබේ. එය ඉතිහාසයේ සැඟවී ගිය මහා කුමන්ත්‍රණයකි. සාපරාධී ඝාතනයකි. රාජසිංහ රජුගේ මරණය ඔහු පෙතංගොඩ උයනේ සිට සීතාවක ග`ග දිගේ රැගෙන එන අතරතුරේ කිකිලි බිත්තර වැල්ලේදී සිදුවූ බව රාජාවලිය කියයි.

 ‘රාජසිංහ රජ දේවඅ`ගුලෙන් පෙතන්ගොඩ සිට එන විට කිකිළි බිත්තර වැල්ලේදී කතා කළා මිස දෙවනු කී කළ දෙයක්‌ නැතුව උකුත් වූ වාය.’ (රාජාවලිය 242)

එහෙත් සමහර මුලාශ්‍රවල ඔහුගේ මරණය රජමාලිගයේදී සිදුවු බවටද තොරතුරු සඳහන් වෙයි. රාජසිංහ රජුගේ ආදාහන උත්සවය එතරම් උසස්‌ අයුරින් සිදුවූවා යෑයි සැක සහිතය.

 මේ සඳහා එකල පැවති සිවිල් අර්බුද ද හේතු වන්නට ඇත. සීතාවක ආසන්නයේ පිහිටි වැලිවිටිය ගමෙහි හිගුරමෝදරවත්තේ මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ නරපතියාගේ සොහොන් ගැබ පිහිටා තිබේ.

 රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවූ දිනය සම්බන්ධයෙන් ද විවිධ අදහස්‌ දක්‌නට ලැබේ. මහා වංශය සඳහන් කරන්නේ එම වර්ෂය 1593 ලෙසටය. නමුත් රාජාවලිය ශකවර්ෂ එක්‌වාදහස්‌ පන්සිය දහහතර අවුරුද්දක්‌ ගියා යයි දැනගත යුතුයි. ශකවර්ෂ දහහතර ලත් අවුරුද්දේ ගුරුදින හතවත් ලත් හතේ නැකතින් සිරිලක එක්‌සත් කළ රාජසිංහ රජ උකුත් වූවාහ. (රාජාවලිය 242) යනුවෙන් සඳහන් කරයි.

 මෙම වර්ෂයේම මරණය වූ බව අලකේශ්වර යුද්ධය, සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය, මානියංගම පුස්‌කොල ලිපිය, රාජ්‍ය ලෙඛණාරක්‌ෂක දෙපාර්තමේන්තුවේ OR 6606 (104) දරණ තල්පත බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ OR 5289 තල්පත ද දියුණු පත්‍රයෙහි ද සඳහන් වන බව අමරසිංහ මහතා සඳහන් කරයි. පෝල්. ඊ. පීරිස්‌ මහතා දක්‌වන්නේ 1593 මාර්තු 08 දින එම මරණය වු බවයි.

 රාජාවලියේ හා අනෙකුත් මුලාශ්‍ර වල අවුරුද්ද සමාන වුවද දිනයෙහි වෙනසක්‌ ඇත. රාජාවලිය ගුරුදා ලෙස ද අනිකුත් මුලාශ්‍ර බදාදා ලෙසත් දක්‌වා ඇත. මේ අනුව මුලාශ්‍ර කිහිපයකම සඳහන්ව ඇති 1592 පෙබරවාරි 16 වැනි බදාදා දින රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදුවු බවට ප්‍රකාශ කළ හැකිය. රාජසිංහ රජුගේ උපත සිදුවී ඇත්තේ ක්‍රි.ව. 1532 ජුලි මසදීය. (ජන්ම පත්‍රයට අනුව – අමරසිංහ) ඒ අනුව රාජසිංහ රජු මියයන විට හැටවෙනි වර්ෂයෙහි පසු වූ බව මෙයින් තහවුරු කරගත හැකිය.

 අප මෙතෙක්‌ සාකච්ඡා කළේ රාජසිංහ රජුගේ කාර්යසාපල්‍යත් හා ඔහුගේ මරණය සිදුවු ආකාරය පිළිබඳව කරුණුයි. මීළඟට අප අවධානය යොමුකළ යුත්තේ මෙම ශේ්‍රෂ්ඨ නරපතියාට විරුද්ධව ඔහු දේශෙද්‍රdaහියකු බවට පත්කරමින් ඉදිරිපත් වී ඇති මතවාදයත් රාජසිංහ විරෝධීන් පිරිසක්‌ විසින් ගොතන ලද බව පෙන්වා දීමටය.

 රාජසිංහ රජුට විරුද්ධ මතවාදයන් හා ඔහුගේ චරිත ඝාතනය කිරීම ආරම්භ වන්නේ ඔහු රාජ්‍යත්වයට පත්වීමත් සමගය. මොහුට එල්ල වූ ප්‍රබල චෝදනාවක්‌ වූයේ රාජ්‍ය ලෝභයෙන් සිය පියා ඝාතනය කළාය යන්නයි. එය මුසාවක්‌ බව සාධක සහිතව ඉහත තහවුරු කර තිබේ.

 රජසිංහ රජුට එල්ල වන ප්‍රබලම ඊළඟ චෝදනාව වන්නේ බුද්ධශාසනයට විරුද්ධව සිදු කරනු ලැබූ විනාශයන් පිළිබඳවයි. මෙම චෝදනාව ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් කරන්නේ මහාවංසය හා මන්දාරම් පුර පුවතයි. මෙම මතයද අනිකුත් සමකාලීන මුලාශ්‍ර ඇසුරෙන් විමසීමේදී බිඳී යයි. රාජසිංහ රජු බෞද්ධ විරෝධී ක්‍රියාකලාපයක්‌ ආරම්භ කරන්නේ පියා මැරූ පාප කර්මයෙන් මිදීමට මගක්‌ නැති බව භික්‌ෂූන් විසින් ප්‍රකාශ කළ පසුව යෑයි මහා වංශයේ සඳහන් වේ. මෙය රාජසිංහ රජු භික්‌ෂු විරෝධී ක්‍රියාකලාපයක්‌ ආරම්භ වීමට තුඩු දුන්නායෑයි සිතීමට නොහැකි වන්නේ රජු විසින් තම පියා මැරූ බව සඳහන් පුවත ඉහතදී බිඳවැටණුq බැවින්ය. රාජසිංහ රජු භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධව සමහර කටයුතු සිදුකරන්නේ ඔවුන් විසින්ම ආරම්භ කරන ලද කුමන්ත්‍රණයක්‌ නිසාය. එම සත්‍ය පුවත සඟවා රජු පීතෘ ඝාතකයකු කොට එතුමා පිට වරද පැටවීමට ඔවුන් මුසාවක්‌ ගොතා ඇත. රජු විසින් රාජ්‍ය ලෝභයෙන් පියා මැරුවේ යෑයි අසත්‍ය පුවත දෙවගල රතනාලංකාර හිමි ද විඡේසුන්දර බණ්‌ඩාරයන් විසින් ද උඩරට ප්‍රචාරය කොට හැරිය බව සීතාවක රාජසිංහ රාජ්‍ය කාලය සඳහන් කරයි. එසේම එහි රාජසිංහ රජුගේ පුත් කුමරෙකු වු ධර්ම කුමරු රතනාලංකාර හිමි හා විඡේසුqන්දර බණ්‌ඩාරයන් විසින් පෘතුගීසින් ලවා ඝාතනය කරන ලද බවත් එහි සඳහන්ව ඇත.

 එම නිසා උඩරට පෙරළි කිරීමත් මෙවැනි අපරාධයන් සිදුකිරීමත් නිසා විඡේසුන්දර බණ්‌aඩාර මරවා ඇත. රතනාලංකාර හිමි පලාගොස්‌ තිබේ.

 මෙමගින් පැහැදිලි වන්නේ භික්‌ෂූන්ගේ විවිධ කුමන්aත්‍රණකාරී ක්‍රියාකලාපයක්‌ නිසාම එම භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධව රාජසිංහ රජු නැගී සිටි බවයි. විඡේසුන්දර බණ්‌aඩාරගෙන් පසු කන්ද උඩරට බලයට රාජසිංහ රජු පත්කරන්නේ රාජසූරිය කුමාරයාය. මෙම නව රජුට විරුද්ධව උඩරට කුමන්ත්‍රණ දියත් වී ඇත. වරෙක විෙ-සුන්දර බණ්‌ඩාරට රජකම ලබාදීම සඳහා දෙවනගල රතනාලංකාර හිමි හා ගම්පොල රාජගුරු ධර්මකීර්ති හිමියන් එක්‌ව කුමන්ත්‍රණය කළ බවත් පසුව එය හෙළිවීමෙන් රාජසිංහ රජු ඔවුන්ට විරුද්ධව ක්‍රියා කර ඇත. එහිදී භික්‌ෂූන් ඝාතන කළ පුවතක්‌ සඳහන් නොවේ. උඩරට මුලාශ්‍රයක්‌ වන අස්‌ගිරි තල්පතෙහි බොහෝ සංඝයා සිර අඩස්‌සියට ගත් බවත් සිවුරු හැරවූ බවත් විහාරගම් හේවා නිල සමකළ බවත් රදලවරුන්ට විපත් කිරීමටත් පටන් ගත් විට සංඝයා රාජ භයින් පලාගිය බවත් සඳහන් වේ.

 මෙහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වූයේ කොනප්පු බණ්‌ඩාර විමලධර්මසූරිය නමින් ඉහත භික්‌ෂූන් හා ප්‍රභූන් විසින් රජකමට පත්කිරීමයි.

 මහාවංසයේ දැක්‌වෙන්නේ

 ……. බුද්ධ ශාසනය නසන්නේ භික්‌ෂු සංඝයා ද මරවමින් ධර්ම පුස්‌ථක දවන්නේ ආරාමයන්ද බිඳුවා ස්‌වර්ග මාර්ගය ද වැසුයේය….(මහාවංසය පිට, 93 ගාථා, 11)

 රාජසිංහ රජු ක්‍රියා කළේ කුමන්ත්‍රණය කළ භික්‌ෂූන්ට විරුද්ධවය. තම රාජ්‍යත්වය අහිමි කිරීමට කුමන්aත්‍රණය කළ භික්‌ෂූන්ට ප්‍රභූන්ට විරුද්ධවය. ඔහු විනාශ කළ ආරාමයන් පිළිබඳ නම් දැක්‌වීමේ දී මෙම මූලාශ්‍ර නිහඬය. මෙකල ප්‍රධාන ආගමික මධ්‍යස්‌ථාන වූ මානියන්ගම රජමහා විහාරය, දෙල්ගමුව රජමහා විහාරය, සබරගමු මහ සමන් දේවාලය ආරක්‌ෂිතව පැවතුණි. එසේම දෙල්ගමු රජමහා විහාරයේ වැඩ සිටි දළදා වහන්සේ වර්ෂයක්‌ පාසා සබරගමු මහ සමන් දේවාලය වැඩමවා වතාවත් පවත්වා ඇත. ඉහත මහාවංස පුවත හුදු ප්‍රබන්ධයක්‌ පමණි. මේවා පසුකාලීනව විනාශ කරන ලද්දේ පරංගීන් විසින්ය.

 භික්‌ෂූන් කෙරෙහි රජු කලකිරී සිටි අවස්‌ථාවේ තවත් වැදගත් සිදුවීමක්‌ සිදුවේ. එනම් ඉන්දියාවෙ සිට පැමිණි ආඬිගුරෙකු වු අරිට්‌ඨකීවෙන්ඩු පෙරුමාල් රජුගේ සිත් දිනා ගැනීමට සමත්වීමය.

 භික්‌ෂූන් හා රජු අතර පැවති විරසකයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් ඔහු රජුගේ සිත් දිනාගෙන ඔහු වෙත තව තවත් ළංවිය. එපමණක්‌ නොව දක්‌ෂ කපටියෙකු වු ඔහු රජුගේ සියලු ක්‍රියාදාමයන්ට උදව් කිරීමට ඉදිරිපත් විය. ඔහුට අවසානයේ රජුගේ අග්‍ර පුරෝහිත තනතුර මෙන්ම සේනාපති තනතුර ද හිමිවිය.

 මොහුගේ අරමුණ වූයේ සීතාවක බලය ලබා ගැනීමය. රාජසිංහ රජුගේ මරණින් පසු සීතාවක රජකම පැතූ ඔහු එය ඉටු නොවන විට පෘතුග්‍රීසීන්ට එක්‌ වී සීතාවක රජකම පැතීය. අවසානයේ ඔහු මිය යන්නේ ද කුමන්ත්‍රණයකිනි.

 රාජසිංහ රජුට ලාංකීය නිදහස උදෙසා සටන් කිරීමට සිදුවූයේ දුනු හීතල හා කඩු වලින් නොවේ. ඔහුගේ විරුද්ධ පාර්ශ්වයන් එම සම්ප්‍රදායික අවි ආයුධ වෙනුවට භාවිතා කළේ එදා ලෝකයේම පැවති දියුණු අවි ආයුධයන්ය. ඒ අතර කාලතුවක්‌කු අත්තුවක්‌කු කොඩිතුවක්‌කු ආදිය විය. ඒවා රාජසිංහ රජුට මෙන්ම සමස්‌ත ලංකාවට ම අලුත් අත්දැකීමක්‌ විය. අනෙක්‌ කරුණ නම් පෘතුගීසින් යුද්ධයෙහි ඉතාමත් දක්‌ෂයෝ වීමය. ඒ හැරුණු විට ඔවුන්ට දියුණු නාවික හමුදාවක්‌ද සිටියේය. අවශ්‍ය විටෙක බාහිරින් ආධාර ලබාගැනීම හා බිහිසිණුq සටන් කිරීමටත් ඔවුන් අති දක්‌ෂයෝය. රාජසිංහ රජුට මේ සියල්ලම මහත් අභියෝගයක්‌ විය.

 නමුත් ඉන් නොපසුබටව ඔවුන්ට මුහුණ දීමට අවශ්‍ය අවි ආයුධ තනා ගත්තේය. ඒ තාක්‌ෂණය තමන්ම හැකි පමණින් භාවිතා කළේය. ඊට අමතරව සිවිල් අර්බුදයන්ට ද මුහුණ පාන්නට සිදු විය.

 කෙසේ හෝ ලාංකීය නිදහස දිනා ගැනීමට අවස්‌ථා දෙකකදී දරන ලද ප්‍රබලතම උත්සාහයන් දෙක අසාර්ථක වන්නේ ඉහත සාධකයන්හිද බලපෑම මතය. රාජසිංහ රජුට විරුද්ධව ගොඩනැගුනු භික්‌ෂූ බලවේගය හා ප්‍රභූ බලවේගයද එයට කදිම අවස්‌ථාවක්‌ විය. එම පරාජයන් සමඟම ඔහුගේ ශ්‍රේෂ්ටත්වය යටපත් කිරීමට ඔවුන්ට මහඟු අවස්‌ථාවක්‌ උදාවිය. එනිසා ඔහු පීතෘ ඝාතකයකු, භික්‌ෂු ඝාතකයකු කොට ඔහුගේ චරිතය ඝාතනය කර ලංකා ඉතිහාසය තුළ ඔහුගේ අනුපමේය සේවය ද ඉතිහාසයෙන් වසංකර දැමුවේය.

 මේ අනුව බැලීමේදී ප්‍රමුඛ වංසකතා වල සීතාවක රාජසිංහ රජු ඉතිහාසය තුළින් වසන් කර ඇත. නමුත් සමකාලීන මූලාශ්‍ර කිහිපයක්‌ම එතුමා පිළිබඳව වෙනස්‌ තොරතුරු සඳහන් කරයි. එමගින් පැහැදිළි වන්නේ එතුමාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වයයි. එතුමා පිළිබඳ නිවැරදි තොරතුරු හෙළි කළ යුතුය. නූතන සමාජය තුළ ඉතිහාසයේ එතුමාට හිමි තැන පිළිබඳව දැනුවත් කළ යුතුය. එය ශේ්‍රෂ්ඨ සීතාවක රාජසිංහ රජුට කෙරෙන උපහාරයකි.

 ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ

 01. පරණවිතාන, රෝහිණී (1999) සීතාවක හටන, සංස්‌කරණය මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදල, කොළඹ 07.

 02. සුරවීර, ඒ. වී. (1997), රාජාවලිය, මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදල, කොළඹ 07.

 03. අමරසිංහ සීමන් (1998) සීතාවක රාජධානියේ උන්නතියේ ද අවනතියේ ද සමහර අංශ පිළිබඳ විමර්ශනයක්‌. කර්තෘ ප්‍රකාශනය, තරංජි ප්‍රින්ටර්ස්‌ මහරගම

 04. මහවංසය (2010) සංස්‌කරණය කිරම විමලජෝති ස්‌ථවිර. බෞද්ධ සංස්‌කෘතික මධ්‍යස්‌ථානය, අජිත් ප්‍රින්ටර්ස්‌ ප්‍රයිවට්‌ ලිමිටඩ් බොරලැස්‌ගමුව.

 05. ලංකාවේ පෘතුගීසි යුගය (2008) 1 කාණ්‌ඩය පෝල් ඊ. පීරිස්‌, පරිවර්තනය අභය හේවාවසම්.සූරිය ප්‍රකාශකයෝ කොළඹ 10. මුද්‍රණය එස්‌ ඇන්ඩ් එස්‌ ප්‍රින්ටර්ස්‌ කොළඹ 10.

 06. අස්‌ගිරියේ තල්පත (1997). සංස්‌කරණය, මැන්දිස්‌ රෝහණධීර, සූරිය ප්‍රකාශකයෝ.

 කොළඹ 10. තරංජි ප්‍රින්ටර්ස්‌ මහරගම.

 07. බැල්දියස්‌ගේ ලංකා පුරාවෘත්තය (2007) පරිවර්තනය බී. එන්. ආර්. ජයසේන, සූරිය ප්‍රකාශකයෝ කොළඹ 10. මුද්‍රණය එස්‌ ඇන්ඩ් එස්‌ ප්‍රින්ටර්ස්‌ කොළඹ 10.

 08. සැවුල් සංදේශය (2005) සංස්‌කරණය. අබයරත්න වීරසිංහ. කොළඹ විජය මුද්‍රණාලය. කොළඹ 10

ගමක නම හැදුණු හැටි…

කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොලොන්නාව මැතිවරණ කොට්ඨාසයේ ඇති කොටිකාවත්ත නගරය පිළිබඳව ජනතාවට ඇත්තේ ගැටලුවකි. එයට කොටිකාවත්ත යනුවෙන් සඳහන් කරන හේතුව කුමක්ද යන්නයි. එය ඓතිහාසික කතාවකි. ඒ නම ඇතිවීමට හේතුවූ කරුණ මෙසේයි. ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසයේ ජනතාවගේ මුවින් නිතර පිටවුන තොලග රැව්දුන් කවියකි.   


කටේ කිරි සුවඳ යන්නට පවා බැරිවුණා   
යුදට උපන් කුමරිදු යයි නමක් ඇතිවුණා   
මුල්ලෙරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා   
ටිකිරි කුමරු රාජසිංහ නමින් රජවුණා   


මේ 1562 දී කෝට්ටේ රාජධානිය වෙනුවෙන් සීතාවක ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණි පෘතුග්‍රීසි හමුදා සහ සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් සීතාවක හමුදා අතර ඉතා දරුණු බිහිසුණු සටනක් සිදුවිය. පෘතුගීසි හමුදාව මෙසේ සීතාවක රාජධානිය ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණියේ එවකට කෝට්ටේ රාජධානියේ රජුවූ දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජුගේ නියෝගය පරිදි යයි පවසමිනි. 

 මෙම ඓතිහාසික සංග්‍රාමයේදී සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ අතින් පෘතුගීසි හමුදා සමූල ඝාතනය වූ අතර එම ගැටුමෙන් මුල්ලේරියාව මහා වෙල්යාය ලේ නිසා රතු පැහැයට හැරුණු බව ජනප්‍රවාදයේ ඇත.

 මෙම යුද කතාව හරිම අපූරුය. හරියටම වර්ෂය 1562 අගෝස්තු 23 දිනයි. එදින පහන් වන්නට ආසන්නයේ හමුදා කාණ්ඩ දෙකක් පෘතුගීසි කඳවුරු වෙත රහසින් ගමන් කරන්නට විය. එක් හමුදා කාණ්ඩයක් සීතාවක රාජසිංහ රජු​ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් ගමන් කළ අතර, අනෙක් හමුදා කාණ්ඩය කොරතොට කුරුප්පු ආරච්චි නම් සටන්කාමී සෙනෙවියෙකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පෘතුගීසි කඳවුරු වෙත ගමන් කළේය. මේ හමුදා කාණ්ඩ දෙකම ඉතා රහසින් ගමන් කර පෘතුගීසීන් නොසිතූ නොපැතූ වෙලාවක, ඔවුන්ගේ තුවක්කුවලට උණ්ඩ දමා ගැනීමටවත් වෙලාවක් නොදී ක්ෂණිකව කඩා වැදී පහර දෙන්නට විය.

මෙය ඉතා බිහිසුණු සටනක් විය. පෘතුගීසි සේනාව දෙපැත්තකින් ආක්‍රමණය කළ සිංහල සේනා අභීතව සටන් කළ අතර සීතාවක රාජසිංහ රජු හා ඒකනායක මුදලි ඉදිරිපසිනුත්, කුරුප්පුආරච්චි සේනාධිනායකගේ පිරිස පෘතුගීසි හමුදාවට පැනයන්නට නොදී අනෙක් පැත්තෙනුත් පහරදීම නිසා පෘතුගීසි හමුදාව ඉතාමත් අසරණ විය. මේ සටනින් පරංගි හමුදාවේ 1600 පිරිසක් මියගිය බව සඳහන් වේ.   


මේ සටනින් පෘතුගීසි හමුදාවේ සේනාධිපතිවූ බැල්තරාර් ගෙඩිස්ද මරණයට පත්වූ අතර, පෘතුගීසි හමුදාවේ ලෙයින් මුල්ලේරියා වෙල්යායේ වතුර ලේ පැහැයට හැරුණ බව ඉතිහාස කතාවල සඳහන් වේ.

 මේ යුද්ධය කොතරම් බිහිසුණු වී ද සැලසුම් සහගත වී ද යත් වටහාගන්නට හැකි ඉතිහාස ග්‍රන්ථයක සුළු කොටසක් මෙහි සඳහන් කරමි. එනම් මෙම යුද්ධය පිළිබඳව ඉතිහාසඥයෙකු වන පෝල් ඊ. පීරිස් මහතා ලියූ පෘතුගීසි යුගය නම් ග්‍රන්ථයේ කොටසකි. එහි මෙසේ සඳහන් වෙයි. ‘‘මේ අවස්ථාවේදී රාජසිංහ රජු පෞද්ගලිකවම අණදීම භාරගත්තේය. ප්‍රවීණ ඉලංක්කරුවෝද ඉලංගම් සටන් පුහුණුවූ පනික්කි සටන්කරුවෝද ඇත් අස් හමුදාවලින්ද අතුරුගිරිය කෝරලෙන් සහ කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළුන්ද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල අතර විවෘත බිම් තීරයේදී පෘතුග්‍රීසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහරදීමට වූහ. රාජසිංහ තෙමේම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප්‍රහාරයන් එල්ල කළ අතර කොරතොට හා හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ප්‍රහාර එල්ල කළේය. එයින් මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සතුරු සංහාරයක් සිදුවිය’’.

   
මෙම සටනින් පසු ජයෙන් උදම්වූ සීතාවක සේනාවෝ ජයපැන් බොමින් මගදිගට රණබෙර වයමින් ආපසු ගමන් කළේ ලැබුවාවූ විජයග්‍රහණය පිළිබඳව මහත්වූ සතුටකිනි.   

මෙසේ පැමිණෙන අතර පෘතුගීසි හමුදාවේ මහා බලකොටුවක්ව පැවැති තැනක සීතාවක හමුදාවෝ ජයග්‍රහණය සමරමින් සැණකෙළි පවත්වන්නට විය. මෙසේ සැණකෙළි පවත්වමින් ඔවුන් එම ස්ථානයේ තම ධජ සිටවන්නට විය. එම ධජ කාලයක් තිස්සේ එම ස්ථානයේ පැවැති අතර ජනතාව එම ස්ථානය එතැන් සිට ‘කොඩිගහවත්ත’ නමින් හඳුන්වන්නට විය. පසුව ජනවහ​රේදී එය වෙනස් වී වර්තමානය වනවිට එම ස්ථානය කොටිකාවත්ත බවට පත්වී ඇත. කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ මුල්ලේරියාව නගරයට කිලෝමීටරයක් පමණ ආසන්නයේ කොටිකාවත්ත නමින් හැඳින්වෙන්නේ එම නගරයයි. එම නගරයට එම නම ලැබුණේ එසේයි.

පෘතුගීසි ආගමනය හා මෙරට රාජ්‍ය බලය බිඳී යාම

පෘතුගීසි මෙරටට පැමිණෙන විට මෙරට ක්‍රියාත්මක වන ලද්දේ රාජාණ්ඩු පාලන ක්‍රමයකි. ඒ අනුව රජු රටේ ප්‍රධානියා වන අතර පාලන කටයුතු පහසු කරගැනීම හා ආරක්ෂාව ආදී කරුණු මත යම් ප්‍රදේශ රාජධානි වශයෙන් තෝරාගෙන පාලන කටයුතු සිදු විය. පාලනය පහසු වීම සඳහා දේශීය පාලන ක්‍රමය කොරළ, අතුකොරළ, පත්තු, අතපත්තු ආදී ප්‍රාදේශීය ඛෙදීම් ද, උඩරට, සීතාවක, කෝට්ටේ ආදී පාලන ඒකක ද, නායක, කෝරළේ, මුදලි, නිලමේ හා විදානේ ආදී නිලතල අනුව පාලන කටයුතු සිදුවිය.

16 වන ශතවර්ෂය වන විට ලංකාව කෝට්ටේ, යාපනය නුවර හා තවත් කුඩා රාජ්‍යයන් ගණනාවක් යටතේ පාලනය වූ අතර උතුරින් කලා ඔයත්, දකුණින් වලවේ ග`ගත්, නැගෙනහිරින් මධ්‍යම කදුවැටියත් අතර පිහිටි සීමිත භූමියකින් සමන්විත වූ කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ ශක්තිමත් වූ ස්ව්‍යං පෝෂිත ආර්ථීක රටාවක් පැවති අතර එය සත් කොරළය, සතර කොරළය, තුන් කෝරළය, දෙනවක, රයිගම හා මාතර වශයෙන් ලෙස ඛෙදා පාලනය සිදු විය¡ දිය අගල්, පවුරු පදනම් වලින් සුරක්ෂිතව කොළඹට නොදුරින් පැවති කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ආධිපත්‍ය ඉන් ඔබ්බට ගෙන යාමට තරම් ශක්තිමත් නොවූවකි.

යාපනය අවට පිහිටි දූපත් කිහිපයක් මන්නාරම තෙක් විහිඳ ඇති මුහුදු බිම් තීරයත් යාපනය රාජ්‍ය ලෙස හඳුනාගත හැකි අතර නලූලුර් එහි ප්‍රධාන නගරය විය¡ 13 සියවසේ පමණ සිට ද්‍රවිඩ ජාතිකයන්ගේ වාස භූමියක්ව පැවති අතර කෝට්ටේ රජ සමයේ බලගතු ද්‍රවිඩ රාජ්‍යක් ලෙස ක්‍රියාත්මක විය.

උඩු නුවර, යටි නුවර, දුම්බර, හාරිස්පත්තුව හා හේවා හැට යන ප්‍රදේශ අනුව මහනුවර පාලනය මෙහෙය වූ අතර ගිරි දුර්ග, වන දුර්ග වලින් සමන්විත වූ අඩු ජනගහනයකින් හෙබි වූ රාජධානියක් ලෙස එය ක්‍රියාත්මක වූ අතර මුල් කාලනීව ගම්පොළ පාලන මධ්‍යස්ථානයව පැවතියද පසු කාලීනව සෙංකඩගල පුරය පාලන මධ්‍යස්ථානය ලෙස පවත්වාගෙන යනු ලැබීය¡ ඊට අමතරව මහනුවර හා යාපනය අතර වන්නියාර්වරු විසින් පාලනය කරන ලද කුඩා රාජ්‍යයන් 18 ක් පමණ පැවති බව ද සඳහන් වේ.

පෘතුගීසීන් 1505 දී ලංකාවට පැමිණෙන විට සිරිලක රාජ්‍යත්වය උසුලන ලද්දේ 8 වන වීර පරාක්‍රමබාහු රජුය¡ ඔහු 1509 ජූනි 07 වන දා මිය ගොස් ඇවෑමෙන් සිය පුත් විජයබාහු කුමරු 6 වන විජයබාහු නමින් ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ රාජාභිෂේක ප්‍රාප්ත විය¡ මිය ගිය රජුට ධර්ම පරාක්‍රමබාහු නමින් තවත් පුත් කුමරෙකු වූ බව රාජාවලියේ සඳහන් වේ¡ මෙම වකවානුවේ දී ඉන්දියාවේ ප්‍රතිරාජව සිටි ෆ්රැන්සිස්කු ද අල්මේදාගෙන් පසු ජෝර්ජ් ඇල්බ්‍යුකර්ක් නව ප්‍රතිරාජයා ලෙස පත් කරන ලදි¡ ඔහුට කෙසේ හෝ සෙයිලාන්හි කොටුවක් ඉදි කිරීමට උපදෙස් දී තිබූ අතර 8 වන පරාක්‍රමබාහු රජු මිය ගොස් පුතුන් දෙදෙනා අතර රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ පැන නැ`ගුණු අරගල හේතුවෙන් එක් පුතෙකු කොචින් වලට දූතයෙක් එවා පෘතුගීසීන්ට තම රටේ කොටුවක් ගොඩ නැගීමට අවකාශ දෙන බවත් එහි දී තමාට හමුදා උදව් දෙන මෙන් ඉල්ලා සිටි බව සඳහන් කොට පෘතුගාල අධිරාජයාට ලිපියක් යවා ඇත¡ මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ උපකාර ඉල්ලා ඇත්තේ ධර්ම පරාක්‍රමබාහු කුමරු බවයි¡ එම ප්‍රතිරාජයාගෙන් පසු ගොඪේව් ප්‍රතිරාජ ධූරයට පත් ව ආ ලොපෝ සොර්ස් ද අල්බර්ගේරියා 1517 දී කොටුවක් ගොඩනැගීමට කොළඹ වරායට පැමිණ බව කේරෝස් පියතුමා සඳහන් කරයි¡ එසේ වූව ද විජයබාහු රජු සිය සේනාව යවා ප්‍රහාර එල්ල කර පෘතුගීසීන් පලවා හරින ලදි.

1509 දී අට වන වීර පරාක්‍රමබාහු රජු ඇවෑමෙන් රජ පැමිණි 6 වන විජයබාහු රජු 1521 වන තෙක් පාලනය ගෙන ගිය බව සෙල්ලිපි හා සන්නස් මගින් නිකුත් කළ ආඥා අනුව පැහැදිලි වේ¡නමුත් පෘතුගීසි ලේඛන හා රාජාවලියේ සඳහන් පරිධි විජයබාහු රජුගේ වැඩිමල් සොයුරු නව වන ධර්ම පරාක්‍රමබාහු නමින් රජව සිටි බැව් පැවසුණ ද එය සාවද්‍ය බව පැහැදිලි වන්නේ එම රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ එකල ලියැවුණ මහා වංශයේ හෝ රජතරත්නාකරයේ ද සඳහන්ව නොමැති හෙයිනි.

වර්ෂ 1521 පමණ වන විට 6 වන විජයබාහු රජු හට බුවනෙකබාහු, රයිගම් බණ්ඩාර, මායාදුන්නේ නමින් කුමාරවරු තිදෙනෙකු සිටි අතර හදා වඩා ගත් දේවරාජ නම් කුමරාට රාජ්‍යත්වය ලබා දීමට ක්‍රියා කරන බව සැලවීමෙන් කුපිත වූ කුමාරවරු උඩරට පාලකයාව සිටි ජයවීර බණ්ඩාරගේ උපකාර ඇතිව 6 වන විජයබාහු රජු තම පියාට එරෙහිව සටන් ඇරඹීය¡ සාමදාන වන මුවාවෙන් කුමාරවරු සිර ගත කිරීමේ උපායක් යෙදූවද දේවරාජ කුමාරයාගෙන් ඒ බව සැලවී නුවර කොල්ල කෑමට කුමාරවරු සිය සේනාව යවන ලදි¡ රාත්‍රියේ දී සලමාන් නමැති ආගන්තුකයෙකු ලවා 6 වන විජයබාහු රජු මැරවූ බැව් පැවසේ¡ මෙය විජයබා කොල්ලය නමින් ප්‍රකට විය¡ පසු දින වැඩිමල් කුමරු 7 වන බුවනෙකබාහු නමින් රජ වූ අතර මායාදුන්නේ කුමරුට සතර කෝරළයත්, දෙවැන්නා වූ රයිගම් බණ්ඩාරට ඛෙන්තර, වළල්ලාවිට කෝරළය ඇතු`ඵ ප්‍රදේශයත්, ලෙස ඛෙදා පාලනය කළ ද නොබෝ කලකින් රයිගම් බණ්ඩාරගේ මිය යාමත් සමග මායාදුන්නේ කුමරු එම ප්‍රදේශය අත් කර ගැනීමෙන් දෙසොහොයුරන් අතර මතභේද ඇතිවිය¡ මෙකල වෙළහෙලදාම් වල ගබඩා ආරක්ෂාව සඳහා පෘතුගීසීන් යුධ බටයන් යොදවා පැවතියද රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ අර්භුද ඇතිවෙත්ම 1518 ගෝවේ පෘතුගීසි ආණ්ඩුකාරවරයා වූ දොන් ලෝපෝ සෝරස් ද අල්බරගේරියා මෙරටට පැමිණ යුධ ශක්තිය පෙන්වා පෘතුගීසි බලකොටුවක් ඉදි කළේය¡ සිය වෙළදාමට අනිසි ලෙස බලපාන බැවින් මුස්ලිම්වරු ඊට එරෙහි වූ අතර ඔවුන්ගේ පෙළඹවීමෙන් සිංහලයන් ද විරුද්ධ වූ නමුත් එම විරෝධතා අසාර්ථක විය¡ 1524 දක්වා එම බලකොටු පැවතිය ද සිංහල රජුගේ හෝ ප්‍රභූන්ගේ කැමැත්තක් නොපැවති අතර මුස්ලිම් වෙළෙදුන්ගේ උසගිැන්වීම මත කිහිප වරක්ම කොළඹ කොටුවට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ආදී හේතු මත පෘතුගීසි අධිරාජයාගේ අණ පරිධි 1524 දී එම බලකොටුව ඉවත් කළ නමුත් 7 වන බුවනෙකබාහු රජු පියාට අත් වූ ඉරණම සිය සොහොයුරන් වෙතින් තමාටද අත් වෙතැයි බියෙන් බලකොටුව ඉවත් කළ ද පෘතුගීසි හමුදා බටයන් 20 ක් පමණ රඳවා ගනිමින් ආරක්ෂාව අපේක්ෂා කරන ලදි.

ඉන්දියන් සාගරයේ පැවති යුද්ධයෙන් ජය ගත් සැමොරින්ගේ බට කණ්ඩායමක් ලංකාවට පැමිණිය ද පෘතුගීසි හා සිංහල හමුදා එක්ව ඔවුන් පළවා හැරි අතර එම හමුදා මෙරටට පැමිණියේ මෙරට මුස්ලිම් වෙළෙඳුන්ගේ අනුබලය මත පැමිණ ඇති බවට අනුමාණ කොට බුවනෙකබාහු රජු සිය පාලන ප්‍රදේශ වලින් මුස්ලිම් ජනතාව පණ්නා දැමීය¡ එසේ පන්නා දැමූ මුස්ලිම් වෙළෙඳුන් මායාදුන්නේ රජුගේ පාලන ප්‍රදේශ වල පදිංචි වූ අතර ඔවුන් ලවා සැමොරින්ගේ ආධාර ඉල්ලා සිටීමට මායාදුන්නේ රජුට හැකි විය¡ නමුත් ඉක්මණ් වූ බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසි සහය ඇතිව ප්‍රහාර දියත් කළ අතර මායාදුන්නේ හා රයිගම් බණ්ඩාර විසින් බුවනෙකබාහු රජුට දුන් වාර්ෂික කප්පම් ගෙවීමේ ප්‍රතිඥාව මත සිතාවක ආක්‍රමණයෙන් වැලකී සිටියේය.

පෘතුගීසීන් හා කෝට්ටේ අගරජ වූ බුවනෙකබාහු රජු අතර පවතින සමීප බව වර්ධනය වෙත් ම මුස්ලිම් වෙළෙන්ඳන් කෙරෙහි එතෙක් පැවති වෙළඳ ඒකාධිකාරය බිඳවැටී එය පෘතුගීසීන් යටතට පත් විය¡ ඒ අනුව 1536 පමණ වන විට වෙළඳාම සේම හමුදා බලය ද පෘතුගීසීන් මත යැපෙන තතත්වයට පත් ව පැවති අතර ඔවුන් බුදු දහමට පවා බාධා කිරීම හේතුවෙන් රජු කෙරෙහිද ජනතාව තුළ බලවත් අප්‍රසාදයක් ඇති වෙමින් පැවතිණි.

1537 දී බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසීන්ගේ සහයත්, මයාදුන්නේ රජු සැමොරින්ගේ සහයත් ලබා, ගෙන ගිය සටනේ දී කොළඹ පිහිටි පෘතුගීසීනගේ බලකොටුව වැටලු නමුත් ගෝවෙන් පැමිණි මාටින් අපොන්සු ද සූසා නම් සෙනෙවි ඇතු`ඵ හමුදාව සැමොරින්ගේ හමුදා පන්නා දමා සීතාවක ආක්‍රමණය කළ අතර මායාදුන්නේ රජු පලා ගොස් බටු ගෙදර රාජ්‍ය පාලනය ස්ථාපිත කරන ලදි¡ 1538 දී වේදලායි නම් ස්ථානයේ සැමොරින් හමුදා හා පෘතුගීසි හමුදා අතර යුද්ධයක් ඇති වීමෙන් පෘතුගීසි හමුදා ප්‍රබල ජයක් ලද අතර සැමොරින් හමුදාවට පලා යාමට සිදු විය¡ මායාදුන්නේ රජ රයිගම් බණ්ඩාර හා එක්ව සීතාවක හා කෝට්ටේ අතර දේශසීමාවේ බලකොටු තනා කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ නිතර නිතර අවුල් සහගත තත්ත්වයන් ඇති කළේය¡ අනතුරුව 1539 දී කැලිකට් රජුගෙන් මායාදුන්නේ හා රයිගම් බණ්ඩාර ආධාර ලබමින් දෙපක්ෂය අතර විශාල සටනක් ඇති වූවද බුවනෙකබාහු රජ ගෝවෙන් ආධාර ලබා සටන ජය ගන්නා ලදි¡ මෙවරද පෘතුගීසීන් මායාදුන්නේ රජ විනාශ කිරීමට තැත් දැරූවද බුවනෙනබාහු රජ ඊට එක`ග නොවූ අතර පෘතුගීසීන් කොට්ටේ රාජ්‍යය ගිණිබත් කරන ලදි¡ දැරණයිගලට පලා ගිය මායාදුන්නේ රජ සාමදානයට කැමැත්ත ප්‍රකාශ කළ අතර ඒ සඳහා රජුගේ පුත් කුමරු හා තවත් ප්‍රභූන් දෙදෙනෙකු ඇප කරුවන් වශයෙන් එවිය යුතු බව දන්වා එවූ පසු ටිකිරි බණ්ඩාර කුමරු ද, මලබාර් හමුදාවන්හි නායකත්වය දැරූ සෙනෙවියන්ද අකමැත්තෙන් වුවද සතුරු කඳවුරු වෙත එවීමට මායාදුන්නේ රජුට සිදු වූ බව පැවසේ.

1539 දී රයිගම් බණ්ඩාර හෙවත් රාජසිංහ රජුගේ මරණය සිදු වූ අතර 7 වන බුවනෙකබාහු රජු විසින් සිය රාජ්‍යත්වයෙන් පසු උරුමය සඳහා ධර්මපාල රජුගේ පිළිරුවක් පෘතුගාලයට යවා 3 වන ජුවාන් රජු ලවා එයට ඔටුණු පළඳවා ධර්මපාල කුමරු කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ මීළග නීත්‍යනුකූල උරුමකරු වන බවට ආඥාවක්ද නිකුත් කර ඇත¡ තවද කෝට්ටේ රජවාසලේ නිලමෙ (අගමැති) පදවිය සඳහා බුවනෙකබාහු රජුගේ ඇවැස්ස බෑනා වූ තම්මිට සූරිය බණ්ඩාරට හිමි ව ලෙස දෙවන ආඥාවද නිකුත් කළ අතර පසු කලෙක ඔහු ෆ්රැන්සිස්කු බරෙත්තු නමින් භෞතීස්මයද ලද බැව් පැවසේ. මේ සඳහා පෘතුගාලයට යැවුණු දූත පිරිස සමග ක්‍රිස්තයිානි ආගම ප්‍රචාරය සඳහා දූත පිරිසක් එවා ඇත.

16 වන සියවසේ 50 දශකය පමණ වන විට පෘතුගීසීන් කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ සිය බල පරාක්‍රමය විහිදුවමින් අත්තනෝමතික හා සදාචාර විරෝධී පාලනයක් ගෙන ගිය බව පැහැදිලි වේ¡ ඉතා අධි මිලට භාණඩ අලෙවි කිරීම, දේශීය වෙළඳ ද්‍රව්‍ය සඳහා අඩු මිලක් ගෙවීම, දරු දැරියන් පැහැරගෙන යාම, දේපළ අත්පත් කර ගැනීම හා මෙරට පැවති රාජකාරි ක්‍රමයේ අවුල් ඇති කරන ලදි¡ බුවනෙකබාහු රජු බලය රහිත නාමික පාලකයෙකු බවට පත් වූ අතර නීත ක්‍රියාත්මක කිරීමට විදේශීය පාලකයෙකුගේ පිහිට පැතීමට ද සිදු විය¡ ඔහු ලවා ඔටුනු පැළඳවීම, ආඥා නිකුත් කරවීම ආදියෙන් පැහැදිලි වන්නේ බුවනෙකබාහු රජ සමයේ කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ස්වාධිපති බලය විනාශ වී ගිය බවයි.

1542-43 අතර රයිගම් බණඩ්ාරගේ මරණය සිදු වූයෙන් එම රාජ්‍යය මායාදුන්නේ රජු විසින් ඈඳා ගන්නා ලදි¡ නැවත 1547 දී යාපනයේ වෙකරාසේකරම් රජුගේ ආධාර ඇතිව මායාදුන්නේ රජු බුවනෙකබාහු රජු සමග සටනට එලඹි අතර වීදියේ බණ්ඩාර විසින් උඩරට ආක්‍රමණය කිරීමද විශේෂත්වයකි¡
මෙතෙක් පෘතුගීසි විරෝධියෙකුව සිටි මායාදුන්නේ රජු සිය දේශපාලන පරමාර්ථ උදෙසා පෘතුගීසීන් සමග සබඳතා ගොඩනගා ගැනීමට යොමු වන්නේ මෙම වකවාණුවේදීය¡ 1549 දී මායාදුන්නේ රජු විසින් කෝට්ටේ රාජ්‍ය ආක්‍රමණය කළද පෘතුගීසීන් සීතාවක රාජ්‍ය අභ්‍යන්තරයට ම වැදීම හේතුවෙන් මායාදුන්නේ රජුට දැරණියගලට පලා යාමට සිදු විය.

බුවනෙකබාහු රජුට කතෝලික දහම වැළඳගැනීමට පෘතුගීසීන් දිගින් දිගටම බල කළද රජු එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් ඔවුනොවුන් අතර ඇති වූ හිත් අමනාපයෙන් ප්‍රයොජ්න ගත් මායාදුන්නේ රජ අන්තොන්ියෝ බරෙත්තු සමග රහස් සබඳතා ඇති කර ගනිමින් තානාපතියෙකු අත ගෝවේ ප්‍රතිරාජයාට පුද ප`ඩුරු යැවූ අතර ඔවුන් කැඳවාගෙන යන ලද්දේ බරෙත්තු විසිනි¡ මින් කෝපයට පත් බුවනෙකබාහු රජු පෘතුගීසීන්ට සීතාවක ප්‍රදේශයේ වෙළඳාම තහනම් කළේය¡ 70 වියේ පසු වූ බුවනෙකබාහු රජුගේ අවසාන පාලන සමයේ කුමන්ත්‍රණ වලින් ගහණ විය¡ කන්ද උඩරට රජු සේම මායාදුන්නේ රජු සමග එක්ව පෘතුගීසීන් විවිධ කුමන්ත්‍රණ වල නිරත විය¡ මේ අතර 1550 දී දොන් අපොන්සු ද නොරොඤ්ඤෝ විසුරේ ලෙස වැඩ භාරගැනීමට ගෝවට යන අතර කොළොම්තොටට ගොඩබසින ලද අතර ඔහු මායාදුන්නේ රජු සමග හිතවත්කම් ඇති කරගැනීමෙන් කෝපයට පත් බුවනෙකබාහු රජු ඔහුට රටින් පිටවීමට නියෝග කළ බව පැවසේ¡ කුමන්ත්‍රණ මධ්‍යයේ 73 වියේ පසුවූ බුවනෙකබාහු රජුට කැළණියේ කඳවුරු බැඳ සිටියදී කැළණි ග`ග අසලදී වෙඩි පහරකින් මිය යෑමට සිදු විය¡ 1550 දෙසැම්බර් 29 සිදු වූ එම සිදුවීම අත් වැරදීමක්ද, සිතා මතා කළ පලිගැනීමක්ද යන්න අවිනිශ්චිතය¡ රාජ්‍ය තුළ අවුල් ජාලාවක් ඇති කරමින් එම මරණය සිදු වූ අතර ධර්මපාල කුමරුට රාජ්‍යත්වය හිමි විය¡ සොයුරාගේ අභාවයෙන් තමාට රාජ්‍යත්වය හිමි විය යුතුබව පවසමින් ධර්මපාල රජුගේ පියා වූ වීදිය බණ්ඩාර බොල්ලෑගල තෙක් සේනාව සමග පැමිණියද ඔවුන් කනම්පැල්ල දක්වා පලවා හරිමින් කෝට්ටේ දේශසීමා තර කිරීමට පෘතුගීසීන්ට හැකි විය¡ 1551 දී පෘතුගීසී ප්‍රතිරාජයා විසින් දොන් අපොන්සු ද නොරොඤ්ඤෝ සමග ධර්මපාල රජුගේ ආරක්ෂාව උදෙසා නැව් විශාල සංඛ්‍යාවක හමුදාව හා අවි ආයුධ පුරවා එවූවද ඒ වෙනුවට ඔවුන් මෙරට රාජ්‍ය ප්‍රධානීන්ගේ රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදී වස්තුව රැස් කරගනිමින් සිංහලයන්ට පීඩා කළ අතර ඇතැමුන් පලා ගොස් මායාදුන්නේ රජුට එක් වූ බව පැවසේ.

ධර්මපාල රජු පෘතුගීසි හමුදාවන්ට විශාල මුදලක් වැය කර මායාදුන්නේ රජු හා සටන්ට යැවූ අතර එම ප්‍රබල හමුදා හමුවේ මායාදුන්නේ රජුට දැරණියගලට පලා යෑමට සිදුවිය¡ කොල්ල කෑ වස්තුව සමග දොන් ජුවන් අන්රික්‍රිස්ත්‍රි නැව් නැගී ගිය අතර විසුරේ විසින් සීතාවක නුවර වූ රන්, රිදී පිළිම, පාත්‍ර, සීනු, මිණි බරණ ආදී සියල්ල කොල්ල කෑ අතර ධර්මපාල රජු මුදල් ගෙවීමට පොහොසත් නොවූයෙන් පලාගිය මායාදුන්නේ රජු ඇල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළ විසුරේ කොළඹට පැමිණ කොළඹ කොටුවේ කපිතාන් ලෙස ජුවාන් හෙන්රිකස් ද කොළඹ ආරක්ෂාව සඳහා පරිදිනාන්දු කාවල් කපිතාන් ද පත් කළේය¡ ධර්මපාල රජු යුද්ධයේ දී පොරොන්දු වූ මුදල ගෙවීමට අපොහොසත් වූයෙන් සිය පියා වූ වීදිය බණ්ඩාර ගෝවට ගෙන යාමට උත්සාහ කළද අවසානයේ ඒ වෙනුවට වාසල නිලමේ වූ තම්මිට බණ්ඩාර අල්වා ගත් අතර ඔහු සන්තකව පැවති සියලූ වස්තුව පෘතුගීසීන්ට දී ණය ගෙවීමේ පොරොන්දුව මත නිදහස් වූ බව පැවසේ¡ පෘතුගීසීන් මෙරට පාලකයන්ව පත් කර තිබූ අසරණ තත්ත්වය මේ අනුව පැහැදිලි වේ¡ මේ අතර පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර අල්ලා සිර කර තම්මිට බණ්ඩාර සේනාධිනායක තනතුරේ තබා නොරොඤ්ඤෝ ගෝවට ගියේය¡ අනතුරුව පෘතුගීසි විරෝධියෙකු වූ වීදිය බණ්ඩාර කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ බලය ලබාගෙන එහි වූ පෘතුගීසි නියෝජිතයා මරාදමා, වෙළඳපළ ගිණිතබා, කතෝලික දහම ඇදහීම තහනම් කොට පෘතුගීසි රජුට කප්පම් ගෙවීමද නතර කළේය¡ මේ වන විට පෘතුගීසීන් තුර්කි යුද්ධයේ පැටලී සිටී බැවින් දැඩි ක්‍රියාමාර්ග නොගත් නමුත් ඔහවු අල්ලා කොළඹ කොටුවේ බිම් ගෙයක සිර කරන ලදි¡ පෘතුගීසීන්ට පක්ෂපාතී වූ තම්මිට රාල ධර්මපාල රජුගේ උපදේශක මෙන්ම ආරක්ෂක බවටද පත්විය¡ වීදිය බණ්ඩාර සිරෙන් පැන යෑමට මායාදුන්නේගෙන් උපකාර පැතූවද ඔහු ඒ වන විට උඩරට හා යුද්ධයක පැටලී සිටියෙන් එය ඉටු කළ නොහැකි වූ අතර සිය පුත් ධර්මපාල රජුගෙන් සහය පැතුවද තම්මිට රාල එය වලක්වා ඇත¡ අවසානයේ සිර කුටියට උමගක් කැන ඔහවු බේරා ගන්නා ලද්දේ සිය බිරිඳ වූ මායාදුන්නේ රජුගේ දියණයිකද වූ ටිකිරි කුමරියයි¡ ක්‍රිස්තු දහම වැළඳගත් තම්මිට බණ්ඩාරද මායාදුන්නේද පෘතුගීසීන් හා එක්ව වීදිය බණ්ඩාරට එරෙහිව සටන් වැදී ඇත¡ වීදිය බණ්ඩාරට එහි දී සත් කොර්ළයට පලා යාමට සිදු වූ අතර සිය සැමියාගේ වද බන්ධන වලින් මිඳීමට ටිකිරි කුමරිය මායාදුන්නේගේ පුත් සේම සිය සොයුරු ටිකිරි කුමරු මෙහෙයවන ලද සේනාවට එක් වූ බැව් පැවසේ¡ පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර උඩරට රජු හා එක්ව ප්‍රති ප්‍රහාර සඳහා පැමිණියද රණ ශ+ර ටිකිරි කුමරුගේ සේණාව හමුවේ ඔවුන් පරාජය වූ අතර ටිකිරි කුමරු එතැන් සිට රාජසිංහ නාමයෙන් හැඳින්වීය¡ උඩරට රජුට මායාදුන්නේ එල්ල කළ තර්ජන හමුවේ පලා ගිය වීදිය බණ්ඩාර එවකට සත් කෝරළයේ රජ එදිරිමාන්නසූරිය රජුගෙන් ආධාර ඉල්ලා සිටි අතර ඔහු මරා දමා රාජ්‍ය අත්පත් කරගත් බැවින් ජනතා අප්‍රසාදය හා පසුපස බඹා එන හමුදා හමුවේ පුත්තලමටද ඉන් යාපනයටද පැන ගොස් එහි සංකිලි රජුගේ ආධාර පැතුවේය¡ එම සාකච්ඡා අතර ඇති වූ අත් වැරදීමක් හේතුවෙන් සටනක් හටගත් අතර එහිදී වීදිය බණ්ඩාරගේ මරණය සිදු විය¡ පෘතුගීසීන්ගේ අල්ලේ නැටවෙන රූකඩයක් වැනි වූ ධර්මපාල රජුගෙන් රාජ්‍ය බලය ලබා ගැනීමේ අභිප්‍රාය මායාදුන්නේ රජ කෙරෙහි විය.

1557 දී ධර්මපාල රජු කතෝලික දහම වැළඳගත් අතර දොන් ජුවන් පෙරිය බණ්ඩාර නාමයෙන් හැඳින්වූ අතර දෙකඩ වූ රජවාසලේ තර්කය වූයේ මායාදුන්නේ හට රාජ්‍යත්වය හිමි විය යුතු බව වූවද පෘතුගීසි බලය හමුවේ එය වෙනස් කළ නොහැකි වූ අතර මහා සංඝයා විසින් ජනතාව අවධි කිරීමට පෙළඹිණි¡ 1557 ජූනි මස කෝට්ටේ ජනයා ඇති කළ කැරැල්ල දරුණු ලෙස මැඩපැවැත්වූ අතර පෘතුගීසීන් සීතාවක වැටලීමට සැරසෙද්දී මායාදුන්නේ හා සිය පුත් රාජසිංහ විසින් කෝට්ටේ වැටලූව ද ගෝවෙන් ආධාර ගෙන එය මැඩ පැවැත්වීය. 1562 දී කොළඹ කෝට්ටේ වැටලීමට යාමේදී ඇති වූ මුල්ලේරියා සටනින් පෘතුගීසි බටයන් 1600ක් පමණ මිය ගිය අතර ඔවුන්ට ප්‍රබල පරාජයක් අත් වූ නමුත් පසුබා ගිය රාජසිංහ හා මායාදුන්නේ රජුන් කෙටි කලකින් පැමිණ කෝට්ටේ වැටලු අතර කැලණිය සීතාවකට යටත් විය¡ වරින් වර සටන් මතු වූයෙන් ගෝවෙන් ලද ආධාර හමුවේ ශක්තිමත්ව සිටි පෘතුගීසීනගේ පැවැත්මට ධර්මපාල රජු අවශ්‍ය බැවින් 1565 දී ඔහු ද රැගෙන ගොස් කොළඹ බලකොටුවක් පිහිටුවන ලදි.

1577 දී පමණ දොන් ජුවන් පෙරිය බණ්ඩාර රජුට වස දීමේ කුමන්ත්‍රණයක් ඇති වූවද රජු මිය නොගිය අතර පෘතුගීසීන්ගේ විවිධ හිරිහැර මධ්‍යයේ ජීවත් වීමටද සිදු විය¡ මේ අතර 1580 අගෝස්තු මස දී ෆ්රැන්සිස්කානු පූජකයන්ගේ ඉල්ලීමක් අනුව රජු තෑගි ඔප්පුවකට අත්සන් කළ අතර එහි පෘතුගීසි බසින් සඳහන් වූයේ —තම සීයා වූ 7 වන බුවනෙකබාහු රජ පරපුරට අයත් ලංකා පුරය පෘතුගීසීන්ට පවරණ බවයි¡˜ ඒ අනුව මහනුවර, ඌව හා යාපා පටුන හැර සෙසු දිවයිනම පෘතුගීසීන්ට එම තෑගි ඔප්පුවෙන් පැවරෙන ලදි¡ ෆරැන්සිස්කානු පූජකයන් විසින් සකසා අන්තෝනියෝ රිඛෙයිරෝ නම් නොතාරිස් විසින් සහතික කරන ලද එම ඔප්පුවේ සාක්ෂිකරුවන් වූයේ සෙබස්තියන් ද වාචිස් හා මනුවෙල් ලූවිස් වැනි පූජකවරුන්ය¡
1579-1581 කොටුව වැටලු රාජසිංහ රජු දිගු කලක් එහි බලය පවත්වා ගැනීමට සමත් විය¡ ඔවුන්ගේ යුධ ශක්තිය හමුවේ කොළඹ කොටව වට කළ හෙයින් පෘතුගීසීන්ට දුර්භීක්ෂයකට මුහුණ දීමට සිදු ව ඇත¡ නගර වාසීන් මිය ගිය අතර පෘතුගීසීන්ට එහි සිටි බල්ලන් මරා අනුභව කිරීමට පවා සිදු වූ බව පැවසේ¡ අවසානයේ ගෝවෙන් පැමිණි හමුදා විසින් රාජසිංහ කුමරුගේ හමුදා පලවා හරින ලදි¡ 1581 දී 80 වියැති මායාදුන්නේ රජු මිය ගිය අතර ටිකිරි බණඩ්ාර කුමරු රාජසිංහ නමින් සීතාවක රජ විය¡ රාජ්‍යප්‍රාප්ත වහාම උඩරට ආක්‍රමණය කොට සීතාවකට ඇඳා ගත් අතර පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමේ දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් ක්‍රියා කළ රාජසිංහ රජුගේ කොළඹ වැටලීම් අසාර්ථක වීමට හේතුව වූයේ තමාට නාවික ශක්තිය නොමැති බැවින්ය යන්න හදුනාගෙන තානාපති වරුන් විදේශ රාජ්‍ය කිහිපයකට යැව්වද මලබාරයෙන් හැර වෙනත් රටකින් ආධාර ලද බවක් දක්නට නොමැත¡ 1587 දී රාජසිංහ රජුගේ නැව් ද මලබාරයෙන් කුලියට ගත් නැව් ද යොදවා මුහුදු මාර්ග අවහිර කොට කොටුවෙන් පිට කිසිදු බිම් අ`ගලකට ල`ගාවිය නොහැකි ලෙස ආරක්ෂාව තර කිරීමෙන් පෙර ලෙස ම පෘතුගීසීන්ට දුර්භීක්ෂයකට පවා මුහුණ දීමට සිදු විය¡ මේ අතර සිය පියා මැරීමේ පලිය ගැනීමට මාන බලමින් සිටි කොණප්පු බණඩ්ාර ඒ සඳහා පෘතුගීසීන් හා එක්ව අවුස්ත්‍රියවේ දොන් ජුවන් නමින් බෞතීස්මයද ලබා කොළඹ ආරක්ෂාව සඳහා පෘතුගීසීන්ට උපදෙස් දී ඇත¡ 1588 දී ගෝවෙන් හමුදා පැමිණ රාජසිංහ රජුගේ හමුදා පලවා හැර කොළඹ අවට ප්‍රදේශ නිදහස් කරගත් අතර රාජසිංහ රජුගේ අවධානය උඩරට වෙත යොමු කිරීම සඳහා සේනා යැවුණු අතර 1592 දී කොණප්පු බණ්ඩාර විසින් විමලධර්මසූරිය නමින් රජ විය¡ ඉන් කෝපයට පත් රාජසිංහ රජු සේනාව සමග පැමිණයද ප්‍රහාර හමුවේ පසුබැසීමට සිදු වී ඇත¡ එසේ යන අතරමග පෙතන්ගොඩ උයනේ දී උණ කටුවක් ඇනී රාජසිංහ රජු මිය යෑමෙන් සීතාවක රාජ්‍ය පාලනය අවුල් වූ අතර අවස්ථාවෙන් ප්‍රයෝජන ගත් පෘතුගීසීන් එම ප්‍රදේශද තම පාලනය යටතට ගන්නා ලදි¡

පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජු සෙංකඩගල හෙවත් මහනුවර රාජධානිය පෘතුගීසීන්ගේ හා සීතාවක ග්‍රහනයෙන් මිඳී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් වශයෙන් මෙරට ප්‍රධානතම රාජධානිය ලෙසින් පසු කාලීනව ක්‍රියාත්මක වූ බව දක්නට ලැබේ¡ 1591 දී යාපනය රාජ්‍යට පෘතුගීසි ගැති රජෙකු පත් කළ අතර ඔවුන් මීළගට යොමු වූයේ උඩරට දෙසටය¡ 1594 දී උඩරට සිහසුනේ හමිිකාරිය වූ කුසුමාසන දේවිය හෙවත් දෝන කතිරිනා කුමරිය රජ කරවීමට සටන් දියත් කළද දන්තුරේ සටනේදී පෘතුගීසීන් සමූල ඝාතනය කර විමලධර්මසූරිය රජු විසින් කුසුමාසන දේවිය විවාහ කරගන්නා ලදි¡ පෘතුගීසි ආක්‍රමණ වලට මුහුණ දීම සඳහා වඩිග හමුදා ගෙන්වා පුහුණු කළ අතර ආයුධ ශක්තිය තර කර ආර්ථීකයද ශක්තිමත් කරන ලදි¡ 1598 දී විමලධර්මසූරිය රජු පෘතුගීසීන් සමග සාමයකට ආරාධනා කළද පෘතුගීසීන් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර 1602 දී ඔවුන් උඩරට ආක්‍රමණයට ගියද විමලධර්මසූරිය රජු හමුවේ අන්ත පරාජයක් අත් විය¡ මුහුදුබඩ විදේශීය පාලනයට යටත්ව පැවති හෙයින් දේශීය ආගම සුරකින ජනතාවගේ පාලකයා ලෙස ජන ප්‍රසාදය දිනා ගත් විමලධර්මසූරිය රජු දෙල්ගමුවේ වැඩ සිටි දළදා වහන්සේ වැඩමවා උඩරට මාලිගාවේ තැන්පත් කිරීමෙන් මු`ඵ දිවයිනේම පාලකයා ලෙස ජනතා පිළිගැනීම දිනා ගැනීමට සමත් විය¡ රජු පෘතුගීසීන්ට විරුද්ධව කැරලි ගැසීමට කැරලි කරුවන්ට ආධාර අනුබල දුන් අතර පෘතුගීසි උඩරට ආක්‍රමණය කළ ද විමලධර්මසූරිය රජුගේ ප්‍රති ප්‍රහාර හමුවේ පෘතුගීසි පරාජයට පත් විය¡

1602 දී මඩකලපුවට පැමිණි ලන්දේසීන් උඩරට රජු මුණුගැසී පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමට සිය සහය දෙන බවට විලියම් රජු එවන ලද ලිපියක් ඉදිරිපත් කරන ලදි¡ පසුව ඔවුන් හා ඇති කරගන්නා ලද ගිවිසුම අනුව පෘතුගීසීන් පලවා හැරීම ආරම්භ කළද එම ගිවිසුම අනුව ඔවුන් ක්‍රියා නොකළ අතර රජුට අපහාස වන ලෙස හැසිරීම හේතුවෙන් ඔවුන් 50 දෙනෙකු මරා දැමූ අතර 1604 දී පළමු වන විමලධරිමසූරිය රජු දරුණු උණ රෝගයක් වැලඳී මිය ගියේය¡ රජුගේ පුත් කුමාර වරු දෙදෙනා ළා බාල බැවින් විමලධර්මසූරිය රජුගේ ඥාති සෙනරත් කුමරුට සිහසුන පවරන ලදි¡ සාමය ප්‍රිය කල මෙම රජ සමය අභ්‍යන්තර අවුල් වියවුල් වලින් ගහන විය¡ උඩරට උරුමයට තරග කරුවන් කිහපි දෙනෙක් සිටි අතර රජුට විරුද්ධව අභ්‍යන්තරයේ කැරලි කෝලාහල ද ඇති වූවද වැන්දඹු කුසුමාසන දේවිය විවාහ කර ගැනීමෙන් සිය රාජ්‍ය උරුමය තහවුරු කරගැනීමට හැකි විය¡

පෘතුගීසීන් උඩරට ආක්‍රමණයට කිහිප වරක් උත්සාහ කළද ඒවා අසාර්ථක වීමෙන් පසු 1617 දී පෘතුගීසීන් උඩරට රජු සමග ගිවිසුමක් ඇති කිරීමෙන් උඩරට ආක්‍රමණය නොකර සිටීමට එක`ග වූවද 1620 න් පසු ඔවුන් නැවත උඩරට ආක්‍රමණයට යොමු විය¡ මේ අතර සෙනරත් රජ ඇවෑමෙන් සිය කුමාරවරු තිදෙනාට පැවරූ අතර බාලයා වූ දේවරාජසිංහ කුමරු දක්ෂ වූ අතර 1630 දී පෘතුගීසීන් සමූල ඝාතනය වූ රන්දෙනිවල සටන මෙහෙයවන ලද්දේද මොහුය¡ 1623 දී ත්‍රිකුණාමලය ද 1628 දී මඩකලපුවටද පහර දී පෘතුගීසීන් විසින් අල්ලා ගත් අතර ඔවුන් එම බලකොටු ශක්තිමත් කරන ලදි¡

1635 දී දේව රාජසිංහ රජු දෙවන රාජසිංහ නමින් රාජ ප්‍රාප්ත විය¡ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීම අභිප්‍රාය කරගත් දෙවන රාජසිංහ රජු උඩරට පමණක් නොව ලංකාවේම චක්‍රවර්තී රජු ලෙස අවධාරණය කරන ලදි¡ චක්‍රවර්තී ස්වාමීන්වහන්සේ, ත්‍රිසිංහලාධීශ්වර යන විරුදාවලි යොදා ගත් අතර පෘතුගීසීන්ට සේම ලන්දෙසීන්ටද අවධාරණය කරන ලද්දේ ලංකාවම උඩරට රජුගේ අණසකට යටත් වන අතර වෙනත් විදේශීය ජාතීන් අයත් නොවන බවත්ය¡ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීමේදී නාවික යුධ ශක්තියේ වැදගත්කම හදුනාගත් දෙවන රාජසිංහ රජු ලන්දේසින්ගේ ආධාර අපේකෂා කළ අතර ඒ වෙනුවට පෘතුගීසි යටතේ පැවති කුරුඳු වෙළදාම හා වරායක් ලන්දේසීන්ට පවරා දීමටද රජු එක`ග විය¡ මේ අතර කෝපයට පත් පෘතුගීසීන් උඩරට ආක්‍රමණයට පැමිණියද ඔවුන් පරාජය කිරීමට දෙවන රාජසිංහ රජු සමත් වූ අතර ලන්දේසීන් පැමිණ මඩකලපුව අල්ලා ගත් අතර 1638 දී උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදි¡ එම ගිවිසුමේ උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් අත පැවති පිටපත් වල යම් පරස්පරතා පැවති බව දක්නට ලැබේ¡ උඩරට රජුගේ විශ්වාසය වූයේ ලන්දේසීන්ගේ අරමුණ වෙළදාම පමණක් වන අතර ඔවුන්ගේ සහය ඇතිව පෘතුගීසීන් පලවා හැර රට එක්සත් කිරීමයි¡ එහෙත් ලන්දේසි ප්‍රතිපත්තිය වූයේ වෙළඳ ද්‍රව්‍ය ලබාගත හැකි ප්‍රදේශ වල ආධිපත්‍යය සියතට ගැනීමයි¡ එබැවින් ඔවුන් වරින් වර ගිවිසුමේ වගන්ති වෙනස් කරමින් සිය අභිප්‍රායන් මුදුන් පමුණුවා ගත් බවක් දක්නට ලැබේ¡

1639 දී ත්‍රිකුණාමලය බලකොටුව ද, 1640 පෙබරවාරි මස මීගමුව ද, මාර්තු මස ගාල්ල ද, 1658 දී කොළඹ කොටුවද පෘතුගීසීන්ගෙන් සියතට ගැනීමට ලන්දේසි සමත් විය¡ මෙසේ පෘතුගීසීන් මෙරටින් පලවා හැරීම කෙමෙන් කෙමෙන් සම්පූර්ණ වද්දී උඩරට රජු හා ලන්දේසීන් අතර මතභේද වර්ධනය විය¡ මේ අතර 1645 දී පෘතුගීසීන් හා ලන්දේසීන් අතර ලංකාවේ මුහුදු බඩ ප්‍රදේශ පිළිබඳ ගිවිසුම් ඇති කර ගැනීමෙන් මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ සමසේ ඛෙදා ගත් අතර කුරුඳු වැවීමට සාරවත් වූ මීගමුව හා ගාල්ල වැනි ප්‍රදේශ ලන්දේසීට අයත් බවට පෘතුගීසීන් එක`ග වී මෙම දෙපාර්ශවය හැර තුන්වන පාර්ශවයක් සමග එනම් උඩරට රජු සමග සබඳතා නොපැවැත්වීමට එක`ග වීමද එම ගිවිසුමෙහි අන්තර්ගත විය¡ නමුත් පෘතුගීසීන් උඩරට රජු තමා වෙත නම්මවා ගැනීමට දූතයන් එවන ලද නමුත් දෙපාර්ශවයෙන්ම ඉදිරිපත් වූ කොන්දේසි වලට එක`ග වීමට නොහැකි වීමෙන් සාම සාකච්ඡා බිඳ වැටිණි¡

1650 වන විට යුරෝපයේ පෘතුගීසි හා ලන්දේසි අතර පැවති මිත්‍රත්වය බිඳ වැටෙත්ම ලංකාවේ ඔවුනොවුන් ඇති කරගෙන පැවති මිත්‍රත්වයද අවසන් විය¡ ඒ වන විට මිත්‍රත්වය මත අයිතිව පැවති ක`ඵතර, අ`ගුරුවාතොට, කොළඹ, මන්නාරම හා යාපනය යන ප්‍රදේශ වලට ලන්දේසීන් පහර දීම ආරම්භ කළ අතර උඩරට රජුද ලන්දේසීන් හා එක්ව ගොඩබිමින් පහර දී 1655 දී ක`ඵතර හා අ`ගුරුවාතොට අල්ලා ගන්නා ලදි¡ කොළඹට පහර දීමට ලන්දේසීන් ගිය අතර පෘතුගීසීන් ගැස්පා පිගේරාගේ උපකාර ඇතිව අ`ගුරුවාතොට බලය සියතට ගෙන උඩරට සේනාවන්ට පහර දී සබරගමුව හා බුලත්ගම යන ප්‍රදේශ වල බලයද තහවුරු කර ගන්නා ලදි¡ 1656 දී ලන්දේසීන් කොටුව වැටලු අතර 1658 පෙබරවාරි මස මන්නාරමද ජූනි මස යාපනයද රජුගේ ආධාරයෙන් තොරව අල්ලා ගැනීමට ලන්දේසීන් සමත් විය¡ මේ අනුව ලංකාද්වීපයෙන් 1658 දී පෘතුගීසීන් පලවා හැරුණු අතර ප්‍රදේශ රැසක බලය සියතට ගැනීමට දෙවන රාජසිංහ රජුට හැකි විය¡ පුත්තලම් කලපුවේ සිට මීගමුව දක්වා මුහුදු බඩ තීරයත්, හලාවත හා කල්පිටිය වරායන්, සත් කෝරළය, සබරගමුවේ කොටසක්, සතර කෝරලයෙන් අඩක් රජු සතු වූ අතර කුරුඳු වැවේ යැයි ලන්දේසීන් විශ්වාස නොකළ මඩකලපුව හා ත්‍රිකුණාමලයද ලන්දේසීන් උඩරට රජුට භාර දෙන ලදි¡ මෙසේ පෘතුගීසීන්ගේ පලවා හැරීමත් සමග දෙවන රාජසිංහ රජු යටතේ උඩරට රාජ්‍ය ඉතා පු`ඵල් පරාසයක ව්‍යාප්ත ව පැවතිණි¡

කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ සිට පෘතුගීසීන්ගේ බලය වර්ධනය වී උඩරට රාජ්‍ය දක්වා විවිධාකාරයෙන් මෙරට රාජ්‍ය බලයේ පැවැත්මට බලපෑම් කරමින් පෘතුගීසීන් ක්‍රියා කළ අතර මෙරට පැවති රාජකාරි ක්‍රමයේ පැවැත්මට සේම මෙරට පැවති ආර්ථික ක්‍රමයන්ටද බලපෑම් කළ බව දක්නට ලැබේ¡ සිය බලය ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා රාජ්‍යත්වය පිළිබඳ මත ගැටුම් අර්භූද ඇති කරවමින් මෙරට පාලනය අවුල් වියවුල් කොට උපක්‍රමශීලීව පෘතුගීසීන් මෙරට පාලනය තමාට අවැසි ලෙස මෙහෙයවූ බව මේ අනුව පැහැදිලි වේ¡

පහත රට සිංහලයින්ගේ බලය ගිලිහීම සහ පෘතුගීසීන්ගේ බලය තහවුරු වීම.

පෘතුගීසීන්ගේ පෙරදිග සංක්‍රමණයට හේතුකාරකය වූයේ පෙරදිග රාජ්‍යයන්ගේ වෙළ`ද අධිපත්‍ය පැතිරවීම සහ එම රාජ්‍යයන් සතු වූ වස්තන+් සූරා කමින් ප්‍රබල වීමේ අවශ්‍යතාවය මතය. එහිදී සෙයිලාන් යන නමින් ශ්‍රී ලංකාව හැ`දින්වූ ඔවුන් මෙරට කුරුදු නිෂ්පානයේ මනා වූ තෝතැන්නක් යන වග හදුනා ගැනීමට ඔවුනට වැඩිකලක් ගත නොවීය. පෙරදිගට සංක්‍රමණය වූ ෆැරැන්සිස්කු ද අල්මේදාගේ පුතෙකු වූ ලොරන්සෝද අල්මේදාගේ අනපේක්ෂිත ගොඩ බැසීමක් මත ඔවුන් මෙරට වෙත සංක්‍රමණය වීම සිදු වූ බව ඉතිහාසය තුළ සාක්ෂි දරනු ලබයි.

මේ වන විට මෙරට පාලන බලය වීර පරාක්‍රමභාහු රජු විසින් මෙහෙය වූ අතර ඔුහු 1509 දී මිය යාමත් සම`ග රාජ්‍ය බලය ඔහුගේ පුත් විජයබාහු වෙත මාරු වීම සිදු විය. කෝට්ටේ රාජධානිය ස්වාධීන පාලන තන්ත්‍රයකට උරුමකම් කීවද පෘතුගීසීන්ගේ බලපෑම නොවඩුව කෝට්ටේ රාජධානිය වෙත එල්ල විය. මේ අතරතුර කාලයේදී එනම් 1521 දී විජයබාහු රජුගේ පුතුන් තිදෙනා වූ බුවනෙකබාහු රයිගම්බණ්ඩාර සහ මායාදුන්නේ රාජ්‍යත්වය වෙනුවෙන් පිය පාර්ෂවයට එරෙහිව කැරලි මෙහෙය වීය. මෙම සිදුවීම් අතරතුර විජයබාහු රජු අනපේක්ෂික ලෙස වෙඩි පහරකින් මිය යෑම කෝට්ටේ රාජධානියේ පරිහානියට මුල බීජ සැපයීය. එම මිය යාම පෘතුගීසීන්ගේ කුමන්ත්‍රණයක ප්‍රතිඵලයක් බවටද මත පල විය. මෙම සිදුවීමෙන් පසු මෙරට පාලන තන්ත්‍රයේ සිදු වූ විශේෂ සිදු වීම වූයේ කෝට්ටේ රාජධානිය කොටස් කීපයකට විභේධනය වීමයි. සහෝදරයන් තිදෙනා අතර වූ ඛෙදීයාම හේතුකොටගෙන කෝට්ටේ,රයිගම සහ සීතාවක වශයෙන් රාජධානි පාලන අභ්‍යන්තරය සකස්වන්නට විය.

මෙම සිංහල රාජ්‍ය ඛෙදීයාම පෘතුගීසීන්ට මෙරට පාලන තන්ත්‍රය වෙනුවෙන් ඇ`ගිලි ගැසීමට කදිම අවස්ථාවක් විය. පසුකාලනීව රයිගම පාලනය මෙහෙය වූ රයිගම් බණඩ්ාර කුමරුගේ වියෝවෙන් පසු එම පලාත් බලය තම පාලන සීමාව වෙත ඈදා ගැනීමේ චේතනාව මත බුවනෙකබාහු සහ මායාදුන්නේ අතර ගැටලූ ඇතිවන්නට විය. එහිදී බුවනෙකබාහු පෘතුගීසීන්ගේ සහය පැතීම හේතුවෙන් සිංහල ජන පිරිස් මායාදුන්නේ කුමරු වෙත සහය ඵල කරන්නට විය.

බුවනෙකබාහු රජුගේ ඇවෑමෙන් කෝට්ටේ රාජධානිය ධර්මපාල කමරුට හිමි විය. බුවනෙකබාහු = රජුගේ ඇවෑමෙන් පාලන බලය මායාදුන්නේ වෙත උරුමවෙතැයි සැකඵල කළ පෘතුගීසීන් ධර්මපාල කුමරු මාර්ගයෙන් සිංහල පාලන බලය අත්කර ගැනීමට සූක්ෂම විය. එය මෙරට සිංහලයන්ගේ පාලන බලය පෘතුගීසීන්ගේ ග්‍රහණයට හසු වූ අවස්ථාව වශයෙන්ද හැදින්විය හැකි වේ. මෙම රාජ්‍ය පාලන කාලසීමාව තුළ පහත රට සහ මුහුදුබඩ පාලනය සිංහල රාජ්‍ය පාලනයෙන් ගිලිහුණු අතර උඩරට රාජධානිය පමණක් ස්වාධීන රාජ්‍යයක් වශයෙන් පැවතිනි. ඇතැම් විටෙක එයට හේතුව වූයේ උඩරට සිංහලූන්ගේ ගරිල්ලා ප්‍රහාරයන් සහ පහත රට සිංහලයන්ගේ පක්ෂපාතීත්වය උඩරට රාජ්‍ය පාලකයා වෙත පැවතීම හේතුවෙනි.
මේ වන විටත් පෘතුගීසීන් මෙරට ජන පදනම වෙත සංස්කෘතිමය වශයෙන් ප්‍රහාර එල්ල කර පැවිතිනි. බෞද්ධ දහම හා සබැ`දි සංස්කෘතිය ක්‍රිස්තියානි ආගම හා බද්ධ කිරීම ඔවුන්ගේ එම උපක්‍රමයයි. එතුළින් ඔවුන් දේශීය වශයෙන් තමන්ට පක්ෂපාතී පිරිසක් බිහිකර ගැනීම අරමුණ වූ බව පැහැදිළි වේ. මෙරට පිහිටි දේවාල සහ විහාර ගම් කොල්ල කමින් එම ස්ථානයන්ගේ පල්ලි පිහිටවා අත්තනෝමතික ලෙස මෙම ආගමික සහ සංස්කෘතික කොල්ලය සිදු කෙරිනි. කෝට්ටේ දළ`දා මැදුර තුළ ක්‍රිස්තියානි දේව මෙහෙයක් පැවැත්වීමෙන් සිංහල බෞද්ධ රාජ්‍ය බලයේ හීන වීම මැනවින් ප්‍රකට වේ.

සීතාවක බලය මායාදුන්නේගෙන් රාජසිංහ වෙත මාරුවන විට පෘතුගීසීන් සීතාවක රාජ්‍ය හා යුධ වැද පරාජයට පත්ව අස්ථාවර පාලනයක නියුතුව සිටියේය. නමුත් අභ්‍යන්තරිකව සිංහල නිළධාරීන්ගේ සහාය පෘතුගීසීන්ට ලැබීම තුළ සීතාවක රාජ්‍ය පෘතුගීසීන්ට යටත් විය. මින් අනතුරුව පෘතුගීසීන්ගේ මුහුදුබඩ පාලනය සහ අභ්‍යන්තරිකව පහත රට පාලනය ඔවුන් සතුව ස්ථාවර වන්නට විය. නමුදු උඩරට පාලනය ඔවුන් සතු නොවීම විශේෂත්වයකි.

පෘතුගීසීන්ගේ පාලනය දෙස බලන විට එය එය යටත්විජිත පාලනයක ස්වරූපය මැනවින් විදහා පාන්නට විය. පෘතුගීසීයේ රජු සමස්ත යටත්විජිතයේ පාලකයා වූ අතර කලාප බාර ප්‍රතිරාජයා සහ කපිතාන්වරු ඔහුට වගකියන්නන් බවට පත් විය. පෘතුගීසීන් ලක්දිව පහතරට බලය ස්ථාවර කරමින් වරායන් ආශ්‍රිත බලකොටු ඉදිකළ අතර හමුදා සේවය ප්‍රබල කෙරීය. කෝට්ටේ රාජධානිය තුළ පැවති සිංහල රාජ්‍ය පරිපාලන රටාව ඔවුන්ගේ පාලනයට පහසු වූ අතර එම ප්‍රාදේශීය පාලන ව්‍යුහය ඒ අයුරින්ම වත්වාගෙන යන ලදී. එසේම මෙරට පැවති කුල ක්‍රමය මැනවින් ප්‍රයොජනයට ගත් පෘතුගීසීන් නිලතල ලබා දීම තුළ සිංහල පිරිස් ඔවුන් වෙත අවනත කර ගැනීමට සමත්විය.

පෘතුගීසීන් මෙරට ආර්ථීක යැපයුම් ක්‍රමවේදයට සමපාතව බලය තහවුරු කිරීමට දැඩි උත්සහයක යෙදිනි. එහිදී ඔවුන් ක්‍රමෝපායන් රාශයික් අනුගමනය කළ බව පැහැදිළි වේ. එහිදී සිංහල ස්ත්‍රීන් සමග විවාහ පත් වීම පෘතුගීසි බලකොටු ආශිතව සිංහල ජනාවාස බිහි කිරීම සහ ඉන්දියාවෙන් ක්‍රිස්තියානි දහම වැළදගත් පරවා ආදී ජන කොටස් මෙරටට ගෙන්වා පදිංචි කරවීමත් එම උපක්‍රමයන් විය.
කෝට්ටේ රාජ්‍ය පෘතුගීසීන් සතු වීමට වසර 50කට පෙර සිටම සිංහල රදළයන් සතු වූ ඉඩම් නැතිනම් නින්දගම් පෘතුගීසී ජාතිකයන් විසින් බුක්ති විදින්නට විය. 1615 වාස් ෆෙයිරේ විසින් තෝම්බුව නිම කරන විටත් කෝට්ටේ රාජධානියේ ගම්වලින් විශාල කොටසක් පෘතුගීසීන් අතට පත් වී තිබීම තුළ පහත රට ප්‍රබල රාජ්‍ය වූ කෝට්ටේ සිංහලයන්ගේ බලය හීන වීම මැනවින් පැහැදිළි වේ.

පෘතුගීසීන්ගේ වෙළදාම් කටයුතු

පෘතුගාලය අසාරවත් භූමියක් වූ නිසාත් හිස් කදුකර භූමියක් වූ නිසාත් ගොවිතැන හෝ කර්මාන්ත දියුණු කිරීමට සුදුසු පරිසරයක් එරට නොතිබූ හෙයින් ඔවුන් මුහුදුගාමී ජාතියක් වූ අතර එසේ මුහදුු සංචාර ඔස්සේ පැමිණ දේශ ගවේශනයන් සිදු කරමින් එම දේශයන්හි පවතින දෑ රෑගෙන අලෙවි කරමින් වෙළදාමේ නිරතවන ජාතියක් බවට මොවුන් පත්වන ලදි¡

පෘතුගීසීන් හෙවත් පරංගීන් 1505 දී කැලිකට් නගරය ඇතුළු මලබාරී වෙරළ අල්ලාගෙන සිටි නිසා ඉන්දියාවට නොපැමින කෙලින්ම රතු මුහුදට හා පර්සියානු බොක්ක වෙත ද යාමට තැත්කරන ලදී¡ මෙය නැවැත්වීමට ලංකා පෙදෙසට ප්‍රැන්සිස්කෝද අල්මේදා ව්සින් ඔහුගේ පුත්‍ර ලොරන්සු ද අල්මේදා එවන ලදී¡ කුණාටුවක් හේතුවෙන් ගාල්ලට ගසාගෙන එන ලදී¡ ලංකාවේ ද කුළුබඩු වෙළදාම ඔවුන් අතට ගැනීමට වුවමනා කළ නිසා ලංකාවට ඒමට පෘතුගීසීන් අදහස් කොට ගෙන තිබුණි¡ එසේ වුව ද පළමු වරට පැමිණෙනුයේ අහම්ඛෙනි¡ පෘතුගීසීන් මුස්ලිම් වරුන්ගෙන් මේ ප්‍රදේශයේ වෙළදාම පැහැරගැනීම උදෙසා සටන් කොට ඇති බවත් සදහන් වේ¡ එහෙත් මේ පැමිණීමෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට තැත්කල ඔවුහු කොළඹට ගොඩ බටහ¡

එකල කොළඹ පෙරදිග වෙළදාම පිළිබඳව වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් විය¡ ශතවර්ෂ ගණනක සිටම අරාබි චීන පර්සියන් ආදී විවිධ ජාතීන්හි වෙළදුන් වෙළදාම පිණිස මෙහි පැමිණෙන ලදී¡ එහෙත් යුරෝපීය නැවක් කොලඔට පැමිණි මුල් වතාව එය විය¡ පරංගීන්ගේ පැමිණීමෙන් ඒතාක් කල් තමන් නිදහස් ලෙස කරගෙන ගිය වෙලදාමට අවහිරයක් පැමිණිබැව් දැනගත් මුස්ලිම්වරු ඔවුන්ට විරුද්ධතා පෑමට පෙළෙඔන ලදී¡ මේ හේතුවෙන් මෙම දෙපාර්ශවය අතර බලවත් සටනක් ආරම්භ විය¡ පෘතුගීසීන් තම නැව්වල තිබූ කාලතුවක්කු වලින් වෙඩිතබා සතුරන් පසුබැස්සූහ¡

කොළඹ වාසය කළ සිංහල මිනිසුන් පෘතුගීසීන්ගේ පැමිණීම ගැන මහත්සේ බියවූහ¡ ඔවුන් කෝට්ටේ රජුට ඒ පිළිබඳව සැලකරසිටි ආකාරය රාජාවලියෙහි මැනවින් දක්වා ඇත¡ ඒ අනුව මෙම පුවත සැලවූ වහාම ස්වකීය ඇමති මණඩලය රෑස්කරවා සාකච්චා කොට පෘතුගීසීන් හා සාමදානයෙන් සිටීමට තීරණය කරන ලදී¡ කෝට්ටේ රජවාසලින් පිටත්කර හරින ලද දූතයෝ ඔවුන් ලක්දිවට පැමිණීමට හේතුව විමසන ලදී. එහි දී තමා පෘතුගීසි රජුගේ සේවකයෙකු බව ද, කුණාටුවකට හසුවීමෙන් තම නැව් ලංකාවට පැමිණි බව ද, ලංකාව හා සමගියෙන් වෙළදාම් කිරීම තම අදහස බව ද, එසේ නිදහස් ලෙස වෙළදාම් කිරීමට දෙතොත් ලංකාවේ වෙරළ පර සතුරනිගෙන් ආරක්ෂාකර දියහැකි බව ද, ලොරෙන්සෝද අල්මේදා විසින් සිංහල රජතුමාවෙත දන්වා යවන ලදී¡

සියලූ රාජ්‍යන් හා සාමදානයෙන් වෙළදාම් කිරීම පරන්ගීන්ගේ පරමාර්ථය බවතA, සිංහල රජ පරංගි රජු හා ගිවිසුමකට බැදෙතොත් එයින් දෙපසටම වාසි ලැබියහැකි බවත් පරංගි නියෝජිතයා රජතුමාට සැලකර සිටියේය¡ මේ අනුව පර්නාවෝ කොට්රීම් රජු සමග ප්‍රයෝජනවත් ගිවිසුමක් ඇති කර ගන්නා ලදී¡ මිත්‍ර භාවයෙන් කල් යැවීමේ දී සලකුනක් ලෙස සිංහල රජුත් පෘතුගීසී රජුත් පුදප`ඩුරු හුවමාරු කර ගැනීමට ද පෘතුගීසීන්ට නිදහස් ලෙස වෙළදාම් කර ගැනීමට ද එA පිණිස පෘතුගීසී නැව් මගින් ලංකාවේ මුහදුු වෙරළ ආරක්ෂා කර දීමට ද එම ගිවිසුම මගින් තීරණය කරගන්නා ලදී¡ සිංහල රජු සමග ස්ථීර ගිවිසුමකට එළබීම ස`දහා පායෝද සෞසා නැමති සෙනවියෙකු රජමාලගියට ගොස් රජු හා ගිවිසුමකට පැමිණියේ ය¡ එම ගිවිසුම අනුව සිංහලයන් අවුරුදු පතා කුරුදු බහර 400 ක් ( ටොන් 7 ක් පමණ ) පෘතුගීසි රජුට පඩුරක් වශයෙන් ගෙවීමට ද ඒ වෙනුවට පරංගීන් විසින් සිංහල රජුට ලංකාවේ මුහුදු වෙරළ ආරක්ෂාකර දීමට ද ඒ ගිවිසුම මගින් ස්ථීර කරගන්නා ලදී¡ එමෙන්ම සිංහල රජුගේ අවසරය මත කුඩා වෙළ`ද ගබඩාවක් ද කතෝලික දේවස්ථානයක් ද බ`දවා වෙළ`ද ගබඩාව රුකවල් කිරීම පිණිස පෘතුගීසි හේවායන් ස්වල්ප දෙනෙකු ද එහි නතර කරන ලදී¡

පෘතුගීසීන් ලංකාවට පැමිණ කොළඹ වෙළ`ද ගබඩාවක් පිහිටුවා ගැනීම මුස්ලිම් වෙළෙන්දන්ගේ බලවත් නොසන්සුන් කමට හේතු විය¡ කොළඹ වරායට දකුණෙන් ගල්බොක්ක තුඩුවේ ගොඩනංවන ලද පෘතුගීසීන්ගේ වෙළ`ද ගබඩාව බළකොටුවක් වැනි විය¡ මුස්ලිම් වෙළෙන්දෝ ඒ වෙළ`ද ගබඩාව සිංහල රාජ්‍යයේ නිදහසට අවහිරයක් බව සිංහල රජු විසින් ඔප්පු කරන ලදී¡ වැඩිකල් ගතවන්නට පෙර පෘතුගීසි හේවායන් ස්වල්ප දෙනාට සිංහලයන්ගෙන් බොහෝ විරුද්ධකම් එල්ල විය¡ මිසරයේ සුල්තාන් හා යුද්ධ කරමින් සිටි ඔවුනට ලංකාවට හේවායන් එවිය නොහැකි විය¡ ඒ හේතුවෙන් කි්‍රව 1507 දී පරංගීන්ට කොළඹ වෙරළ ගබඩාව අත හැර දමන්නට සිදු විය¡ ඔවුහූ තමන්ට වුවමනා වූ විටක කොළඹට පැමිණ කුරුදු මිල දී ගැනීමට තීරණය කරන ලදී¡ මේ අනුව කොළඹ වෙළ`ද ගබඩා අතහැර ගිය පසු ද පෘතුගීසීහු කුරුදු මිලදී ගැනීම පිණිස බොහෝ වරක් පැමිණ ගොස් තිෙබී¡ තම වෙළදාම නිසිලෙස සිදු කිරීමට නම් ඉන්දියාවේ බලය පිහිටුවා ගතයුතු බව සිතූ ඔවුන් එය එලෙසින්ම සිදු කොට මලක්කාව ද අල්ලා ගන්නා ලදී¡ එයින් පසු කොළඹ වරාය ද තම අත්තඩංගුවට ගතයුතු බව ද පෙනී ගියේ ය¡

පෘතුගීසීන් මෙරටට පැමිණ සියවස් ගණනක් යනතුරු රටේ පාලනාධිපත්‍ය අල්ලා ගැනීමේ අදහසක් පැවති බව නොපෙනේ¡ මුලින් ඔවුන්ගේ අවදානය යොමු වූ යේ වෙළදාම ගැන පමණ¡ි පෘතුගීසීන් ආයුධ සන්නද්ද වෙළෙන්දන් වශයෙන් මෙරට ට පැමිණෙන ලදී¡ ඔවුහු පැමිණි මුල් කාලයේදීම කොළඹ කොටුවක් ඉදිකොට ගෙන එය ආරක්ෂා කිරීමට බලෑනියක් ද සකසාගෙන සිටින ලදී¡ නමුත් ඔවුන් එසේ කිරීම පිළිබදව කෝට්ටේ රජතුමා ගෙන් ද අනෙකුත් වෙළදුන් ගෙන් ද දේශීය ජනතාව ගෙන් ද විරෝධය පල වූහ¡ එබැවින් කි්‍රව1524 දී පෘතුගීසි බලකොටුව ඉවත් කොට පෘතුගීසීන් ද අනෙකුත් වෙළදුන් මෙන් සාමකාමී පිරිසක් බව පෙන්වීමට උත්සාහ කරන ලදී¡ මෙය මොවුන්ගේ වෙළද උපක්‍රමයක් විය¡ මන්ද යත් එහි දී ඔවුන් සුහදශීලී කතාබහ, මිත්‍රත්වය, ආදී සන්නිවේදන උපාය මාර්ගයන් යොදා ගනිමින් තම දුර්වලතාවයන් මගහරවා ගැනීමට කටයුතු කර ඇත¡ මෙය ඔවුන් වෙළඳ ආධිපත්‍ය තහවරු කරගැනීම සඳහා ප්‍රමුඛ ලෙස සන්නිවේදන අංශය කෙරෙහි අවදානය දක්වන දල අවස්තාවක් ලෙස පෙන්වාදිය හැකිය¡

කි්‍රව 6 වන සියවසේ දී පමණ කිරිමැටියාවේ විසින් රචිත —මහ හටන˜ නම් සිංහල කාව්‍යයේ විජයබා කොල්ලය පිළිබඳ පුවත සදහන් වන අතර එහි සඳහන් ආකාරයට පෘතුතීසීන් කෝට්ටේ රජුට කප්පම් ගෙව්මට පොරොන්දුව වෙළදාම් කිරීමටත් කොළඹ කොටුවක් ඉදි කිරීමටක් රජුගෙන් අවසර ඉල්ලාගත් බව දැක්වේ¡ ඒ අනුව ඔවුන් විසින් රට වටා වෙරළ ප්‍රදේශවල බලකොටු ඉදිකර වෙළද ආධිපත්‍ය තමන් යටතට ගැනීම සඳහා කටයුතු කරන ලදී¡

ඩියගෝ ද මෙලෝ ද කැස්ත්‍රෝ නම් කපිතාන් ජෙනරාල් වරයා ලංකාවේ පෘතුගීසි පාලනය සාධාරණ හා යුක්තිගරුක භාවය මත පදනම් විය යුතු බව ප්‍රකාශ කොට ඇත¡ පේරෝ ද සිල්වා නම් විසුරේවරයා ද පෙන්වා දී ඇත්තේ මෙරට ජනතාව පීඩනයට පත් කිරීම පෘතුගීසි වෙළද කටයුතු වලට බාදාවක් වන බවයි¡ එනම් ඔහුගේ එම ප්‍රකාශයෙන් පැහැදිලි වනුයේ ඔවුන් මෙරට ජනතාව සමග අන්‍යෝන්‍ය සබ`දතා පැවැත්වීම හා ජනතාව මෙන්ම අනෙකුත් කණ්ඩායම් සමග ද පැවති සහයෝගීතාව හා සන්නිවේදන ඬේත්‍රයෙහි දුර්වලතාවයන් පැවති බවයි¡

කෙසේ හෝ මෙරට පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ බවට සාදක නොමැත¡එසේ වී නම් පෘතුගීසීන් මෙරට පාලනය කිරීමේ අරමුණු අර්ථ ශ+න්‍ය වීමට ඉඩ තිබූ බව ඔවුන්ට පැහැදිලි වන්නට ඇත¡ මන්ද යත් ඔවුන් මෙරට තුළින් අඩු වියදමකින් වැඩි ලාභ අපේක්ෂා කිරීම එයට ප්‍රධානතම හේතුව වන්නට ඇත¡ මෙය තව දුරටත් පැහැදිළි කරතොත් ස්පාඤ්ඤවරුන් පිළිබඳ බර්නේස් ඩයස් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ධනවත් වීම සියලූ දෙනාගේම අභිලාෂය බවයි¡ ඒ අනුව පෘතුගීසි රජයත් නිළධාරීනුත් නිරන්තරයෙන් අදහස් කළේ මෙරට තුළ ධනය ආයෝජනය නොකොට ධනවත් වීමටය¡ එම අභිලාෂය අනුව පෘතුගීසීන්ගේ අභිප්‍රාය වූයේ සාමාන්‍ය ජනතාව පෙළමින් ධනය රැස්කිරීමට යොමු වීම ය¡

කෙසේ නමුත් වෙළදාම පිණිස පැමිණි ඔවුන් මෙරට පැවති දේශපාලනික අවුල් සහගත තත්වය හේතුවෙන් මෙරට පාලනය ද ඔවුන් යටතේ පවත්වාගෙන යමින් වැඩි ලාභ ඉපයීමට අපේක්ෂා කරන්නට ඇත¡ පෘතුගීසීන් මුලින්ම ලංකාවට පැමිණියේ කුරුදු ගම්මිරිස් ආදී ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධ වෙළදාම ඔවුන්ගේ අතට ගැනීම සඳහාය¡ පසුව ලංකාවේ සිටි රජවරුන් අතර ඇති වූ අරගල නිසා ඔවුන්ට සහය වීමට ද සිදු විය¡ මෙසේ ඔවුන් විසින් සහය දෙන ලද්දේ ද තමන්ට අවනත වූ පාලකයන් ලවා වෙළදාම ව්‍යාප්ත කිරීම හා කතෝලික සමය පැතිරවීම යන ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය ඉටුකරගැනීම පහසු කර ගැනීම සඳහාය¡ රට කෙලින්ම පාලනය නොකළ ද තම අදහස් මුදුන් පමුණවුා ගැනීමට මග ඉන් පෑදුණුබව ඔවුනට පෙනීයන්නට ඇත¡ තව ද මේ රජවරුන්ගේ ආරවුල් වලට මැදිහත්වීමේ දී ඔවුන්ගෙන් ද රටෙන් ද ධනය කොල්ලකෑ හැකි වීම ද මොවුන්ගේ වාසියට හේතු වූ තවත් කරුණකි¡ ඒ කෙසේ වෙතත් පළමුවන රාජසිංහ රජු මියයන තෙක් ලංකාව යටත් කර ගැනීමට ඔවුන්ට අවස්ථාව නොලැබුනි¡ ඔවුන්ට තිබූයේ කොළඹ පමණක් ඔවුන්ගේ යටතේ තබාගෙන සිටීමය¡

කෙසේ නමුත් පසුකාලනීව මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ පාලනය කිරීමේදී ඔවුන්ගේ ක්‍රමයන් යටතේ පළාත් වෙන් කිරීම, නිළධාරීන් පත්කිරී ආදී පරිපාලන අංශයන්ට අදාළ කටයුතු ඔවුන් විසින් මෙහෙයවන ලදී¡ එහිදී පළාත් සංවිධානයට අතිරේකව රජුගේ බද්ද සංවිධානය කිරීම ද පෘතුගීසීහු මුළුමනින්ම තම පාලන ක්‍රමයට සම්බන්ධ කරගත්හ¡ මෙරට පැවති සමාජ ක්‍රමය තුළ ඒ ඒ වෘත්තීන්හි කුසලතා පෙන්නුම් කළ ජනකොටස් විවිධ බද්ද යටතේ සංවිධානයව පැවති අතර ඒ කොට්ටාශ තුළින් ම තෝරාගනු ලැබූ මුලෑදෑනි මාර්ගයෙන් රජයට හා සමාජයට කළ යුතු සේවා පවත්වා ගෙන ගියහ¡ බද්ද සංවිධානවල ප්‍රධාන තනතුරු විධානේ හා දුරයා නමින් හැදින් වූ සුළු නිලධාරීන් විසින් දරනු ලැබූ අතර රජයට කළයුතු සේවා පවත්වා ගෙනයාම, රජයට අයවියුතු බදු අයකරගෙන රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයට ගෙවීම, නිලධාරීන්ට හා ජන සමාජයට හා ආගමික මධ්‍යස්ථාන වලට පොදුවේ කළයුතු දේවල් සංවිදානය කිරීම ආදිය ඔවුන්ට පැවරිණ¡
එමෙන්ම පෘතුගීසි පාලනයට ද ඇතැම් බද්ද උපකාරී විය¡ ඒ නිසා ඔවුහු බද්ද සේවා ආර්ථීක අපේක්ෂා සම්පූර්න කරගැනීම සඳහා යොදා ගත්හ¡ එහිදී පැරණි ක්‍රමය අනුව රාජාණ්ඩුවට බැදී තිබූ සබඳතා මෙන්ම බද්ද සංවිධානය තුළ දැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳව ද අවබෝධයක් පෘතුගීසීන්ට නොමැති විය¡ ඒ නිසා පැවති ක්‍රමය අවුල් වී ගියේය¡ බද්ද සංවිධානය රජු කේන්ද්‍ර කොටගත් අනෙයා්න්‍ය සම්බන්ධතාවයකින් හා අන්‍යෝන්‍ය වගකීමකින් යුක්තව කි්‍රයාත්මක වූවක් විය¡ බද්ද හිමියා රජුට මෙන්ම පොදුවේ සමාජයට ද සේවා කළ අතර ඒ වෙනුවෙන් රජයෙන් හා සමාජයෙන් කිසියම් ප්‍රතිලාභයක් ද ලැබීය¡ එහෙත් පෘතුගීසීන් යටතේ එය කි්‍රයාත්මක වූයේ පෘතුගීසීන්ට වාසිදායක වන අයුරිනි¡ ඔවුහු සමස්ත බද්ද ක්‍රමය සමාජීය ඒකක වශයෙන් සලකා කි්‍රයාවට නැංවීම අතහැර තමන්ට පළදායී බදුවර්ග කෙරෙහි පදණක් විශේෂ ලැදියාවකින් කටයුතු කළහ¡ තවද ඒවායේ කටයුතු පමණක් පවතව්ාගෙන යාම සඳහා අවශ්‍ය වූ විධිවිධාන පැනවීම ද එවන් බද්ද මුලෑදෑනීන් විසින් පාලනය කිරීම ද නොකඩවා කෙරිණි¡ පෘතුගීසි ආර්ථීක කටයුතුවලට එතරම් පළදායී නොවූ සේවාවන් නොසලකා හැරි අතර ඒවා කාලයත් සමග දුර්වලව අකර්මන්‍ය වීමට ඉඩහරින ලදි¡ පෘතුගීසීන්ට වඩාත් ආර්ථීක වශයෙන් ඵලදායී වූයේ මහ බද්ද, කුරුවෙ බද්ද, මඩිහෙ බද්ද, ආකර බද්ද, කොට්ටල් බද්ද, වැනි සංවිධානයන්ය¡ ඒ නිසා එම සංවිධානවල කටයුත =පවත්වාගෙන යාමට ඔවුහු පියවර ගත්හ¡ ආර්ථීක වශයෙන් ඵලදියී නොවූ කින්නර බද්ද වැනි සංවිධාන කෙරෙහි දැක්වූයේ අඩු සැලකිල්ලකි¡ මහ බද්ද හැර අන් බද්ද සංවිධාන දේශීය නිළධාරීන්ගේ පාලනය යටතේ ම රදවා තබාගනිමින් අවශ්‍ය සැපයීම් ප්‍රමාණය වැඩිකර ගැනීමට ඔවුහු කි්‍රයා කළහ¡ මහබද්ද සංවිධානය පෘතුගීසි කපිතාන් වරයෙකුට පැවරින¡ ඒ අතර ක්‍රමයෙන් මහබද්ද මගින් සැපයුණු කුරුදු ප්‍රමාණය නොඅඩුව ලබා ගැනීමට ඔවුනට හැකිවිය¡ මෙලෙස බද්ද සංවිධානයේ මූලික සම්ප්‍රධායන්ට එරෙහිව සලාගම කුලයේ කුරුදු තලන්නන්ගෙන් අවුරුදු 12න් ඉහළ සෑම පිරිමියෙකුටම නිශ්චිත කුරුදු ප්‍රමාණයක් සැපයීමට නියමකළ අතර වෙනත් කුලවල අයට කුරුදු තැලීමට බලකිරීමක් ද සිදුවිය¡ සේවාව නිසිලෙස ඉටු නොකිරීමේ වරදට නිලධාරීන් මාර්ගයෙන් දඩුවම් ද කෙරිණි¡ මේ නිසා පෘතුගීසි පාලනය ආරම්භ වනවිට බද්ද සංවිධානය යටතේ සේවය කළ විවිධ කුලවල අයගේ කැමැත්තෙන් හා පක්ෂපාතීත්වයෙන් කුල සේවාව කළ නමුදු පෘතුගීසි පාලනකාලය අවසාන වනවිට ඒවා ඉතා අකමැත්තෙන් ඉටුකළ කාර්යයන් බවට පත්ව තිබිණි¡ පෘතුගීසීන් මේ සේවාවන් ලබාගත් ආකාරය ද මහත් පීඩාකාරී විය¡ ¡

දේශීය වෙළඳ භාණ්ඩ යුරෝපා වෙළඳ පොළට ගෙනයාම පිණිස එක්රැස් කිරීමේදී පෘතුගාලයේ ධනය ඒ සඳහා යෙදවීම වළක්වා ලීමට බද්ද සංවිධානය ඛෙහෙවින් උපකාරී විය¡ ලංකාවෙන් පෘතුගීසීන් ලබාගත් වෙළඳ භාණ්ඩ තුනක්ම බද්ද සංවිධානය මාර්ගයෙන් නොමිලයේ ම ලබාගත හැකිවිය¡ ප්‍රධාන හා වැදගත්ම වෙළඳ භාන්ඩය වූ කුරුදු මහ බද්ද මගින් ද ඒසා වැදගත් නොවූව ද ආසියාතික වෙළඳ පොළට සැපයුණු ඇතුන් කුරුවේ බද්ද මගින් ද මැණික් ආකර බද්ද මගින් ද රැස්කොට වියදමකින් තොරව තොටුපළ දක්වා ගෙනයාහැකි විය¡ මේ නිසා වැඩි ආදායම් මාර්ගයෙන් ඒවායේ නිශ්පාදන වැඩිකර ගැනීම සඳහා කුල ධර්මතා උල්ලංඝනය කරමින් හා ඒවාට අලූත් අර්ථකථන සලසමින් කි්‍රයාකළ ආකාරය මහබද්ද දෙස බැලීමෙන් වුව ද පැහැදිලි ය¡ දේහීය සමාජ සංවිධාන සැලැස්ම ඔවුන්ගේ ආර්ථීක අවශ්‍යතා සම්පූර්ණ කර ගැනීමට පහසුවෙන් උපයෝගී කරගත හැකි බව පෙනේ¡ 16 වන සියවස ආරම්භයේ දී මහබද්ද සංවිධානයට අයත් වැසියන් විසින් රජුට සපයන ලද්දේ කුරුදු රාත්තල් 100,000 ක් හෝ බහර 400ක ප්‍රමාණයකි¡ පෘතුගීසීහු කෝට්ටේ පාලනය භාරගැනීමෙන් අනතුරුව 1615 පමණ වනවිට රජයට සැපයිය යුතු කුරුදු ප්‍රමාණය රාත්තල් 460,000 දක්වා වැඩිකරගත් හ¡ 1640 පමණ වනවිට එය රාත්තල් 630,000 – 840,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් විය¡ මෙය ක්‍රම කිහිපයකින් ලබාගැනිණ¡

සිය දේශපාලන හා ආර්ථීක අපේක්ෂාවන් වියදමකින් හා අවහිරයකින් තොරව සපුරා ගැනීමට පැරණි පාලන සංවිධාන ක්‍රමය යොදාගත හැකි බව පෘතුගීසීන් දැනසිටි හෙයින් 1597 දී එය තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාමට තීරණය කෙරිණ¡

පෘතුගීසීහු තම පාලනය ශක්තිමත් කර ගනිමින් තම වෙළදාම් කටයුතු වඩාත් ස්ථාවර හා ලාභදායී ලෙස පවත්වාගෙව යාම සඳහා විවිධ තනතුරු සඳහා පෘතුගීසීන් පත්කිරීමට පියවර ගතහ¡ කපිතාන් ජෙනරාල් වෙත කේන්ද්‍ර වූ බලතල වෙනත් නිළධාරීන් අත ඛෙදාහැරීමට ද පියවර ගන්නා ලදි¡ පෘතුගාලයේ හා එහි යටත් විජිතවල ඒවන විට මුදල් පාලන බලතල තිබුණේ වෙනම නාලධාරියෙකු යටතේය¡ ඒ අනුව 1608 දී අන්තාවෝ වාස් ප්‍රෙයිරේ රාජ්‍ය ආදායම් පාලක හෙවත් විදොර්දා පසෙන්දා වශයෙන් පත්කොට ලංකාවට එවන ලදි¡ ඔහුට බලතල හා වගකීම් රාශියක් පවරනු ලැබීය¡ සියලූම ආදායම් පාලන නිළදාරීන් පත්කරන ලද්දේ විදෝරි දා පෙසෙන්දා විසිනි¡ මුලදී විදෝරිදා පසෙන්දා පත්කළේ පෘතුගාල රජතුමා විසින් වුව ද පසුව එම තනතුරු සඳහා නිළධාරීන් පත්කරනු ලැබුවේ විසුරේ විසිනි¡ ලංකාවේ බටහිර වෙරළේ බලකොටු කිහිපයක් තනවා ඒවා ආරක්ෂිත බගර බවට පත්කොට ස්වදේශීන් හා පෘතුගීසි ජාතිකයන් පදිංචි කරවීම ප්‍රථම විදොර්දා පසෙන්දා වූ ප්‍රෙයිරේට පැවරිණ¡ පෘතුගීසීන් ආසියාවේ පිහිටුවන ලද වෙරළාසන්න ආරක්ෂිත බලකොටු වලින් සේවාවන් කිහිපයක් ඉටුවිය¡ එම බලකොටු තුළ යුද්ද සේනාංක රදවා තිබූ අතර ඒවා පෘතුගීසීන්ගේ වෙළද ද්‍රව්‍ය ගබඩාකළ ස්ථාන ද වූයේය¡ එමෙන්ම එම බලකොටු ඔවුන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථාන ද විය¡ ප්‍රදේශයේ පාලනය භාරවූ නිලධාරීන් නැවතී සිටියේ මේ බලකොටු තුළය¡ බලකොටුවක් තුළ සිවිල් පාලනය ද හමුදා පාලනය ද කපිතාන් වරයාට පැවරී තිබුණ අතර මුදල් හා වෙළද කටයුතු බාරව තිබුණේ ගබඩා භාරකරුටය¡ පෘතුගීසි පාලන කාලය අවසාන වනවිට ලංකාවේ වෙරළබඩ පිහිටුවා තිබූ බලකොටු කිහිපයක් විය¡ ඒවා වෙනම ඒකක වශයෙන් පැක්ටර් යනුවෙන් හැදින් වූ නිලධරයෙකු යටතේ පාලනය විය¡

ප්‍රෙයිරේට භාර වූ වැදගත්ම කාර්යය වූයේ පෘතුගීසි පළාත්වලින් රජයට ලැබිය යුතු සේවා හා බදු පිළිබඳ විස්තරත් ගම්වල නිශ්පාදන ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ විස්තරත් ඇතුළත් ලේකම් මිටියක් හෙවත් තෝම්බුවක් සකස් කිරීමය¡ රජුට ලැබිය යුත =පැරණි බදු හදුනාගෙන ඒවා පැනවිමට ද වරාය හා තොටමුණවල රේගු ගාස්තු අයකිරීමට අවශ්‍ය පියවර ගැනීමට ද ඔහුට නියම කෙරිණ¡ තව ද ලංකාවෙන් උපරිම ආදායම ලබාගැනීම සඳහා අලූත් ආදායම් මාර්ග හදුනාගෙන ඒවා කි්‍රයාත්මක කිරීමට පියවර ගැනිම ද ප්‍රෙයිරේට පැවරිණ¡ මෙලෙස රාජ්‍ය ආදායම් පාලක වරයෙකු පත්කර ගැනීමත් සමග එතෙක් කපිතාන් ජෙනරාල්වෙත පැවරී තිබූ සිවිල් කටයුතු හා මුදල් පාලනය වෙනම අංශ දෙකක් යටතේ සංවිධානය විය¡

රජයේ වාණිජ භාණ්ඩ තැන්පත් කිරීම සඳහා ගබඩා පිහිටවනු ලැබීය¡ ඒවායේ කටයුතු ගබඩා භාරකරු හෙවත් පැක්ටර් වරයා වෙත පැවරිණ¡ පිටරටින් මෙරටට ගෙන ආ භාණඩ මෙන්ම මෙරටින් පිටරට යැවෙන භාණ්ඩ ගබඩාවල තැන්පත් කිරීම ද එකී භාණ්ඩවල ලැයිස්තු පවත්වාගෙන යාම ද ඔහු විසින් කළයුතු වූ අතර ගබඩාවල යතුරු ගබඩා භාරකරු හා විදොර්දා පසෙන්දා යටතේ පැවතිණ¡ දෛනික ආදායම් වාර්තාද පැක්ටර්වරයා විසින් පවත්වාගෙන යන ලදි¡ පැක්ටර් වරයා අවුරුදු තුනකට වරක් පත්කෙරුණු අතර ඔහු විසින් පෘතුගාල රජු, ගෝවේ විසුරේ හා ලංකාවේ කපිතාන් ජෙනරාල් නිකුත්කළ නියෝග කි්‍රයාත්මක කළයුතු විය¡ මුලදී කොළඹ, ගාල්ල හා මන්නාරම යන බලකොටු වලට ද පසුව යාපනය, ති්‍රකුණාමළය, මඩකලපුව, මීගමුව යන බලකොටු වලට ද පැක්ටර් වරු පත්කරන ලදහ¡
පැරණි ක්‍රමය යටතේ ආදායම් කටයුතු පාලනය ද සිවිල් පාලනයේම කොටසක්ව පැවතිණ¡ පසුව විදොර්දා පසෙන්දාගේ පත්වීමත් සමග ආදායම් කටයුතු සිවිල් පාලනයේ වෙනම කොටසක් වශයෙන් සංවිධානය විය¡ තවද සිංහල රජුන් යටතේ දැකුම් කද මගින් කළ ගෙවීම් පෘතුගීසීන් යටතේ භාණ්ඩ වලින් මෙන්ම මිලමුදල් වලින් ද ගෙවිය හැකිවිය¡ කල් යත්ම රජයේ බදු එකතු කිරීම ප්‍රසිද්ධ වෙන්දේසියේ විකිණීමේ රේන්ද ක්‍රමය ප්‍රචලිත වීමත් සමග එකවර රජයට ලැඛෙන ආදායම විශාල වශයෙන් අඩුවිය¡ රේන්ද ක්‍රමය කි්‍රයාත්මක කිරීම සඳහා බදු එකතුකරන නිලධාරීන් යොදවාගන්නට වූ අතර ආදායම් පාලන කටයුතු දේශීය දෙAශීය මුලෑදෑනීන් අතින් ගිලිහී ගියේය¡ පෙර කල රජුන් හා ප්‍රභූන් බාහැදැක කළ ගෙවීම් ක්‍රමය වෙනුවට නියෝජිතයෙකුට හා නියෝජිත ආයතනයකට බදු ගෙවීම් ක්‍රමයක් මෙම රේන්ද ක්‍රමය නිසා ආරම්භ විය¡ රේන්ද කරුවන් වශයෙන් පෘතුගීසීන් මෙන්ම ස්වදේශික නිලධාරීන් ද කි්‍රයා කරන්නට වූහ¡ අයබදු ගෙවීම පැහැර හරින්නන් කෙරෙහි දඩුවම් පැමිණවීමේ බලය ද කිසියම් ප්‍රමාණයක් මෙම රේන්ද කරුවන්ට පැවරී තිබිණ¡ රජයට අඩු මුදලක් ගෙවා බදු අයකිරීමේ අයිතිය ලබාගත් මෙම රේන්ද කරුවෝ රටවාසීන් පීඩනයට පත්කර විශාල ධනයක් උපයා ගැනිමට සමත් වූහ¡ එමගින් සමාජ ක්‍රමයේ බරපතල ව්‍යාකූලත්වයක් ඇතිවිය¡
පෘතුගීසි පාලනය ආරම්භ වනවිට ලංකාවේ පැවතියේ අර්ධ ස්වයංපෝෂිත ආර්ථීකයකි¡ එම අර්ධ ක්‍රමය යටතේ රාජ්‍ය ආදායමෙන් විශාල කොටසක් ලැබුණේ ඉඩම් බදුවලිනි¡ පෘතුගීසීන් උනන්දුවක් දැක්වූයේ යුරෝපීය හා ආසියාතික වෙළද පොළේ අලෙවි කළ හැකි නිශ්පාදන කෙරෙහිය¡

1597 දී පමණ කොට්ටේ රාජ්‍යයේ පාලකයන් වශයෙන් කටයුතු කිරීම ආරම්භ වීමත් සමග පෘතුගීසීහු ආර්ථීක වාසි ලබාගතහැකි කෘෂි නිෂ්පාදන කෙරෙහි දැඩි පාලනයක් ඇතිකර එකළ පැවති සම්ප්‍රදාය උපයෝගී කර ගනිමින් වියදමකින් තොර නිශ්පාදන ලබාගැනීමට උත්සාහ කළහ¡ ශි්‍ර ලංකාවේ වෙළද ද්‍රව්‍ය අතුරින් පළමු තැන හිමිවූයේ කුරුදු වලටය¡ කුරුදු වගාවක් වශයෙන් ව්‍යාප්තව නොතිබිණි¡ දැදුරුඔය අසබඩ සිට වලවේ ගඟ අසබඩ දක්වා නිරිතදිග තැනිතලා ප්‍රදේශය ද උඩරට කදුපාමුල් වල ද කුරුදු ස්වාභාවිකව වැඩිණ¡ ඒවා කපා තළා වියළා සකස් කිරීම කුරුදු තළන්නන්ගේ රාජකාරි සේවාවක් වශයෙන් සලකා වාර්ශිකව වැඩි නිෂ්පාදන ප්‍රමාණයක් ලබා ගැනීමට පෘතුගීසීහු පියවර ගත්හ¡ පෘතුගීසීන් ලංකාවට පැමිණෙන විට කුරුදු තැලීමේ නිරතව සිටියේ සලාගම කුලයේ අයය¡ සාම්ප්‍රධායිකව ඔවුන් භුක්තිවිදි ඉඩම් සඳහා ගෙවූ කුරුදු ප්‍රමාණය වැඩි කිරීමෙන් හා පවුලේ සෑම අයෙක්ම ඊට යොදවා ගැනීමෙන් ඔවුන් ලවා කුරුදු නිශ්පාදනය වැඩි කරවා ගැනීමට පෘතුගීසීහු උත්සාහ කළහ¡ 1615 සිට කුරුදු වෙළදාම රජයේ ඒකාධිකාරයක් කිරීමෙන් කුරුදු තලන්නන් වඩ වඩාත් පෘතුගීසි පාලනයේ ග්‍රහණයට හසුකරගත හැකිවිය¡ එහෙත් මෙය සාමයෙන් සිදු වූවක් නොවේ¡ මෙසේ තමන් මත අතිරේක නිෂ්පාදන බර පැටවීම ගැන කුරුදු තලන්නන් නිතර නිතර විරෝධතාවයන් දක්වා ඇත¡

පෘතුගීසීන්ගේ වෙළද ග්‍රහණයට හසු වූ තවත් වෙළද නිශ්පාදනයක් වූයේ පුවක්ය¡ කෝට්ටේ රාජධානියේ විශාල ප්‍රදේශයක ද උඩරට රාජධානියේ ද පුවක් වැඩිණ¡ ගෙවතු වගාවක් ලෙස වැවූ පුවක් වෙළදුන්ට විකිණීමෙන් ගැමියෝ ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා ඉන් සපුරාගෙන ඇත ¡ පුවක් වලින් රජයට ආදායම ලැබුනේ ගබඩාගම් වලින් විශාල ප්‍රමානයක් පෞද්ගලික අයිතියට පත්වීම නිසා රජයට ලැබුනු පුවක් ප්‍රමාණය අඩුවිය¡ පුවක් වෙළදාමෙන් ලාභ ගැනීමට කි්‍රයාකළ පෘතුගීසීන් පුවක් අපනයනයේ තීරුබදු වැඩිකළහ¡ ඒ සමගම නිශ්චිත මිලකට නිශ්පාදකයාගෙන් ගෙන ලංකාවේදී හෝ ඉන්දියාවේදී වැඩි මිලකට විකිණීමෙන් ලාභ ලැබීය¡

පොල් වගාව ද මෙකල සීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය¡ අපනයන තීරුබදු වලින් මෙන්ම පොල් ගස් සඳහා අයකල බද්දෙන් ද සැලකිය යුතු ආදායමක් ලැබිණ¡ මීට අමතරව ගම්මිරිස්, සාදික්කා, කරාබුනැටි හා කරදමුංගු වැනි කුළුබඩු නිෂ්පාදන වලින් ද සැලකිය යුතු ආදායමක් රැස්කරගත හැකි විය¡ සමස්ථයක් වශයෙන් සලකා බලන විට ක්‍රමවත් වගා ක්‍රමයක් පවත්වාගෙන යාමට පෘතුගීසි පාලනය රටවැසියන්ට මගපෙන්වීමක් නොකළ ද කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන වැඩි වැඩියෙන් මිලදී ගෙන විදේශ වෙළඳ පොළට ගෙනයාම සඳහා එකී බාණ්ඩ මිලදී ගැනීමේ දී කිසියම් මුදලක් ගොවීන් අතට පත්වීම නිසා මුදලට විකිණියහැකි දේ වගාකිරීම ගැන ඔවුන් තුළ උනනදුවක් ඇතිවිය¡ ඉඩම් බදු වශයෙන් එකතු කරන ලද්දේ කෘෂි නිෂ්පාදනය¡ බදු ගෙවීමෙන් පසු ඉතිරි වූ කොටස පෘතුගීසීන් මිලදීගත් හෙයින් කාසි භාවිතය ප්‍රචලිත වීමට හා වෙළඳාම ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය¡ මේ නිසා පෘතුගීසීන්ගේ වාණිජ හා ප්‍රතිපත්තිය මෙරට ආර්ථීකය යටත්විජිත ආර්ථීකයකට නැඹුරු කිරීමට සමත්වූවා සේ සිතිය හැකිය¡

කිතු දහම පැතිරවීමේ පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්ති

පෘතුගීසීන් මෙරටට පැමිණි අවස්ථාවේදී ඔවුන් තුළ ආගම පැතිරවීමේ දැඩි අදහසක් පැවති බව නොපෙනේ¡ ලොරෙන්සෝද අල්මේදා සමග පැමිණි වින්සන්ට් නැමැති ප්‍රැන්සිස්කන් පූජකතුමාට ආගම පැතිරවීමට අවස්ථාවක් උදා නොවීය¡ කි්‍රව 1518 දී ඇල්බීරියා මෙරට බලකොටුවක් තැනු විට එහි නැවැත් වූ පෘතුගීසි බටයින්ගේ හා නිලධාරීන්ගේ ආගමික කටතයුතු සඳහා පූජක වරයෙක් නැවැත් වීය¡ පෘතුගීසීන් විදේශයන්ට යාමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ කි්‍රස්තියානීන් හා කුළුබඩු සෙවීම සඳහා වුව ද එයින් කුළුබඩු සෙවීම හා වෙළදාම සඳහා වැඩි අවදානයක් යොමුකළ බව පෙනේ¡ 1521 දී දොන් මැනුවෙල් රජු මෙරට කිතු දහම පැතිරවීමටත්, වැළද ගන්නවුන්ට ඉතා හොදින් සැලකීමටත්, ගෙවල් සාදා දීමටත්, ආගම ප්‍රගුණ කරවීමටත්, ඔවුන්ගේ දුකසැප බැලීමටත්, කොළඹ කපිතාන් වරයාට දැන්වීය¡ කුරුදු වලින් ලැඛෙන ආදායමෙන් කොටසක් ඒ වෙනුවෙන් වෙන් කිරීමටත්, කිතු දහම වැළද ගන්නවුන්ගේ දේපළ රාජ සන්තක නොකරන ලෙස කෝට්ටේ රජුට දන්වා සිටීමටත් පෘතුගීසීන් තීරණය කළේය¡ ඒ අනුව පෘතුගීසීන් සිය ආගම පැතිරවීම උදෙසා උපක්‍රමයන් භාවිතා කරමින් ඒවා ජනයා අතර උපක්‍රමශීලී ලෙස සන්නිවේදනය කරමින් කටයුතු කර ඇතිබව පැහැදිලි විය¡

පෘතුගාලයේ මැනුවෙල් රජුගෙන් පසු රජ වූ තුන්වන දොන් ජාවෝ රජු අන්ධ භක්තිකයෙකු වූ බැවින් කිතු දහම මෙරට ව්‍යාප්ත කිරීම රජුගේ තෘප්තියට හේතුවන කරුණක් බව කි්‍රව1545 දී ඉන්දියාවේ පෘතුගීසි පාලකයාට දන්වා එවීය¡ කි්‍රව1524 දී පෘතුගීසීන්ගේ කොටුව කොළබින් ඉවත් කරන විට එක් කතෝලික පියතුමෙකු මෙරට සිට ඇත¡ භාෂාව හේතු කොටගෙන සන්නිවේදන දුර්වලතා පැවතිය ද ඔහු කැඩිච්ච සිංහලෙන් හෝ තෝල්කයන් ලවා හෝ කිතුදහම මෙරට ජනතාවට කියාදීමට පටන් ගෙන ඇත¡ කි්‍රව1500 දී ඉන්දියාවට පැමිණි ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් අටදෙනා අතරෙන් වින්ස්ටන් පූජකවරයා ද එක් අයෙකි¡ පෙෙඩ්‍රා අල්වාරෙස් කබ්රාල් සමග ඉන්දියාවට පැමිණියේය¡ දකුණු ඉන්දියාවට පැමිණි ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් ලංකාවට ඒමට අවස්ථාවක් බලමින් සිටියහ¡ ලංකාවේ කිතු දහම පැතිවීවීමේ කටයුතු ඇරඔුවේ ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන් විසිනි¡ පෘතුගීසීන් කි්‍රව1524 දී බුවෙනකබාහු රජුත් සමග සබඳතා පිහිටුවා ගැනීමෙන් පසු හමුදාවට ආගමික සේවාව කළ පූජකවරුන් දෙදෙනෙක් මෙහි නැවැත්වීමට තීරණය කළහ¡ කි්‍රව1528 දී නුනො ප්‍රෙරේ ද අන්ද්‍රාදේ නම් වෙළඳ නියෝජිතයා කෝට්ටේ පදිංච් විය¡ ඔහු සමග පවුලෝ ද ඇස් බොඅවෙන්ටුරා (ඡ්මකද ාැ ි ඊද්ඩැබඑමර්) මෙහි පදිංචි විය¡ 1531 දී ජාවෝ වාස් මෙන්ටෙයිරෝ ද සෙතුවාල් (න‍්්ද ඩ්z ඵදබඑැසරද ාැ ීැඑමඩ්ක) මෙරට වාසය කොට 1563 දී මියගිය බව දැක්වේ¡ ඔහු මෙරට දේවස්ථාන ගනනාවක් ගොඩනැගූ අතර සංවිධානාත්මක අයුරින් දේව මෙහෙය පැවැත්වීමට කටයුතු කළ බව ඔහුගේ සොහොන් කොතේ දැක්වේ¡ කි්‍රව1543 දී පාදෝ ජාවෝ ද ව්ලාද කොව්ව්දෙ (ඡ්ාරු න‍ද්ද ාැ ඪසකක් ාැ ජදඩාැ) සමග ප්‍රැන්සිස්කන් පූජකවරු සය දෙනෙක් මෙරටට පැමිණියහ¡ බුවෙනකබාහු රජුගේ කැමැත්ත පරිදි මේ පූජකවරු කෝට්ටේ පදිංචි වූහ¡ මාස කිහිපයන් ගතවීමෙන් අනතුරුව මෙරට වැසියන් තුන් දහසක් කිතු දහමට හරවාගත් අතර දේවස්ථාන දොලහක් තැනූ බව දැක්වේ¡ මෙම ගණන් ඇතැම්විට අතිශයෝක්තියෙන් දක්වන ලද ඒවා වියහැකි බවට ඇතැම් විද්වතුන් මත පළකොට ඇත¡ ඒ කෙසේ උව ද සන්නිවේදන දුර්වලතා නේම නොයෙකුත් භාදා අතරේ වුව ද ආගම ව්‍යාප්ත කරවීම පිළිබඳ අභිප්‍රාය ජය ගැනීම ට ආරම්භයේදීම ඉතාමත් ඕනෑකමකින් හා උනන්දුවකින් කටයුතු කර ඇති බව පැහැදිලිවේ¡

මෙරට ජනතාව කිතු දහම වැළඳගැනීමට හේතු වූ කරුණු කිහිපයක් විය¡ කිතු දහමේ අර්ථවත් බව නිසාත් දෙවියෙකු හා සම්බන්ධව පැවති නිසාත් තවත් සමහරු කුලභේදයෙන් ඉවත්වීමට හැකි නිසාත් කිතු දහම වැළඳ ගැනීමට මාන බැලු බව පෙනේ¡ විශේෂයෙන් කරාව කුලයට අයක් දීවරයෝ බුදු දහමට වඩා කිතු දහම ඔවුන්ගේ රුකියාවට ඔබින බව සිතා කිතු දහම වැළඳ ගත්හ¡ තවත් සමහරු කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් ලාභ ප්‍රයෝජන තකා ඊට ඇතුලත් විය¡ කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් මෙරට පැවති වැඩවසම් ක්‍රමයෙන් හා සිංහල චාරිත්‍ර විදිවලින් ඉවත් වීමට හැකි වීම තවත් හේතුවක් විය¡

බුවෙනකබාහු රජු මේ රටේ ජනතාව කිතු දහම වැළඳ ගැනීම පිළිබඳ එතරම් කැමැත්තක් නොදැක් වූයේ ඔවුන් රජුට අපක්ෂපාතී වී බදු ගෙවීම පවා අතපසු කරන බැව්න් බව පෙනේ¡ එසේම පෘතුගීසීන්ගේත් කිතු දහම වැළඳගත් අයගේත් හැසිරීම ඉතාමත් අසතුටුදායක වූ බව දැක් වේ¡ කි්‍රව1548 දී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ කිතු දහම දියුණු කිරීමට නම් පෘතුගීසි පාලක වරුන් මීට වඩා උනන්දු වියයුතු බව ප්‍රැන්සිස් ෂේවියර් පෘතුගාලයේ රජුට දැන්වීය¡ ධර්මපාල රජු කි්‍රස්තියානිය වැළඳ ගැනීමෙන් පසු රජුට පක්ෂපාතී නොවීමට බොහෝ රට වැසියන් උත්සාහ කළ බව පෙනේ¡ රජු මේ ගැන වැඩි උනන්දුවක් නොදක්වා පිළිම හා දාගැබ් විනාශ කිරීමට පටන් ගත් බව දැක්වේ¡ දහසයවන සියවසේ මැද භාගය වනවිට මෙරට බටහිර වෙරළබඩ කරාව ජන කොටස් 70,000 ක් පමණ කිතු සමයට හරවාගත් බව දැක්වේ¡ කි්‍රව1544 දී වැලරිගෝ ද මිරැන්ඩා නම් ඩොමිනිකස් පූජකවරයා කොළබට පැමිණියේය¡ එම වසරේදීම මාර්කොස්ද ගිල්හෙන්ෙඩ නම් පූජකවරයෙක් ද තවත් කිහිප දෙනෙක් ද මෙරටට පැමිණියෙන් කි්‍රව1558 දී මායාදුන්නේ රජුගෙන් කෝට්ටේ ආරක්ෂා කරගත් නිසා කෝට්ටේ කි්‍රස්තියානි පෙරහැරක් පැවැත්වීය¡ මීට ඔගස්ටිනියන්වරු හා ඩොමිනිකන් වරු සහබාගී වූහ¡ කි්‍රව1552 දී කෝට්ටේ ට පැමිණි ජෙසුයිට් පියතුමා වූ එබදනුවෙල් ද මොරායස් මෙරටට පැමිණියේ ධර්මපාල රජු කිතු දහමට දහමට හැරවීමට පෘතුගාල රජුගෙන් උපදෙස් ලබාගෙනය¡ එහෙත් ධර්මපාලගේ මාමා වූ තම්මිට බණ්ඩාර එය කළ හැක්කේ මායාදුන්නේගේ ප්‍රහාරයෙන් රට බේරාගැනීමෙන් අනතුරුව බව කියා සිටියේය¡ මොහු කෝට්ටේ සහ කොළබ පව් සමාකිරීමේ පාප් වහන්සේගේ ප්‍රකාශයක් ද (ඡ්ච්ක ඡකැබ්රහ ෂබාමකටැබජැ ) රැගෙන ආවේය¡ 16 වන සියවස ආරම්භ වනතුරු කිතු දහම පැතිරවීමේ ව්‍යාපාරයේ මූලිකව කටයුතු කළේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුය¡ කොළඹින් උතුරට හා දකුණට මුහුදුබඩ වෙරළේ පානදුර, මග්ගොන, බේරුවල, ගාල්ල, වැලිගම යන තැන්හි දේවස්ථාන ගොඩනගා තිබිණි¡ කි්‍රව1565 න් පසු පෘතුගීසීන් කෝට්ටෙන් කොළඹට සිය අගනුවර මාරු වීමෙන් පසු ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ගේ සේවය කොළබට සීමා විය¡ කි්‍රව1550 ස් ගණන් වලදී කොළබ ශාන්ත අන්තෝනිිිිි අධ්‍යාපන ආයතනය පිහිටුවා තිබුණි¡ ඉන්පසු ශාන්ත ජෝන්ස් අනත්දරු නිවාසය මෝදර පිහිටුවිය¡ ඉන්පසු රාජසිංහ රජුගේ අභාවයෙන් පසු නැවත කෝට්ටේ රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථානය බවට පත්වීමෙන් අනතුරුව රාජ්‍ය විශාලවීම නිසා ප්‍රැන්සිස්කන් වරුන්ට පමණක් ආගම් ව්‍යාප්තිය කළ නොහැකි බව පෙනී ගියේය¡

කි්‍රව1560 දී පමණ ජෙසුයිට්වරු මෙරටට පැමිණියහ¡ මුලින් කෝට්ටේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරු පමණක් ආගම පැතිරවුව ද ජෙසුයිට්වරු ද ඊට සම්බන්්්්්්්ධකර ගැනීමට පටන්ගති¡ කොඩිස්ස බිෂොප් හා අසවේදො ආණ්ඩුකාර වරයා දිවයිනේ උතුරු කොටස ජෙසුයිට්වරුන්ටත් දකුණ ප්‍රැන්සිස්වරුන්ටත් දුනි¡ මේ අනුව ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරළය, කල්පිටිය, මන්නාරම හා යාපනය අත්වූ අතර ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ට දකුණු කොටස් අයත් විය¡ එහෙත් ආගම පැතිරවීමේ අරගලය ඛෙහෙවින් තීව්‍ර වූයේ කි්‍රව1609 දී ඩොමිනිකන්වරු සහ ඔගස්ටයින්වරුන්ගේ පැමිණීමත් සමගය¡ කොළඹ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය කරගෙන මේ මිෂනාරි හතරටම පළාත් ඛෙදිය යුතු විය¡ මේ අනුව හතර කෝරළයේ ඔගස්ටියන්වරුන්ටත්, සබරගමුව ඩොමීනියන්වරුන්ටත්, මාතර දිසාව ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ටත් සත් කෝරළේ ජෙසුයිට්වරුන්ටත් දුන් බව පෙනේ¡ මේ වාර්තා වලට අනුව ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන්ට මාතර දිසාවේ ගම් පනහක් පමණ ප්‍රදේශ ද, ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරළේ ගම් විසිහයක් පමණ ප්‍රදේශ ද, ඩොමීනියන්වරුන්ට සබරගමුවේ හා බුලත්ගම ගම් දහඅටක් පමණ ද, ඔගස්ටයින් වරුන්ට හතර කෝරළේ ද පැවරී තිබුණි¡ නමුත් මේ ක්‍රමය අනුව කි්‍රයාත්මක නොවීය¡ ප්‍රැන්සිස්කන්වරු මැණික්කඩවර හා සබරගමුවේ දේවස්ථාන තැනීය¡ කි්‍රව1630 වනවිට 71074 දෙනෙක් ප්‍රැන්සිස්කන්වරු භෞතිස්ම කර තිබූ බව ක්වේරෝස් පවසයි¡ ඔවුන්ට යාපනයේ දේවස්ථානයක් හා කන්‍යාරාමයක් තිබූ බව දක්වයි¡ ජෙසුයිට්වරුන්ට හත්කෝරයේ සාර්ථකව කටයුතු කළහ¡ ඔවුන්ට අසවේදෝ කල්පිටියේත්, මොරටුවේ හා කොහිලවත්තේ ඉඩම් ලබාදුණි¡ ඔවුන්ට මාදම්පේ හලාවත ප්‍රදේශයේ දේවස්ථාන ගණනාවක් ද, දේවස්ථාන පහක් මන්නාරමේ ද දේවස්ථාන දහයක් යාපනයේ දතිබිණි¡ කි්‍රව1627 වන විට ජෙසුයිට්වරුන්ට මන්දිර දහයක් ද කිතු දහම වැළඳගත් අය 40812ක් ද විය¡ ඩොමිනිකන් වරුන්ට සබරගමුවේ දේවගැති පෙදෙස් දොළසක් ද සතර කෝරළේ හා සත් කෝරළේ තවත් කිහිපයක් ද ශාන්ත සෙබස්තියන්හ එකක් ද තිබිණි¡ ගාල්ලේ මනිදිරයක් ද යාපනයේ කන්‍යාරාමයක් ද විය¡ ඔගස්ටයින්වරුන්ට කොළබ දේවස්ථානයක් ද යාපනයේ එකක් ද තිබිණි¡ ඔවුන් අලූත්ගම, ඛෙන්තොට, රඹුක්කන සහ හතරකෝරළේ කටයුතු කරගෙන ගියහ¡ ක්වේරෝස් පවසන අන්දමට කි්‍රව1621 දී කතෝලික ජනතාව 70,000 පමණ විය¡ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන් පරරාජශේඛරම් රජුගේ බිසෝවරුන් දෙදෙනා ද කතෝලික ආගමට හරවාගති¡ කි්‍රව1630 දී කෝට්ටේ රාජ්‍ය තුළ කතෝලික පිරිස 80,000 ක් ද දේවස්ථාන අසූ දෙකක් ද වූ බව පෙනේ¡

ධර්මපාල රජු කිතු දහම වැළඳ ගැනීමෙන් පසු ආගමික වශයෙන් රාජ්‍ය අනුග්‍රහයක් ඇති වූ බව ඇතමෙක් පවසති¡ සියලූම බෞද්ධ විහාරස්ථාන වලට අයත් ඉඩකඩම් හා දේපල කතෝලික දහමට භාර කළ බව දැක්වේ¡ එහෙත් බෞද්ධයින්ගෙන් විරෝධතා එල්ල වූ බැවින් විහාර දේපල කතෝලික දේවස්ථාන වලට භුක්ති විදීමට නොහැකි විය¡ නැවත වරක් රාජසිංහගේ මරණින් පසු යලිත් බෞද්ධ දේපල ගැනීමට උනන්දු විය¡ අසවේදොගේ ආණ්ඩු කාලයේ යලිත් බෞද්ධ විහාර ආදායම් ලබාගැනීමට ඉඩ දුනි¡ ප්‍රැන්සිසිකන්වරු ක්‍රමයෙන් සිංහල හාදෙමළ භාෂා ප්‍රගුණ කරගත්හ¡ සිංහලෙක් හා දෙමළෙන් පොත් රචනාවී නොමැතිවීම විශාල අඩුපාඩුවක් විය¡ ජෙසුයිට්වරුන් ප්‍රැන්සිස්කන්වරුට වඩා කාර්යක්ෂමව කිතු දහම පැතිරවූ බව පෙනේ¡ ජෙසුයිට්වරු පුද්ගලික වශයෙන් පමනක් නොව සාමූහික වශයෙන් ආගම පැතිරවීමට කි්‍රයා කළහ¡ ක්වේරෝස් පවසන අන්දමට කි්‍රව1545 දී කිතුදහම හා බුදු දහම පිළිබඳ ප්‍රසිද්ධ වාදයක් බුවෙනකබාහු රජු ඉදිරියේ පැවැත්වීය¡ මිෂනාරීන්ගේ ප්‍රධාන අවධානය යොමු වූයේ රදළ පවුල් කිතුදහමට හැරවීමටය¡ ඒ නිසා ජාවොද විලා ද කොන්දෙ බුවනෙකබාහු රජු කි්‍රස්තියානි කරවීමට කිහිප විටක්ම උත්සහ ගත්තේය¡ ජාවෝ ද කැස්ට්‍රො පාලකයා ද මේ ගැන තදින් උනන්දු විය¡ කි්‍රව1551 දී නොරොඤ්ඤා විසුරේවරයා ද ලංකාවට පැමිණ රජුට මේ ගැන තදින් කියා සිටියේය¡ එහෙත් බුවනෙකබාහු රජු සිය ආගම වෙනස් නොකළේය¡ ධර්මපාල කුමරා ආගම වෙනස් කළේ ප්‍රැන්සිස්කන්වරුන් ඔහුගේ ගුරුවරුන් වූ බැවිනි¡ කෙසේ හෝ රාජකීයයන් බොහෝ දෙනෙක් කිතු දහමට හැරවීමට ප්‍රැන්සිස්කන්වරු සමත් වූහ¡ මහනුවර වික්‍රමබාහු රජු දේශපාලන අවශ්‍යතාවයන් නිසා කිතු දහම වැළද ගත්හ¡ ඔහුගේ දේවිය හා දියණිය ආගම වැළඳගෙන දෝන මරියා හා දෝන මගරිදා යන නම් ගත්හ¡ කරලියැදිදේ බණ්ඩාරගේ බෑනා වන යමසිංහත් දියණිය වන කුසුමාසන දේවියත් කිතු දහම වැළඳ ගත්හ¡ රාජසිංහ රජුගේ සොයුරු විජයපාල ද කතෝලිකයෙක් විය¡ මායාදුන්නේගේ පුත් තිබිරියෙල කුමාරයාද කතෝලික දහම වැළඳ ගති¡ බොහෝ දෙනෙක් මෙසේ කිතු දහම වැළඳ ගත්තේ දේශපාලන හා ආරක්ෂන හේතූන් මතය¡ මායාදුන්නේට බයෙන් මහනුවර වික්‍රමබාහු රජු ද යුධ උපකාර ඉල්ලමින් බුවනෙකබාහු රජු ද කිතුසමය වැළඳගැනීම මීට නිදසුනක් වේ¡

මිෂනාරීවරුන් අධිරාජ්‍යවාදීන්ගේ ඒජන්තවරුන්යයි ඇතමෙක් පෙන්වාදී තිබේ¡ මෙහි එක්තරා සත්‍යක් ද තිබේ¡ රටවල් යටත් කරගැනීම සිදුවූවාට පසුව කිතු දහම එරට පැතිරවීමේ කටයුතු ආරම්භ වේ¡ අසවේදොගේ කාලයේ දී (කි්‍රව1603) ජෙසුයිට්වරු මහනුවර කිතුදහම පැතිරවීමට එය යටත්කරගන්නා තෙක් බලාසිටි බව දැක්වේ¡

පෘතුගීසීන් ආගම පැතිරවීමේදී බලය යෙදූ බව අනික් චෝදනාව වේ¡ පෘතුගීසි හෝ ලන්දේසි ලේඛකයන් මේ පිළිබඳ නිහඩය¡ එහෙත් බි්‍රතාන්‍ය යුගයේ ලේඛකයන් වූ කොඩිනර්, රොබට් පර්සිබල් හා මලලසේකර වැනි අය පෘතුගීසීන්ට චෝදනා කර තිබේ¡ බලෙන් ආගම පැතිරවූ බවට සාදක නැතැයි එමර්සන් ටෙනන්ට් කියයි¡ ගෝවේ කවුුන්සලයෙන් ද කිසිවෙක් බලෙන් කිතුසමයට හරවා නොගතයුතු බව දක්වා ඇත¡ එසේ හරවා ගැනීමෙන් ඔවුන් නියම කිතු බැතිමතුන් නොවන බව පෙන්වාදී තිබේ¡ කොයිබ්රා පියතුමා කි්‍රව1546 දී ඇන්දො ද සූසාන් සමග නුවර ආක්‍රමණය කොට ඉන් පැරදී ඉන් ලත් අත්දැකීම් පෘතුගාලයේ රජුට ලිවීමේදී ආක්‍රමණය පරාජයට පත් වූයේ බුවනෙකබාහු රජුගේ කතෝලික විරෝධී කි්‍රයා පටිපාටිය නිසා බව පෙන්වයි¡ ද කැස්ත්‍රො ආණ්ඩුකාර වරයා ද පෘතුගාලයේ රජුට දැන්වූයේ බුවනෙකබාහු රජු කිතුදහමට හැරවීමට තවදුරටත් බලපෑම් ඇති නොකළයුතු බවයි¡ එහෙත් ධර්මපාල රජතුමාට පන්සල් දේපල පල්ලියට දීම සඳහා ජාවෝ ද විලාද කොන්දෙ පියතුමා ඛෙහෙවින් බලපෑම් ඇති කළේය¡

ටි්‍රන්ඩේඩ් පවසා ඇති අන්දමට අන්දමට ධර්මපාල රජු කි්‍රස්තියානි වීමෙන් පසු පන්සල් පල්ලි වලට ගෙන ඒවායේ පුදසුන් හා පිළිම ඉවත් කළේය¡ දෙව්න්දර කැළණිය හා මුන්නේශ්වරම විනාශ විය¡ රාජසංහ රජුගේ අභාවයෙන් පසු විශාල පරිමානයෙන් පන්සල් විනාශ කළේය¡ මහාචාර්ය බොක්සර් පෘතුගීසි මිෂනාරි කටයුතු ගැන මෙසේ පවසයි¡ පෘතුගීසිහු කඩුවේ බලයෙන් කිතුදහම පැතිරවිමට කටයුතු නොකලහ¡ එහෙත් ඔවුන් එය වර්ධනය කිරීමට පෙළඹුනේ බලහත්කාර කම් හා හිතුවක්කාර නීති රීති පැනවීමෙනි¡ ඔවුන් බෞද්ධයින්ට හින්දූන්ට හා මුස්ලිම් වරුන්ට ආගම ඇදහීමට තිබූ ඉඩකඩ ඇහිරීය¡ ලංකාවේ පානදුර, කළුතර, මග්ගොන, බේරුවල, ගාල්ල හා වැලිගම විසූ ජනතාවට මෙබදු හිරිහැර අත්විය¡ වීදිය බණ්ඩාරගේ යුගයේදී මේ ප්‍රදේශයන්හි දේවස්ථාන ගිනිතබා කතෝලික බැතිමතුන්ට හිරිහැර කළ නමුත් ඉන්පසු එය වර්ධනය නොවීය¡ බටහිර වෙරළේ විශේෂයෙන් විසූ ධීවර ජනතාව ඇතැම්විට කුල පිඩනයෙන් මිදීමටත් මුහුදින් පැමිණි අයගේ කියමන් නිසා කිතුදහම වැළඳගත් බව පෙනේ¡ කිතුදහම පදනම් කරගත් සාරධර්මය වූයේ සුභසාදනය හා අනුග්‍රහය යන සංකල්ප දෙකය¡ කි්‍රව1545 දී බුවනෙකබාහු රජු කිතුදහමට හරවා ගැනීමට උත්සාහ කරද්දී බාර්බුඩෝ නැමති දූතයා කියා සිටියේ ඉන් මෙලොව පරලොව දෙකෙහිම යහපතක් වන බවය¡ පෘතුගාල රජුගේත් පල්ලියේත් ප්‍රතිපත්තිය වූයේ කිතුදහම වැළඳ ගන්නවුන්ට බව්තිස්ම වීමේදී ඇදුම් පැළදුම් දීමටත් වැළඳ ගැනීමෙන් පසු වසර පහලොවක් යනතුරු බදුවලින් මුදාහැරිමටත් ඔවුන් උසස් තනතුරුවලට පත් කිරීමටත්ය¡ මරාල බද්දෙන් නිදහස් කළේය¡ අපරාධකරුවන්ට පවා නීතිය ලිහිල් කළේය¡ ජෙසුයිට් පූජක එම්මානුවෙල් ද කොස්තා පවසන අන්දමට අනුග්‍රහය හා වරප්‍රසාද විවෘතව කිතුදහම වැළඳගන්නවුන්ට ප්‍රදානය කළේය¡ මේ අනුව ඉතාමත් උපක්‍රමශීලී ලෙස මිනිසුන් කිතුදහම වැළදගන්නා තැනට පොළබවා ඇති ආකාරයත් ආර්ථීක, සාමාජයික කරුණු කාරනා ඔස්සේ ආගමික සන්නිවේදනය ද සිදු කරන්නට ඔවුන් ඥානාන්විතව ඇති බව පැහැදිලි වේ¡

පෘතුගීසීන්ගේ එක් අරමුනක් වූයේ කිතුදහම වැළඳගන්නවුන්ට ඔවුන්ගේ දරුවන්ගෙන් කිතුදහමට ලැඛෙන සේවය පිළිබඳවයි¡ කිතුදහම පැතිරවීමත් සමගම අධ්‍යාපනය ද කරගෙන ගියබව පෙනේ¡ මුලදී කැඩිච්ච සංහලෙන් හෝ පෘතුගීසි භාෂාවෙන් ඉතා අමාරුවෙන් ආගම පැතිරවීමේ කටයුතු කරගෙන ගියද පසුව පූජකවරුන් ලවා ජනගහණය කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කළ බවට සාධක ඇත¡ ඉන්පසු ළමයින්ට පාසල් ඇරඹීම ආරම්භ කළේය¡ කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ ජෙසුයිට්වරුන් විසින් කොපමණ පාසල් ආරම්භ කරන ලද්දේද යන්න කිවනොහැකිය¡ ඔවුහු යාපනයේ දේවගැති පැරීෂි අරඹා ඒවායේ පාසල් ද විවෘත කළහ¡ පහතරට ප්‍රදේශයේ ද දෙAවගැති කොටස් පාසල් ආරම්භ කොට විවෘත කරන්නට ඇත¡ 1550 ගණන් වලදී බුවෙනකබාහු රජුගේ කාලයේදි දෙවුන්දර පල්ලියක් ප්‍රැන්සිස්කනවරු ඉදිකළහ¡ මෙය මුලින් පාසලක් බව පෙන්වා පසුව පල්ලියක් බවට පෙරලීය¡ මේ ගැන කිපුන ප්‍රදේශවාසීන් එය ගිනිබත්කළ බව දැක්වේ¡ ඇතැම්විට බෞද්්ධ භික්ෂුන් මේගැන ජනතාව ඇවිස්සූ බව පෙනේ¡ ධර්මපාල රජු කිතුදහම වැළඳ ගැනීමෙන් පසු ප්‍රැන්සිසිකන්වරු බෞද්ධ විහාරයක් පල්ලියක් බවට පත්කළේය¡ මීට ශාන්ත අන්තෝනි යන නම භාවිතා කළේය¡ ප්‍රැස්සිස්කන්වරු මෝදර ශාන්ත ජෝන් නමින් පල්ලියක් තනා එහි අනාථ නිවාසයක් ද ආරම්භ කළේය¡ ජෙසුයිට්වරුන්ගේ කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු රාශියක් ඉදිරිපත්කළ හැකිය¡ ජෙසුයිට්වරු පළමුව පාසල් ආරම්භ කළහ¡ මේ අයුරින් ජෙසුයිට්වරු හා ප්‍රැන්සිස්කන්වරු පාසල් ආරම්භ කළහ¡ උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා පාසල් ආරම්භකොට ඒවායේ ඉගැන්වීම් පෘතුගීසි බසින් ඉදිරිපත් කළේය¡ එහි අධිපති වූයේ කොවින් කොලීජියේ දේවධර්ම ආචාර්යවරයා වූ ජෙරෝ රෙඛෙලෝ පියතුමාය¡ මේ අනුව ආගමික සන්නිවේදනය සඳහාත් අනෙකුත් පරිපාලන කටයුතු සඳහාත් පැවති බාධකය වූ භාෂාව ඇතුලූ අධ්‍යාපනික සාධකයන්ට විසදුම් ලෙස අධ්‍යාපනය කෙරෙහි අවධානය යොමුකොට ඇත¡ එමෙන්ම අධ්‍යාපනය යන සාධකය හේතුවෙන් විශේෂ වරප්‍රසාධ වූ අතර අධ්‍යාපනය ලැබීමටනම් කිතු දහම වැළදගානීම අනිවාර්ය විය¡ ඒ අනුව මෙම සාධකයන් මගින් ද කිතුදහම ව්‍යාප්තිය උපක්‍රමශීලී ලෙස සිදුකර ඇතිබව පැහැදිලි කරුණකි¡

කිතු දහමට අයත් ආගමික සංස්කෘතිය මෙරට ආගමික සංස්කෘතීන් හා මුසු කරමින් වර්ණවත් ආකාරයෙන් ආගමික සංස්කෘතිය සන්නිවෙදනය කරන්නට ඔවුන් යොමුවී ඇත¡ එමෙන්ම එA ඔස්සේ ජනයා අතර කිතුදහම ප්‍රචලිත කිරීමටත් ජනයාට සමීප කිරීමටත් උත්සාහගෙන ඇත¡ ඒ සඳහා කතෝලික පෙරහැර හා උත්සව ආදිය ශී්‍ර ලංකා සංස්කෘතියට ඇතුලත් කළේය¡ බටහිර ආගමික සංස්කෘතිය, නැටුම්, ගැයුම් ආදිය ද ක්‍රමයෙන් ඉදිරිපත් කළේය¡ කන්‍යාමරිය තුමිය වෙනුවෙන් පවත්වන පෙබරවාරි දෙවැනි දින උත්සවය ඉතා ඉහලින් පැවැත්විණ¡ සිංහලෙන් හා දෙමළෙන් කන්තාරු කිරීමට පුරුදු කළේය¡ සිංහල හා දෙමළ බසින් පොත් රචනා කරන්නට විය¡ මාතර විසූ ඇන්ටෝනියෝ පියෙකෙෂාවෝ ඉතා හොදින් සිංහල ඉගනගෙන සිංහලෙන් පොත්පත් හා ගීත රචනා කළේය¡ මිගෙල් ද ඇස් ඩොවෙන්තුරා හා මැනුවෙල් ද ඇස් මාතායෙස් සිංහල ඉගැන්වීමේ පන්ති පවත්වා සංවිධානය කළ බව පෙනේ¡ කි්‍රව1620 ගණන් වලදී ලාංකිකයෙකු වූ එම්මෑනුවෙල් ද කොස්තා පියතුමා සිංහල භාෂාවගැන ලතින් බසින් පොතන් රචනා කළේය¡ කි්‍රව1645 දී පියරේ බර්ගින් පෘතුගීසි සිංහල ගැන පොතක් ද ලියා ඇත¡ඒ අනුව මෙම සියලූ කරුණු කාරණා අනුව පෘතුගීසීන් අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන් තරමටම ආගමික ව්‍යාප්තිය උදෙසා දැඩි ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කොට නැති බව පෙනීගිය ද ඔවුන් ඉතාමත් උපක්‍රමශීලී ලෙස ආගමික සන්නිවේදනය ආර්ථීක සාමාජීය යන සෑම අංශයක් ඔස්සේම සිදුකරන්නට සමත්ව ඇතිබව පැහැදිළිවේ¡

පෘතුගීසි බලකොටු තුළ සන්නිවේදන භාවිතය

පෘතුගීසීන් බලකොටු නිර්මාණයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් පහතරට මුහුදු බඩ කලාප ස`දහා වැඩි බර තැබීමක් සිදු කළේය. මක් නිසාද යත් පරංගි හමුදාවේ ප්‍රධාන යුධ ශක්තිය වූයේ නාවික යුධ ශක්තියයි. එසේම උඩරට සහ රට අභ්‍යන්රයෙහි පාලකයින් වෙනත් විදේශකියින් සම`ග සිදුකරන සන්නිවේදනය අඩපන කිරීම පෘතුගීසීන් මුහුදුබඩ ආශි්‍රත බලකොටු පිහිටවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ විය. කොළඹ ගාල්ල මඩකලපුව ආදී ප්‍රදේශවල ඔවුන් එම බලකොටු පිහට වනු ලැබුයේ ඒ වන විට මුහුදු මාර්ගයෙන් රට අභ්‍යන්තරයට වැදගත් වූ ආර්ථීක සහ යුධමය මරමස්ථානයන් වූ බැවිනි. ගොඩබිම් මාර්ගයන් ස්වදේශිකයන් විසින් අසුරා තැබුවද නාවික මාර්ගයෙන් මෙම බලකොටු අතර අභ්‍යන්තර සබ`දතාවය ඔවුන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලැබීය. එසේම පෘතුගීසින් වෙළද අධිකාරයක් පවත්වාගෙන යාම ස`දහා මෙම බලකොටු ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිත කළ බවට කදිම නිදසුනක් වුනයේ ලන්දේසීන් විසින් ප්‍රථමයෙන් මුහුදු බඩ බලකොටු අත්පත් කර ගැනීමට යෙදු උත්සහයයි. තමන් විසින් ගොඩබට සෑම රාජ්‍යකම පාහේ බලකොටු ඉදිකරම්න් බලය තහවරු කර ගැනිම තුළ තම ස්ථීරත්වය ගොඩනගා ගැනිම පෘතුගීසින් යෙදු එක්තරා උපක්‍රමයක් විය. පෘතුගීසින්ගේ පෙරදිග ආණ්ඩුකාරවරයාවු ඇපොන්සෝද ඇල්බියුකර්ගේ අදහස වුයේ ශක්තිමත් බලකොටුවක් තනා පෙරදිග පෘතුගීසි මුලස්ථානයක් ඇතිකරගත යුතුබවයි. 1509දි ඉනදියාවේ බටහර වෙරලේ ගෝවේ ප්‍රදේශය අලල්ාගෙන පෘතගීසීහූ තම ප්‍රධාන බලකොටුව පිහිටුවා ගත්හ. එහි සිටිමින් මොසෑම්බික්, ඕමාන්, මස්කට්, මලක්කා, ලංකාව, වැනි ප්‍රදේශ අල්ලාගෙන ආණ්ඩුකාරවරු පත්කළහ.

1518 දී ලෝපෝ සෝආරේස්ද අල්බර්ගේරියා විශාල නැවු හමුදාවක් සමග කොළඹට ගොඩ බැස කුඩා බලකොටවුක් ආරම්භ කලහ. එය (සැන්ටා බාබරා ලෙස නම්කර තිබිනි) මෙම පළමු බලකොටුව ත්‍රිකොණාකාරවු අතර මැද කුළුණකින් යුක්ත විය. මෙම කොටුව මගින් ඉන්දියානු සාගර වෙළද මාර්ගය පාලනය කිරිම ඔවුන්ගේ අරමුණ විය. කොළඹ නැව්තොට අල්ලාගැනිමෙන් කුරුදු, ගම්මිරිස් ආදි කුළුබඩු වර්ග මෙන්ම මුතු මැණික්ද ඔවුනට පහසුවෙන් ලබාගත හැකිවීම ඔවුනගේ වෙළ`දාමෙහි කැපීපෙනෙන ලක්ෂණය විය. කෝට්ටේ රජු සමග ස්ථීර ගිවිසුමකින් පසුව ඉන්දියන් සාගරයේ බලය හා ආධිපත්‍ය තහවුරු කරගැනිමට පෘතගුසීන් විසන් කොළඹ කොටවු ඉදකිරන ලදී. සිංහලයෝ මෙම කොටවු වැටලූ නසා 1529 දී පෘතුගීසීහූ එය කඩා දැමූහ. මෙම බළකොටුව පෘතුගීසීන්ට වඩාත් වැදගත් වූයේ යුධමය සන්නිවේදන කටයුත්තකට වඩා වෙළ`දාමෙහි සන්නිවේදන කේන්ද්‍රස්ථානයක් වූ බැවිනි’. 1588 දී 1වන රාජසිංහ රජු කොළඹ කොටුව ආක්‍රමණය කළත් එය ව්‍යර්ත වූයේ 1581 දී කොටුව වඩා ශක්තිමත් බැමි 12 පෘතුගීසීන් විසින් ඉදිකර තිබූ බැවිනි. එබැවින් මෙම බළකොටුවෙහි වැදගත්කම ගම්‍ය වේ.

ස්වදේශික පාලකයන් විසින් පෘතුගීසීන්හට කීප විටක්ම ප්‍රබල අභියොග්යන් සිදු කළ අතර එම අභියෝග කොළඹ බලකොටුව දක්වා සීමා වූයේ පරංගීන් නාවික මාර්ගයෙන් අනෙකුත් බලකොටු සම`ග සබ`දතාවය පැවැත් වූ බැවිනි. එසේම උපායමාර්ගික වශයෙන් මෙම බලකොටු සහ පෙරදිග වෙළ`ද සමාගම අතර සබ`දතාවයන් පැවැත්වීමට ඇති හැකියාවත් මෙම බලකොටු ඉදිකිරීමට හේතුකාරක විය. තවද රට අභ්‍යන්තරයෙහි වූ සෙසු කුඩා බලකොටු ස`දහා සැපයුම් ලබාදෙන ප්‍රධාන මුලස්ථානයන්ද වූයේ මෙම මුහුදුබඩ බලකොටුවීම විශේෂත්වයකි. එබැවින් සන්නිවේදනමය වශයෙන් වඩාත් වැදගත් කාර්යයක් එම මුහුදුබඩ බලකොටු සතු විය.

අට්ටාපිටිය මල්වාන කඩුවෙල හංවැල්ල යන බලකොටු වෙත ස්වදේශිකයන්ගේ ප්‍රහාර එල්ලවීමේදී පලාගිය සියලූ පෘතුගීසි හේවායන්ගේ ආරක්ෂක නවාතැන වූයේද කොළඹ කොටුවයි. එබැවින් පරිපාලනමය සහ යුධමය වශයෙන් අනෙකුත් බලකොටු සම`ග සන්නිවේදනය පවත්වාගෙන වනු ලැබූ සන්නිවේදන කේන්ද්‍රස්ථානයන් වූයේ කොළඹ බලකොටුවයි.

පෘතුගීසි යුධ සෙනවි දොන් ජෙරනිමෝද අසවේදු මල්වානේ බලකොටුවක් සාදා රට අභ්‍යන්තරයේ පාලනය ගෙනගිය බව ස`දහන් වේ. පෘතුගීසි මෙන්ම සිංහල හේවායන් මෙහි වූයෙන් කොළඹ කොටුවෙන් පසු බල සහිත ස්ථානය වූයේ මල්වාන බලකොටුවයි. සෙසු බලකොටු තුළ පෘතුගීසි හේවායින් සීමිත පිරිසක් රැදී සිටි අතර ඔවුන් සම`ග ප්‍රධාන සන්නිවේදන සම්බන්ධතාව පවත්වගෙන යනු ලැබූවේ මල්වාන බලකොටුවයි. මෙහිදී කොළඹ කොටුවේ බල අධිකාරිත්වයට වඩා සෙසු බලකොටු මල්වානේ බල අධිකාරිත්වය යටතේ තිබූ බව පැහැදිළි වේ.

පෘතුගීසීන් විසින් මුහුදුබඩ කලාපයේ පිහිටවූ බොහෝ බලකොටු ඇතැමි විටෙක ගබඩාවක ස්වරූපය ගනු ලැබීය. ඔවුන්ගේ ආයුධ සහ භාණ්ඩ ගබඩා වශයෙන් එකී බලකොටු පවත්වාගෙන ගිය බව පැහැදිළි වේ. නමුදු රට අභ්‍යන්තරයේ ඉදිකළ බලකොටු යුදමය අවශ්‍යතාවය වෙන්වෙුන් ඉදිකළ බව එහි සැලසුම් සහ දැනට ඉතිරිව ඇති නටඹුන් සාක්ෂි දරණු ලබයි. 1598 දී මැණිකඩවර ඉදිකළ බලකොටුව කදු පන්තියකට මැදිව සහ සෑම කපොල්ලක් ස`දහාම මුර කපොලු සාදා තිබූ බවත් ආරක්ෂිත ප්‍රාකාරය ගඩොලින් ඉදිර තිබූ බවත් එයට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි වේ. මීට අමතරව මෙම බලකොටුව සන්නිවේදනමය වශයෙන් පෘතුගීසීන්ට වඩා වැදගත් ස්ථානයක් විය. මීට හේතුව වූයේ මෙම බලකොටුව කන්ද උඩරට රාජධානියට සමීපතම ස්ථානය වීමත් එම`ගින් උඩරට රාජධානීයේ නිරන්තර වෙනස් වීමත් සහ ඔවුන්ගේ යුධ සැලසුම් පිළිබ`ද වඩා යහපත් තොරතුරු ලබා ගැනීමේ හැකියාවත් එහිදී පැවති බැවිනි.

පරිපාලන කටයුතු සහ අවිආයුධ ගබඩාකර තැබීම ප්‍රමාණයෙන් විශාල බොහෝ බලකොටු තුළ ලක්ෂණයක් විය. ගොඩබිම් සීමාවේ බලකොටු වලට වඩා මුහදුු බඩ බලකොටු තුළ විශේෂත්වයක් වූයේ එම බලකොටු වෙත පිවිසෙන දොරටු ගොඩබිම් දෙසට නොව මුහුද දෙසට මුහුණ ලා පැවතීමයි. ඉන් ගම්‍ය වන කරුණක් වනුයේ ඔවුනට ගොඩ බිම් සීවාවේ ආරක්ෂාවට වඩා මුහදුු සීමාවේ ආරක්ෂාව ඔවුන් විසින් තහවුරු කරගෙන සිටි බැවිනි.

අරංදොර බලකොටුව, අරිප්පු බලකොටුව, මඩකලපුව බලකොටුව, කොළඹ කොටුව, ෙඩල්ෆ් බලකොටුව, ත්‍රිකුණාමලය බලකොටුව, හැමන්හිල් බලකොටුව, ගාල්ල බලකොටුව, හල්දුම්මුල්ල බලකොටුවහංවැල්ල බලකොටුව යාපනය බලකොටුව කළුතර බලකොටුව කයිට්ස් බලකොටුව මල්වාන බලකොටුව, මන්නාරම බලකොටුව, මාතර බලකොටුව, මැර්‍ණක්කඩවර බලකොටුව, මීගමුව බලකොටුව පූනරින් බලකොටුව, රතන්පුර පෘතුගීසී බලකොටුව, රුවන්වැල්ල බලකොටුව ආදී බලකොටු අතරින් බොහොමයක් බලකොටු ඉදිකර ඇත්තේ භූමියෙන් උස්වූ ස්ථානයක වීම විශේෂ වේ. එයට හේතුව වූයේ ඈතින් පැමිණෙන සතුරු සේනා නිරීක්ෂණය කිරීමත් බලකොටු සහ පණිවුඩ දූතයින් අතර සම්බන්ධතාවය විධමත් කිරීමේ අරමුණින් බව වටහාගත හැකි වේ.

මුහුදු ආශ්‍රිත බලකොටුවක් වූ කල්පිටිය බළකොටුව ආදී ස්ථානයන්ගේ පැවති තවත් විශේෂත්වයක් වූයේ බළකොටුව අභ්‍යන්තරයෙන් මුහුද දෙසටත් ගොඩබිම් දෙසටත් කිලෝ මීටරයක් පමණ දිගින් යුතු උමන් මාර්ග පිහිටා තිබීමයි. මුහුදු දෙසට වූ උමන් මාර්ගය හදිසි ගොඩබිම් ආක්‍රමණයකදී මුහුදු මාර්ගයෙන් පලා යාමටත් උපයෝගී වූ අතර ගොඩබිම් උමන් මාර්ගය වූයේ ගොඩබිමි පිහිටි පල්ලියටත් වීම විශේෂත්වයකි. මෙමගි්න් බළකොටුව අභ්‍යන්තරයෙහි වූ සෙබලූන්ගේ ආගමික වතාවත් ස`දහා විවෘත වූ ගොඩබිම් මාර්ගය යොදා නොගෙන රහසින් එම කටයුතු ඉටුකිරීමට ඔවුනට අවස්ථාව ලබා දී තිබුණි. එයට හේතුව වූයේ ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් සෙබලුන් පල්ලිය වෙත යාමෙන් සතුරා වෙත බලකොටු තුළ සිටින සෙබලූන්ගේ ප්‍රමාණය ඔවුනට සන්නිවේදනය වන බැවිනි. මේ අනුව යුදමය සන්නිවේදන භාවිතයන් නිරින්තරයෙන් ඔවුන් සතු වූ බව පැහැ`දිළි වේ.

බළකොටු අභ්‍යන්තරය තුළ කාලය ඇ`ගවීම සහ මුර සංචාර ස`දහා හෝරාවන් දැක්වීම වෙනුවෙන් සීනු නා`ද කළ අතර සතුරු ආක්‍රමණයකදී සෙබලූන් බැරැක්ක තුළින් කැ`දවීම සිදුකරනු ලැබුවේද මෙම සීනු නාද කිරීමෙනි. මීට අමතරව ගොඩබිමෙහි වෙසෙන සෙබලූන් ස`දහා හදිසි අවස්ථාවන් දැනුම් දෙනු ලැබුයේ අහසට වෙඩි තැබීම හෝ බළකොටු තුළ වූ ආයුධ කි්‍රයාත්මක කරවීමෙනි. මීට අමතරව මෙම බළකොටු ම`ගින් මුහුදු ආශි්‍රත මුතු කැණීම්වල නියුතු පිරිසි ස`දහා සේවා මුරයන් වෙත යාමටත් මුතු කැණීම් සේවා මුරයේ අවසානයත් දක්වනු ලැබූවේද මෙවැනි සන්නිවේදන මාර්ගයකින් වීම විශේෂවේ.
මෙම බලකොටු නිර්මාණයේදී පෘතුගීසීන් ස්වදේශීය ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් මෙන්ම තමන්ට පක්ෂපාතීව සටන් කරන දේශීය හේවායීන් තම බලකොටු තුළත් ඊට ආසන්නයේ පදිංචි කරවීමටත් කටයුතු කිරීම තුළ ඔවුන් එම පිරිසගේ පිටුපෑම නවතාලීය. එසේම එම පිරිස් ස`දහා කිතුනු දහම පැතිරවීමට සිංහල සහ පෘතුගීසි භාෂාව හැසිරවූ තෝල්කයන් උපයෝගී කර ගත් බව ස`දහන් වේ. සන්නිවේදනමය වශයෙන් භාෂාව ඔවුනට බාධාවක් වුවද මෙම කටයුතු අතරතතුර ආගමික වශයෙන් ඔවුන් නතු කර ගැනීම පාලනමය වශයෙන් රට අභ්‍යන්තරය වෙත පිවිසීමට කදිව උපක්‍රමයක් වශයෙන් පෘතුගීසීන් විසින් සලකණු ලැබීය. මෙය බලකොටු තුළ භාවිත වූ ආගමික සන්නිවේදනය් ස්වරූපයක් විය.

ආශී්‍රත ග්‍රන්ථ
අල්විස්, ප්‍රේමචන්ද්‍ර. (2010). ලංකාව සහ සිංහලයෝ (පරි.). කොළඹ10 ආරිය ප්‍රකාශකයෝ.
ආරියවංශ, වේරහැරහිමි. (1991). සීතාවක පුර යුගය. කොළඹ සංස්කෘතික කටයුතු හා ප්‍රවෘත්ති අමාත්‍යංශය.
ආරියවංශ, නිමල්. (2008). කෝට්ටේ යුගය. මුල්ලේරියාව ලස්සන පොත් ප්‍රකාශකයෝ.
අතුකෝරල, ස්ටීවන්. (2012). පෘතුගීසීන්ගෙන් උඩරට රැකදුන් පහතරට සිංහලයෝ. කතෘ ප්‍රකාශන.
ඒකනායක,ඇකිරියගල. (2008).පෘතුගීසීහූ ලක්දිවට ගොඩබසිති. කොළඹ10 ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.
ගමගේ,ගුණසේන. (2005).රට වැනසූ පෘතුගීසිකාරයෝ. කොළඹ10 දයාවංශ ජයකොඩි සහ සමාගම.
පෙරේරා එස්¡ ජී.¡ (1960). ලංකා ඉතිහාසය , සීමාසහිත එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම, කොළඹ¡
පෙරේරා, ගැස්ටන්. ( —- ). කන්ද උඩරටින් නැගුණු පෘතුගීසි විරෝධය. කොළඹ විජිතයාපා.
පොන්නප්පෙරුම,රෝහණ. (1969). පරංගි යුගයේ හෙළදිව, සුප්‍රා මුද්‍රණ ශිල්පියෝ, පේරාදෙණිය.
සංජීව, කේ. ඒ. (2006). පෘතුගීසි යුගය. කොළඹ 10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
සෝමතිලක,මහින්ද. (2009).පෘතුගීසි පාලන සමය සහ ගන්නනෝරුව සටන.කොළඹ 10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
රණවක,.ලොකුලියන,.සේනානායක. (1959).ශ්‍රී ලංකාවේ අපරදිග පාලන යුගය. කොළඹ ගුණසේන සහ සමාගම.
වනසිංහ, යසපාල. (2006).රොබට් පර්සිවල් දුටු ශී්‍ර ලංකාව(පරි.). කොළඹ10 ගොඩගේ ප්‍රකාශකයෝ.
හේවාවසම්, අභය. (2008). ලංකාව පෘතුගීසි යුගය (පෝල් ඊ පීරිස්, පරි.).කොළඹ සූරිය ප්‍රකාශන.

කළුගඟ දිගේ පෘතුගීසීන් රට අභ්‍යන්තරයට පැමිණියේ, මෙරට සිරි නැරඹීමට නොව, සිය වාණිජ හුවමාරු කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය කුළුබඩු ද්‍රව්‍ය රැස්‌කර ගැනීමට සහ රට අභ්‍යන්තරයේ ද බලය තහවුරුකර ගැනීමට අවශ්‍ය පියවර ගැනීමට ය. එහි එක්‌ ප්‍රතිඵලයක්‌ වශයෙන් ඔවුන්, කළු ගං දෑලෙහි කුඩා සහ මධ්‍ය ප්‍රමාණයේ බලකොටු ඉදිකළ බව, අපේ ඉතිහාස තොරතුරු අධ්‍යයනය කිරීමේ දී අනාවරණය වේ. අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, ඇල්ලගාව, කිරිඇල්ල, රත්නපුර සහ බටුගෙදර එසේ ඉදිකළ බලකොටු ය.

කිතු වසින් ගෙවී ගිය 1505 නොවැම්බර් මස 15 වැනි දින, ලක්‌බිමට අහම්බෙන් මෙන් බටහිර රකුසෙකු ගොඩ බටුයේ ය. ඔවුන් නමින් පෘතුගීසීන් හෙවත් පරංගින් ය. සුදු තිරුවානා ගල් කමින් ලේ බොන ඔවුන්ගේ මාතෘ භූමිය වූයේ පෘතුගාලය යි. ඔවුන් මෙරටට ගොඩ බසින අවස්‌ථාවේ, මෙරට රජ කළේ, 08 වැනි වීරපරාක්‍රමබාහු (ක්‍රි(ව(1484-1506) රජතුමා ය.

මේ වකවානුව වනවිට ලංකාවේ කුරුඳු, කරාබු නැටි, කරඳමුංගු, සාදික්‌කා, වසාවාසි, පුවක්‌, ගම්මිරිස්‌ වැනි කුළුබඩු මෙන්ම ඇත් දළ වැනි දේ ද මිල දී ගැනීමේ ඒකාධිකාරය පැවතුණේ මුහුදු මාර්ගයන් ඔස්‌සේ පෙරදිගින් පැමිණි මුස්‌ලිම් වෙළෙඳුන් අත ය. ලංකාවේ කුළුබඩු ඉතාමත් අනර්ඝ උසස්‌ තත්ත්වයෙන් යුතු ඒවා විය. මුස්‌ලිම් වෙළඳුන් සහ පෘතුගීසීන් අතර ද වෙළෙඳ භාණ්‌ඩ හුවමාරු සිදු වූ අතර, මෙතරම් අනර්ඝ කුළුබඩු ගෙන එන රට දැන ගැනීමට පෘතුගීසීන් ද අවශ්‍ය විය. එහෙත් මුස්‌ලිම් වෙළෙඳුන් මෙම දිවයින පිහිටි දිසාව හෝ ඔවුන්ට නොපවසන්නට වග බලාගත්හ. පෘතුගීසීන් මෙහි පැමිණියහොත් තමන් බලය රඳවා ගෙන සිටින මෙරට වෙළෙඳ ඒකාධිකාරයට පහර වදිනවා පමණක්‌ නොව, එම කටයුතු ඔවුන් අතට පත් කර ගනී යෑයි යන සැකය නිසා, මුස්‌ලිම් වෙළෙඳුන්, පෘතුගීසීන් මග හැරිය හ. කැලිකට්‌ නුවරට යාත්‍රා නො කොට, ඒඩ්න් සහ පර්සියානු බොක්‌කට යාත්‍රා කළහ. මෙයින් කෝපයට පත්, ෆ්‍රැන්සිස්‌කෝ ද අල්මේදා සිය පුත්‍රයා වූ ලොරෙන්සෝ ද අල්මේදා ප්‍රධාන නාවික කණ්‌ඩායමක්‌, ක්‍රි:ව:1505 දී මුස්‌ලිම් වෙළෙඳුන්ගේ නැව් අත්අඩංගුවට ගැනීමට පිටත්කර හැරියේ ය. පෘතුගීසීන් ආක්‍රමණික නාවිකයන් පිරිසක්‌ ය.

එසේ පිටත්ව ගිය ලොරෙන්සෝ ද අල්මේදාගේ නැව් හමුදාව මහ මුහුදේ දී දරුණු කුණාටුවකට හසුවී අහඹු ලෙස ගොඩ ගැසුවේ කොළොම්තොට වරායට ය. එහෙත් මෙරට වැසියන් ගෙන් අල්මේදාගේ පිරිසට යහපත් ප්‍රතිචාරයක්‌ හිමි වූයේ නැත. අවසානයේ කාලතුවක්‌කු වෙඩි පත්තු කිරීම නිසා බියට පත් සිංහලයන් පරංගින්ට මෙරටට ගොඩ බැසීමට ඉඩ දුන්නේ කැමැත්තකින් නොවේ. තමන් සිටින ගොඩබිම කුමක්‌දැයි සොයා බැලු අල්මේදා ඇතුළු පිරිසට දැනගත හැකි වූයේ, මෙතෙක්‌ කලක්‌ තමන් සොයමින් සිටි -සෙයිලාන් නම් රටට තමන් අහම්බෙන් වුවත් ගොඩ බැස ඇති බව ය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වූයේ, රජතුමා හමුවට දූත ගමනක්‌ යැමට කටයුතු සකසා ගැනීම ය.

පරංගීගේ පැමිණීම මෙන්ම ඔවුන්, රජතුමා හමුවීමට යැම මුස්‌ලිම් වෙළෙඳුන්ට බියක්‌ ගෙන දෙන කරුණක්‌ විය. එම නිසා රජතුමා හමුවුණ ඔවුන් එතුමන්ට කියා සිටියේ, පරංගීන් සහ ගිවිසුම්වලට නො එළඹෙන ලෙසත් ය. රජතුමා හමුවුන පරංගීන් එතුමා ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ, මුස්‌ලිම් ජාතිකයන්ට මෙන්, තමන්ට ද සෙයිලමේ වෙළෝදාම් කිරීමට අවසරය ලබා දෙන මෙන් ය. මෙයට ප්‍රති උපකාර වශයෙන් රටේ සියලුම නාවික වරායන් ආරක්‍ෂාකර දෙන බවටත් ඔවුන් රජතුමාට පොරොන්දු වූහ. මේ කපටින්ගේ බහට රැවටුණු, රජතුමා ගිවිසුමකට එළඹුණා පමණක්‌ නොව, වාර්ෂිකව කුරුඳු තොගයක්‌ ද කප්පමක්‌ වශයෙන් දීමට එකඟ විය. පෘතුගීසීන්ගේ ප්‍රධාන අවශ්‍යතාවය වී තිබුණේ ද ලංකාවේ කුරුඳු ලබා ගැනීම ය.

එසේ අහම්බෙන් කොළොම්තොට වරායෙන් ලක්‌දිවට ගොඩ බසින ලද පරංගීන්, ලක්‌දිව පළමුවෙන්ම බලකොටුවක්‌ ඉදිකළේ, කොළඹ වරාය ආශ්‍රිතව ය. ඉන් අනතුරුව, ඔවුන් ක්‍රමක්‍රමයෙන් වෙරළබඩ තීරයේ වරායවල් ආශ්‍රිතව සිය බලකොටු ඉදිකළේ රජවරුන්ගේ ද නියෝගයන්ට ද අභියෝග කරමින් ය. රට වටේ බලකොටු ඉදිකළ පරංගීන්, රට මැද ද කුඩා සහ මධ්‍ය ප්‍රමාණයේ බලකොටු ඉදි කළහ. ඔවුන් එම ඉදිකිරීම්වලින් බලාපොරොත්තු වූයේ, ආරක්‍ෂාව මෙන්ම, එක්‌රැස්‌කර ගන්නා කුළුබඩු වර්ග ගබඩාකර තබා ගැනීම යි.

කළුතර ඔවුන්ගේ එක්‌ බලකොටුවක්‌ විය. එකල කළුගඟ දිගේ රට මැදට ද පිවිසි පරංගීන්, රට අභ්‍යන්තරයෙන් ද කුළුබඩු මෙන්ම තවත් වෙළෙඳ භාණ්‌ඩයන් එක්‌රැස්‌ කළහ. එසේ රැස්‌කර ගන්නා, ද්‍රව්‍යයන් ගබඩා කිරීමට කළුගඟ දෑලෙහි ද බලකොටු ඉදිකළ බව අපගේ ඉතිහාස පුවත්වල සඳහන් වේ. එම තොරතුරුවලට අනුව, අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, ඇල්ලගාව, කිරිඇල්ල, රත්නපුර සහ බටුගෙදර එසේ බලකොටු ඉදිකර තිබෙන අතර, කළුගඟේ ප්‍රධාන අතු ගංගාවක්‌ වූ, කුරුගඟේ ඉහත්තාවට වෙන්නට දෙල්ගමුවේ සහ තෙප්පනාවේ ද බලකොටු ඉදි කළහ. මේ සෑම කොටුවකම පාහේ ගබඩා කාමර ද විය.

රට අභ්‍යන්තරයෙන් එක්‌රැස්‌කර ගන්නා වාණිජ ද්‍රව්‍ය ඉහත සඳහන් ගබඩාවන් හි ගබඩාකර තබා පසුව, අදාල ගංගා ඇළ දොළ ඔස්‌සේ ඔරු, පාරු සහ තෙප්පම් මඟින් ගෙන ගොස්‌ ඔවුන්ගේ කළුතර පිහිටි ප්‍රධාන ගබඩාවෙහි ගබඩා කර තැබූහ. ඉහත නම් සඳහන් ආරක්‍ෂිත බලකොටු ගැන යම් යම් තොරතුරු සඳහන්ව ඇතත්, සමහර ඒවා නාම මාත්‍රික ය.කිරිඇල්ලේ පෘතුගීසි කොටුව මෙයට වසර ගණනාවකට පෙර, කිරිඇල්ලේ පෘතුගීසි කොටුවක්‌ ගැන පළමුවෙන්ම මා දැනුවත් කළේ, එවකට කිරිඇල්ල ලේක්‌හවුස්‌ සමූහ වාර්තාකරු වූ, ප්‍රවීණ මාධ්‍යවේදී ක්‍රිෂ්ණ විඡේබණ්‌ඩාරයන් ය. එහෙත් විවිධ හේතූන් නිසා එම ස්‌ථානය පරීක්‍ෂා කිරීමට යැමට නො හැකි විය. කාලයත් සමග රජයේ සේවයෙන් විශ්‍රාම ගියත්, පැරණි ස්‌මාරක සෙවීමේ කටයුතු අත් නො හළේ, රත්නපුර ඈත සියවස සම්බන්ධයයෙන් මා ලියනු ලබන ග්‍රන්ථ මාලාවට අවශ්‍ය කරුණු එක්‌ රැස්‌කර ගැනීම සඳහා ය. ඒ අනුව, 2019.04.26 වැනි දින, කිරිඇල්ලේ කොටුව පරික්‍ෂා කර බැලීමට යාමට හැකි වූයේ, මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදලේ රත්නපුර ව්‍යාපෘති කාර්යාලයේ නිලධාරීන් පිරිසක්‌ ද සමඟ ය. කිරිඇල්ල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්‌ඨාසයට අයත් ඉඩම්ගොඩ (කිරිඇල්ල) නගර මධ්‍යයේ විද්‍යාල මාවතේ සිට කිලෝ මීටරයක්‌ පමණ දුරින් මෙම පැරණි බලකොටුව පිහිටා ඇත. කොටුගොඩැල්ල නමින් අද හඳුන්වන මෙම පරංගි බලකොටුව අක්‌කර භාගයකට වඩා වැඩි භූමි ප්‍රමාණයක්‌ පුරා පවතී. රත්නපුරයේ සිට කළුතර දෙසට ගලා බසින කළුගඟේ නැම්මක දකුණු ඉවුර දෑලේ උස්‌ බිම්කඩක මෙම ඓතිහාසික පුරාස්‌මාරකය පිහිටා ඇත. සාමාන්‍ය පොළෝ මට්‌ටමේ සිට මෙම ස්‌මාරකයේ මුදුනත උස අඩි 40 කට පමණ ආසන්න වේ. වගා කටයුතු, නිදන් සොරුන් සහ තවත් මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා මෙම පැරණි කොටුව බොහෝදුරට විනාශයට පත්වෙමින් පවතී. මෙම බලකොටුව සුවිසල් කළුගල් කුට්‌ටිවලින් බැඳ ඇති බව තැන් තැන්වල දක්‌නට ඇති ගල් කුට්‌ටිවලින් පැහැදිලි වේ. එමෙන්ම කොටුව මුදුනත ළිඳක්‌ තිබූ බවට සැක කළ හැකි වළක්‌ දැක ගන්නට හැකි අතර, නිදන් හොරුන් සෑරූ වළවල් කිහිපයක්‌ ද විය. ස්‌ථානය තරමක්‌ දුරට වන වැදී ඇති නිසා, වැඩිදුර තොරතුරු අනාවරණය කර ගැනීමට නො හැකි විය. ප්‍රදේශවාසීන් ගෙන් දැනගත හැකි වූයේ, බලකොටුවේ සිට පහළට බැසගත හැකි ගල් පඩි පෙළක ශේෂයන්, ගඟේ ජල මට්‌ටම බැස ඇති දිනවලට දැකගත හැකි බව ය.

කිරිඇල්ල කොටුව ගැන පෙම්බර ලංකා කෘතියේ එන සඳහන;

කිරිඇල්ල කොටුව ගැන තරමක්‌ දුරට හෝ විස්‌තරයක්‌ සඳහන් වන්නේ, බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේ, මෙරට සිවිල් නිලධාරියෙකු වශයෙන් සේවය කළ, ආර්. එච්. බැසට්‌ (Ralph Henry Basset) විසින් 1929 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද, Romantic Ceylon නම් ග්‍රන්ථයේ ය. (මෙම ග්‍රන්ථය -පෙම්බර ලංකා නමින් ප්‍රේමචJද්‍ර අල්විස්‌ මහතා විසින් පරිවර්තනය කර, සූරිය ප්‍රකාශනයක්‌ ලෙසින් 2002 සැප්තැම්බර් 27 වැනි දින ප්‍රකාශයට පත්කර ඇත.) බැසට්‌ මෙම ග්‍රන්ථයට කරුණු උපුටා ගෙන ඇත්තේ, රිබෙයිරෝගේ විස්‌තරයක්‌ උපුටා දක්‌වමින් ය. එම පොතට අනුව කිරිඇල්ල පෘතුගීසි කොටුව ගැන මෙසේ සඳහන් වේ.

පානදුර සිට රත්නපුරට යන මාර්ගයේ කිරිඇල්ල පිහිටා ඇත. කිරිඇල්ලේ දී කළු ගඟේ නැගෙනහිර ඉවුරබඩ ඉතාමත් තියුණු නැම්මක උස්‌ බිමක ඉදිකළ සුවිසල් පෘතුගීසි බලකොටුවක්‌ දැක ගන්නට ඇත. ඉතාමත් සුන්දර පරිසරයක පිහිටා ඇති මෙම බලකොටුව, සවිමත් බවෙත්, අලංකාරත්වයෙත් සංකලනයක්‌ යයි කිව හැකි ය. මෙතැනට කළු ගඟේ විශාල ප්‍රදේශයක්‌ දැක ගන්නට පුළුවන. පුවක්‌, කුරුඳු ඇතුළු අනෙකුත් කුළුබඩු වර්ග එක්‌රැස්‌කර තැබීම සඳහා ගබඩාවකුත්, මෙහි අණදෙන නිලධාරිs (Commandant of Kiriella‌) සඳහා අලංකාර නිල නිවාසකුත් ඇත. එම නිවසේ ගඟ පැත්තේ ජනෙල් කවුළුවලින් පිටත බලන විට, පහළින් ගඟ දෙසට යොමු වුණු පුළුල් වූ වේදිකාවක්‌ ඇති අතර, එහි සිටින්නෙකුට කුකුළු කෝරළයේ කඳු වැටිත් මැනවින් පෙනෙන්නේ ය. සවස්‌ භාගයේ රාජකාරි කටයුතුවලින් මිදුණු පෘතුගීසි අණදෙන නිලධාරියාට සහ ඔහුගේ බිරිඳට, වේදිකාවේ ආරක්‍ෂිත තාප්පය අසළ සිට, හමන සිසිල් මඳනල සමඟ සැඳෑ සුවය විඳින්නට හැකි ය. මෙම බලකොටුව ආයතචතුරශ්‍රාකාර ය. සෝදා පාළුව වැළැක්‌වීමට ගං ඉවුර දිසාවෙන් බැඳි ආරක්‍ෂිත තාප්පය සඳහා, විශාල ගල් කුට්‌ටි ගෙනැවිත් ඇත්තේ ඈත දුර සිට අලි ඇතුන් මඟින් ය. එසේ ගෙනැවිත් ගිල්වන ලද ගල් කුට්‌ටිවලින් පියවර 60ක්‌ පමණ දුරට සහ උසට ආරක්‍ෂිත වට ප්‍රාකාර බැම්මක්‌ බැඳ ඇත. ගිනිකොණ දිසාවෙන් හැර අනෙක්‌ සෑම පැත්තකින්ම බැස්‌ටියන් හෙවත් මුර අට්‌ටාල ඉදිකර තිබේ. නැගෙනහිර පැත්තෙන් ඇති දොරටුවේs සිට ගං ඉවුර තෙක්‌ වැටුණ මංපෙත අවසන් වූ තැන බලකොටුවේ රැකවරණය සඳහා ආරක්‍ෂක අඟුල් සේවයක්‌ යොදවා ඇත. බලකොටුවට වයඹ දිසාවෙන් කෘතිමව බිම සමතලාකර ඇත්තේ යුධ අභ්‍යාස භූමිය සඳහා ය. නැගෙනහිර සහ බටහිර දෙසින් වූ ගැඹුරු ඇළවල් දෙක සම්බන්ධකර ඇත්තේ, කලින් තනවන ලද දිය අගලකට ය.

රිබෙයිරෝගේ සඳහන : මෙම බලකොටුවේ සිටින පරංගි සෙන්පතියාගේ මූලික රාජකාරිය වූයේ, පෘතුගීසීන් විසින් කුකුළු කෝරළයෙන් මහා පරිමාණයෙන් එක්‌රැස්‌ කරන හකුරු, පුවක්‌ සහ අනෙකුත් කුළුබඩු වර්ග නිසි පරිදි සිදුකරන්නේ දැයි අධීක්‍ෂණය කිරීම යි. එම නිසා කිරිඇල්ල බලකොටුව ඔවුන්ට ඉතාමත් වැදගත් තැනක්‌ විය. උපරිම බලයකින් යුත් හමුදා භට පිරිසක්‌ කොටුව වටේට යොදවා සිටි අතර, හත් සියයක පමණ යුද සෙබළුන් රැසක්‌ මෙහි රැඳී සිටි බවත්, ඒ මෙවැනි කාර්යයක්‌ සඳහා යොදවන උපරිම සෙබළ සංඛ්‍යාව බව රිබෙයිරෝ සඳහන් කරයි. මෙහි දී රිබෙයිරෝ තවදුරටත් සඳහන් කරන්නේ, ඔවුන්ට වැටුප් ගෙවන්නේ වසරකට දින දෙකක්‌ පමණ ය. ඒ නත්තල් දිනයෙ දි සහ සැන් ජො ආඕ මංගල්‍ය දවසේත් පමණි. වැටුප් මුදල් පාවිච්චි කළේ සෙබළුන්ගේ ඇඳුම් සැපයීමට ය. එමෙන්ම නිල රාජකාරි තනතුරු ගැන සැලකීමක්‌ නොමැතිව, සෑම අයකුටම මාසයකට පර්දාවෝ (Pardao) 01 ක්‌ සහ දිනකට හාල් සේරු එක හමාරක්‌ ආණ්‌ඩුකාරවරයා විසින් සපයන ලදී. එම සහල් කපිතාන්වරු අතට පත්වීමෙන් පසු, ඔව්හු සොල්දාදුවන්ට දිනකට ආහාර වේල් 03ක්‌ සැපයූහ. තම කඳවුරට අවශ්‍ය ආහාර ද්‍රව්‍ය මෙන්ම, එළදෙනුන්, කිකිළියන්, කුකුළු මස්‌, වෙඬරු සහ කුළුබඩු සපයා ගැනීම සඳහා එක්‌ කපිතාන්වරයෙකුට ගම් දෙක බැගින් පැවරී තිබුණ අතර, සපයා ගන්නා දේ වෙනුවෙන් ඔවුන් ගම්මුන්ට මුදල් ගෙවූහ. කිරිඇල්ල බලකොටුව භාරව සිටි කපිතාන්වරයා වටිනා වෙළෙඳ භාණ්‌ඩ අතපත ගෑ බැවින් ඔහු ධනවතෙකු වූ අතර, ඔහු වටා ඉතාමත් ශක්‌තිමත් සේනාවක්‌ නිරන්තරයෙන්ම රැඳී සිටිය හ. මොහුගේ නිවසේ රන් ආලේපිත ඇඳන් කිහිපයක්‌ ද ඉතාමත් වටිනා දැවයෙන් නිර්මාණය කළ ගෘහ භාණ්‌ඩ රාශියක්‌ විය. ඒ අතර කැටයම් කරන ලද මේස, පුටු මෙන්ම විහාරස්‌ථානවලින් පැහැරගත් නොයෙකුත් විසිතුරු භාණ්‌ඩ රාශියක්‌ ද විය. ලන්දේසීන් කොළඹට පැමිණීම නිසා, කිරිඇල්ල බලකොටුවේ කපිතාන්වරයාට අගනගරයේ බලකොටුව ආරක්‍ෂා කිරීමට යාමට සිදු විය. මොහු කොළඹට යැමට පෙර, තමා සතුව තිබූ වටිනා භාණ්‌ඩ රාශියක්‌ බලකොටුවට පහළින් ගලා බසින කළුගඟේ ඉතා ගැඹුරු වක්‌කලමකට විසිකර දැමුවේ ය. මෙම වළේ ගැඹුර කෙතෙක්‌දැයි කියතොත්, දිග නූල් පන්දු 03 ක්‌ එකට ගැට ගසා දැමුවත් එහි ගැඹුරාන්තයට යාමට දිග මඳි ය. දියට විසි කළ වටිනා දෑ අතර, කාලතුවක්‌කුවක්‌ සහ -පූනෑවක්‌ ද විය. පූනෑව යනු නාග හිස්‌ දොළසකින් අලංකාර කරන ලද භාජනය කි. ගඟේ ජලය බැස ගිය එක්‌ අවස්‌ථාවක, ගඟ පත්ලේ තිබී පෘතුගීසීන්ගේ පිත්තල කාලතුවක්‌කුවක්‌ හමුවූයෙන්, මෙම කතාවේ සත්‍යතාවයක්‌ ඇති බව පිළිගත හැකි ය. මේ වටිනා භාණ්‌ඩ යළි කිසි කලෙක හමු නොවනු ඇත. සමහර සඳ ඇති රාත්‍රියට නාගයන් දොළොස්‌ දෙනෙකුගේ හිස්‌ දිය මතුපිටට පෙනෙන බවත්, එමෙන්ම කලකට උඩ දී මියගිය පරංගි සෙබළුන්ගේ අවතාර රාත්‍රී කාලයේ දී මෙම වක්‌කලමේ දියබුං ගසමින් සෙල්ලම් කරන අයුරු ද දැක ගන්නට ඇති ගම්වාසීන් පවසන බව, රිබෙයිරෝ උපුටා දක්‌වන බැසට්‌ සඳහන් කරයි. කිරිඇල්ල බලකොටුවේ අණදෙන නිලධාරියාට කුළුබඩු ද්‍රව්‍යවලට අමතරව තවත් වටිනා කියන වෙළෙඳ ද්‍රව්‍ය එක්‌රැස්‌ කිරීමට හැකි විය. හකුරු, පැණි, මැණික්‌, ඇත් දළ මෙන්ම අලි ඇතුන් ද ඒ අතර විය. මේ නිසා මෙහි සිටි කපිතාන්වරයා පොහොසතකු ද විය.

 

පෙළපතක ආරම්භය : මේ දෙවැනි රාජසිංහ රජ දවස යි. රාජ නියෝගයන් සහ ගිවිසුම්වල සඳහන් කොන්දේසි උල්ලංඝනය කරමින් පෘතුගීසීන් රට තුළ කටයුතු කළේ අත්තනෝමතිකව ය. මොවුන්ගේ ක්‍රියා කලාපයන් නිසා රජතුමා ඔවුන්ට විරුද්ධව යුද වැදුණු අතර, මේ සඳහා එතුමන්ට සහයෝගය ලබාදුන්නේ, මේ වන විට ලක්‌දිව තුළ යම් තරමක බලයක්‌ ස්‌ථාපිත කර ගෙන සිටි ලන්දේසීන් ය. මේ වන විට කිරිඇල්ල කොටුවේ සිටි පරංගීන් ද කටයුතු කළේ හිතුවක්‌කාරි ලෙස ය. ගම්මුන්ගේ අටු කොටුවල තිබෙන භව භෝග මෙන්ම, ගව පට්‌ටිවල සිටි ගවයන් හොරෙන් මෙන්ම බලහත්කාරයෙන් ගෙන යාම වැනි කරුණු නිසා ඔවුන් ද කිරිඇල්ලෙන් නෙරපා දැමීමට රජතුමා කටයුතු කළේය. රජතුමා මේ කටයුත්ත භාර දුන්නේ, එතුමන්ගේ විශ්වාසවන්තයෙකු මෙන්ම අංගම් පොර සටන් වලදී ද දක්‍ෂතා දැක්‌ වූ, සියනෑ කෝරළේ, දොම්පේ ග්‍රාමවාසි, යුද මුලාදෑනියෙකු වූ සමරි නම් අයෙකුට සහ ඔහුගේ පුත්‍රයෙකුට ය. මොවුන් දෙදෙනා මෙයට පෙර, උඩරට රාජ්‍යයට පක්‌ෂව, පරංගීන්ට විරුද්ධව කළ සටන්වල දී හටන් බිමේ දක්‍ෂතා දැක්‌ වූ පිය පුතු දෙදෙනෙකි. යුද සේනාංකයක්‌ සංවිධානය කරගත් ඔවුන් කිරිඇල්ලට පැමිණ පරංගීන් සමඟ යුද වැදී ඔවුන් පරාජයට පත්කර කොටුවේ බලය සියතට ගත්තේ ය. මෙම ජයග්‍රහණයෙන් සතුටට පත් රජතුමා, සමරි ට සහ ඔහුගේ පුත්‍රයාට කිරිඇල්ල ප්‍රදේශයෙන් නින්දගමක්‌ ලබා දි, ඔවුන් දෙදෙනාට ජයසුන්දර මුදියන්සේ නම් පෙළපත් නාමය ලබාදුන් බව, එම පෙළපතේ වර්තමානිකයකු වන, සමරිගේ වත්තේ පදිංචි, ඡේ. එම්.ආරියවංශ බණ්‌ඩාර මහතා ප්‍රකාශ කළේය. බණ්‌ඩාර මහතාට අනුව, ඔවුන් ප්‍රසිද්ධ වූයේ, කිරිඇල්ලේ ජයසුන්දර මුදියන්සේ නමින් ය. මේ පිය පුතුන් දෙදෙනා, කිරිඇල්ලේ වලව්වක්‌ ඉදිකර ගත් අතර, එම වලව්ව කිරිඇල්ලේ ජයසුන්දර වලව්ව නම් විය. එය ඉදිකළේ -සමරිගේ වත්ත ඉඩමේ ය. එම භූමිය අද ද හඳුන්වන්නේ, -සමරිගේ වත්ත නමින් ය. (හඳුනා ගැනීමේ පහසුව තකා මේ පිය පුතු දෙදෙනා, ජයසුන්දර මුදියන්සේ I, සහ ජයසුන්දර මුදියන්සේ සස වශයෙන් හඳුන්වමු.) ජයසුන්දර මුදියන්සේ (II) විවාහ වූයේ කිරිඇල්ල ප්‍රදේශයෙන් ය. ඔහු විවාහ වී පෘතුගීසි බලකොටුව පිහිටි ඉඩමේ නව නිවාසයක්‌ ඉදිකර ගෙන එහි පදිංචි වූ අතර, එම නිවස -මාහේන වලව්ව නම් වූ අතර, එම ඉඩම අද ද හඳුන්වන්නේ, මාහේන නමින් ය. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජ දවස හෙවත් ක්‍රි:ව:1761 දී, ලන්දේසීන්ට විරුද්ධව කටුවන-මාතර සටනට කළේ, සබරගමුවේ සිංහල යුධ නායකයන් 13 න් දෙනෙකු පෙරමුණ ගැනීමෙනි. පෙරමුණ ගත් නායකයන් 13 නාගෙන් එක්‌ නායකයෙකු වූයේ, -කිරිඇල්ලේ ජයසුන්දර මුදලි ය. මොහු පෙර සඳහන් කළ ජයසුන්දර මුදියන්සේ සස ගේ පුත්‍රයෙකු හෝ මුනුබුරෙකු යයි විශ්වාස කරති. කිරිඇල්ලේ ජයසුන්දර පෙළපතින් බෙදීගිය අතු ඉති බොහෝමයකි. පෘතුගීසීන් ගෙන් පසු ලන්දෙAසීන් ද මෙහි කලක්‌ සිටි බව ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වේ.

ඇල්ලගාව දුවහේන කොටුව :පරංගීන් කළු ගඟ දිගේ ඔරු පාරු මඟින් රට මැදට එද්දී, ඇල්ලගාව ප්‍රදේශයේ දී කුඩා දූපතක්‌ සහ ගං ඉවුර විශාල පුස්‌වැලකින් අවහිර වී තිබුණේ ය. ගමනාගමනයට බාධාවක්‌ වූ මේ පුස්‌වැල ඔවුන් විසින් කපා දැමූ නිසා, මෙතෙක්‌ ගං ඉවුර හා බැඳී තිබුණ දූපත වෙන් විය. එමෙන්ම එතෙක්‌ ගඟ ඉහළ රැඳී තිබූ ජලය බැස ගියෙන් ගඟේ ජල මට්‌ටම ද පහළ බැස්‌සේ ය. පරංගීන් විසින් ප්‍රදේශයෙන් එකතුකර ගන්නා පැණි සහ හකුරු, කූඹීන් ඇතුළු කෘමි සතූන් ගෙන් ආරක්‍ෂාකර ගැනීම සඳහා ගඟ මැද වූ ඉහත සඳහන් දූපතේ, -හකුරු අටුවක්‌ තනා එහි තැන්පත් කර තැබූ බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. එම ස්‌ථානය අද දූවහේන නමින් හඳුන්වයි. එමෙන්ම ගංවතුර ගලා ගඟ දෙගොඩතලා ගිය දිනෙක, ඉහත අටුවේ තිබූ හකුරු පැණි සියල්ලම දිය වී ගඟ පහළට ගලා ගොස්‌ ඇත. පැණි ගලා ගිය ස්‌ථානය -පැණිගල ඇල්ල නමින් අද ද හැඳින් වේ. රත්නපුර-පානදුර මාර්ගයේ 24 වැනි සැතපුම් කණුව ආසන්නයේ හෙවත්, ඇල්ලගාව දේවාලය ප්‍රදේශයේ මෙම ස්‌ථානය පිහිටා ඇත. මෙම කොටුවේ සිටි සොල්දාදුවන්ගේ අපද්‍රව්‍ය ගෙන ගොස්‌ දමා ඇත්තේ, තරමක්‌ නුදුරින් පිහිටි කුඹුරු යායකට ය. එම කුඹුරු යාය අද ද හඳුන්වන්නේ, -ගූ කුඹුර නමින් ය. පුරාවිද්‍යා වටිනාකමකින් යුතු මෙම කිරිඇල්ල බලකොටු ස්‌මාරකය ආරක්‍ෂා කර ගැනීම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ බලධාරීන්ගේ වගකීමකි.

රත්නපුරේ එච්. එම්. ජයන්ත විඡේරත්න
විශ්‍රාමික පුරාවිද්‍යා නිළධාරි

මධ්‍යම සංස්‌කෘතික අරමුදලේ රත්නපුර දිස්‌ත්‍රික්‌ කාර්යාලයේ ව්‍යාපෘති කළමනාකාරිනී දයා අබේගිරි, එම අරමුදලේ පුරාවිද්‍යා නිලධාරීන් වන සුමේධ, ඉන්දික මෙන්ම ප්‍රවීණ මාධ්‍යවේදී ක්‍රිෂ්ණ විෙ-බණ්‌ඩාර, කිරිඇල්ලේ රංජිත් උඩුමුල්ල, මානිපුර, ෙ-. එම්.ආරියවංශ බණ්‌ඩාර යන මහත්ම මහත්මීන්ට අපගේ ස්‌තුතිය හිමි වේ.

  • වෙඩි ​බෙහෙත් ගබඩා, ගල් අඟුරු ගබඩා මතු කරගනියි   

ගාල්ල කොටුවේ පෘතුගීසි, ලන්දේසි සහ ඉංග්‍රීසි ජාතීන් විසින් කරන ලද ඉදිකිරීම් පිළිබඳවත් ඔවුන් ඒවා භාවිත කළ ආකාරය පිළිබඳවත් නිශ්චිත අධ්‍යයනයක් සිදුකර ඒ පිළිබඳ නිවැරැදි අර්ථකථනයක් දීමත් අරමුණු කරගනිමින් මේ දිනවල ගාල්ලේ සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියක් ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. 

ලෝක බැංකුවෙන් ලබාදුන් රුපියල් ලක්ෂ 6,400ක සහන ණයක් යටතේ උපාය මාර්ගික නගර සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය මෙම සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන අතර එයට සමගාමීව මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ ද දායකත්වයෙන් පුරාවිද්‍යා පර්​ෙ‌ය්ෂණ කටයුතු ද සිදුවෙයි. 

සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ උපදේශකවරයා ලෙස වරලත් වාස්තු විද්‍යාඥ ආචාර්ය නිලාන් කුරේ මහතා කටයුතු කරන අතර මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ දකුණු පළාත් ව්‍යාපෘති අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස කටයුතු කරන්නේ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ හිටපු අධ්‍යක්ෂ (කැණීම්) සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ සිඩ්නි විශ්වවිද්‍යාලයේ ප්‍රාග් ඉතිහාසය පිළිබඳ ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතාය. ඒ මහතාගේ මෙහෙයවීමෙන් සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය අතරතුර පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ කටයුතු රැසක් සිදුවෙමින් පවතී. 

සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ ආචාර්ය නිලාන් කුරේ මහතාගේ අධීක්ෂණයෙන් හා මෙහෙයවීමෙන් ගාලු‍ කොටුවේ ඇති භූගත කුටි සියල්ල සංරක්ෂණය කෙරෙන අතර ආරුක්කු සහිත ව්‍යුහයන් ද සංරක්ෂණය කිරීම සිදුකරයි. මේ කටයුතු අතරතුර පස් ඉවත් කිරීම් හා නැවත පිරවීම් සිදුවන බැවින් ඒ සියලු‍ ස්ථානයන් හි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන් ද සිදුවෙයි. 

ආචාර්ය නිලාන් කුරේ සහ ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහත්වරු පවසන්නේ මෙමගින් මෙතෙක් කිසිදා අනාවරණය නොවූ ඉතිහාසයක් ගාලු‍ කොටුවෙන් මතුවෙමින් තිබෙන බවයි. 

ආචාර්ය නිලාන් කුරේ මහතා සංරක්ෂණ කටයුතු සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කීවේය. 

“කොටු පවුර බැලූ බැල්මට ශක්තිමත්ව පෙනුණත් මෙය ස්ථාන රැසකින් කැඩී ගොස් තිබෙනවා. ඒ වගේම ඉරිතැළීම් තිබෙනවා. ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් විසින් කොටුව මැදින් ඇතුළුවීමට සෑදූ නව උමං මාර්ගය ඇතුළු ආරුක්කු කොටස් විශාල ප්‍රමාණයකින් ඇතුළට වැසි ජලය කාන්දු වෙනවා. ඒ ඉදිකිරීම් දැන් දුර්වල තත්ත්වයක තිබෙන්නේ. අපේ ව්‍යාපෘතියෙන් මේ සියල්ල සංරක්ෂණය කරනවා. මෙය සිදුකරන්නේ ආරුක්කුවලට ඉහළින් ඇති පස් තට්ටුව ඉවත් කරලා අලු‍තෙන් බදාම යෙදීමෙන්. කොටුව ඉදිකරන කාලයේ කොන්ක්‍රීට් තිබුණේ නැහැ. ඔවුන් ඒ කාලේ හැටියට ඉතා ශක්තිමත් බදාමයක් යොදාගෙන තිබෙනවා. අපි සංරක්ෂණ කටයුතු සඳහා භාවිත කරන්නෙත් එවැනි බදාමයක්. දැනටමත් ඒ විදියට ආරුක්කු හයක් සංරක්ෂණය කළා. ඉදිරියේ දී ප්‍රධාන දොරටුවේ ආරුක්කුවත් සංරක්ෂණය කිරීමට කටයුතු කරනවා.”‍ 

ගාල්ල කොටුවේ තැන තැන පිහිටි ආරුක්කු නිර්මාණ සහිත කුඩා කුටි සෙබළුන් රඳවා සිටි මුර කුටි ලෙසත් වෙඩි බෙහෙත් රැස්කළ ගබඩා ලෙසත් භාවිත කර ඇත. මෙතෙක් සිර මැදිරි යැයි සිතා සිටි ස්ථාන පවා වෙඩි බෙහෙත් ගබඩාවක් බව මේ වනවිට තහවුරු වී ඇතැයි ආචාර්ය කුරේ මහතා පවසයි. 

“ගාල්ලේ මුලින්ම යුරෝපීය ක්‍රමයේ බළකොටුවක් ඉදිකළේ පෘතුගීසි ජාතිකයන් විසින්. ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන ‍බලකොටුව වරායට පසෙකින් ඉදිකළා. අදටත් එය කළු කොටුව නමින් දක්නට ලැබෙනවා. ඊට අමතරව ඔවුන් වත්මන් කොටුවේ ඉදිරිපස මුර අට්ටාල තුනක් ඉදිකර තිබූ බව මූලාශ්‍රවල සඳහන් වනවා. පෘතුගීසීන් සෑදූ කොටසේ සහ ලන්දේසි ජාතිකයන් සෑදූ කොටු පවුරේ මේ අධිරාජ්‍ය දෙකේම යුද කටයුතු සඳහා නිර්මාණය කළ දේ පැහැදිලිව දක්නට ලැබෙනවා. ඒ අතර ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් විසින් ඔවුන්ගේ පාලන කාලයේ දී කරපු වෙනස්කම් ද පැහැදිලිව දැකිය හැකියි. යුද ‍බළකොටුවක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබෙන මේ කොටුවේ ඇති ගෘහ නිර්මාණය ඉදිකිරීම් තාක්ෂණය හා ඒවා භාවිත කර ඇති ආකාරය ගැන අනාවරණය වන තොරතුරු ඉතාමත් රසවත්. ඒ වගේම ලෝකයේ අධිරාජ්‍ය පිහිටවූ ජාතීන් තුනක් මෙය භාවිත කළ ආකාරයත් ඔවුන්ගේ තාක්ෂණයත් එකිනෙකට වෙනස්. ඒ නිසා මේ සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ එක් අදියරක් ලෙස අපි මේවා පිළිබඳ නව අර්ථකථනයක් කොටුව නැරැඹීමට එන අයට ලබාදෙන්න කටයුතු කරනවා.”‍ යැයි ද ආචාර්ය කුරේ මහතා කීවේය. 

ගාල්ල ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය දෙස සිට බැලූ විට කොටු පවුර දිස්වෙන්නේ දැවැන්ත තනි කළු ගල් බැම්මක් ලෙසිනි. කොටුව මතට නැගී බැලූ විට එය එක් එක් උස මට්ටම්වලින් සෑදූ අතිදැවැන්ත නිර්මාණයකි. නමුත් පෙනෙන්නට ඇත්තේ පිටත බැම්මත් ඇතුළතින් ඇති බැම්මත් පමණි. 

කොටු බැම්මේ කැණීම් සිදුකිරීමේ දී මේ බැම්ම තනි බැම්මක් නොවන බවත් එය පිටතින්, මැදින් හා ඇතුළතින් සුවිසල් ගල් තාප්ප තුනක් බැඳ මැද කොටසට පස් පුරවා හොඳින් තලා සැකැසූ අතිශය ශක්තිමත් ව්‍යුහයක් බව අනාවරණය කරගත හැකි වූයේ යැයි ද ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතා කීවේය. 

“ගාල්ල කොටුව ඉදිකරන්න ඉස්සෙල්ලා මේ ප්‍රදේශය වගුරු සහිත තැන තැන කුඩා කඳු ගැට හා ගල් පර්වත තිබූ ප්‍රදේශයක් බව පෘතුගීසි හා ඕලන්ද ජාතිකයන්ගේ සිතියම්වලින් තහවුරු වී තිබෙනවා. ඔවුන් මේ බැම්ම ගල්වලින් ඉදිකරලා මැදට පස් පුරවද්දී ගෙනැවිත් දමා තිබෙන්නේ පැරැණි ජනාවාසයක පස්. ඒ බව මේ පස්වලින් හමුවන අවශේෂවලින් පැහැදිලි ‍වෙනවා. මිනිසුන් විසින් භාවිත කළ විවිධ දේ මේ පස් අතර තිබෙනවා. එහි තිබෙන්නේ පැරැණි මිනිසුන්ගේ දහඩිය කඳුළු.”‍ 

“ගාල්ල කොටුව ඉදිකරන්න ඉස්සෙල්ලා මේ ප්‍රදේශය වගුරු සහිත තැන තැන කුඩා කඳු ගැට හා ගල් පර්වත තිබූ ප්‍රදේශයක් බව පෘතුගීසි හා ඕලන්ද ජාතිකයන්ගේ සිතියම්වලින් තහවුරු වී තිබෙනවා. ඔවුන් මේ බැම්ම ගල්වලින් ඉදිකරලා මැදට පස් පුරවද්දී ගෙනැවිත් දමා තිබෙන්නේ පැරැණි ජනාවාසයක පස්. ඒ බව මේ පස්වලින් හමුවන අවශේෂවලින් පැහැදිලි ‍වෙනවා. මිනිසුන් විසින් භාවිත කළ විවිධ දේ මේ පස් අතර තිබෙනවා. එහි තිබෙන්නේ පැරැණි මිනිසුන්ගේ දහඩිය කඳුළු.”‍

ගාල්ල කොටුවේ ඉදිරිපස පැරැණි වරාය දෙසට ඇති කොටස හඳුන්වන්නේ හිරු අට්ටාලය නමිනි. පෘතුගීසීන් විසින් මේ ස්ථානයේ මුර අට්ටාලයක් ඉදිකර තිබූ බවත් ලන්දේසීන් පැමිණ එතැනින් කොටු පවුර බිඳ ඇතුළු වූ බවත් එම අට්ටාලය මත බිහිසුණු සටනකින් පසු පෘතුගීසීන් පරාජය පිළිගත් බවත් ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතා පවසන්නේ ඒ බව මෙවර සිදුකළ කැණීම්වලින් තහවුරු වූ බවයි. 

“මෙතැන පෘතුගීසීන් විසින් කළ ඉදිකිරීම්වල කොටස් පැහැදිලිව දක්නට ලැබෙනවා. ඒ ගොඩනැගිලි කොටස් කැඩී ගිය ආකාරය පරීක්ෂා කළාම පෙනෙනවා පිටතින් එල්ල වූ කාලතුවක්කු ප්‍රහාර වැනි පහරදීමකින් විනාශ වී ඇති බව. ඒවා පසුව ලන්දේසීන් විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත් අපිට නිරීක්ෂණය කරන්න හැකි වුණා. අපි හිරු අට්ටාලයේ සිට සඳු අට්ටාලය දක්වා තැන් තැන්වල කරන ලද කැණීම්වලින් පෘතුගීසි යුගයේ ඉදිකිරීම් විශාල ප්‍රමාණයක් සොයාගත හැකි වුණා. ඔවුන්ගේ යුද උපක්‍රමත් ලන්දේසි යුද උපක්‍රමත් එකිනෙකට වෙනස් වෙනවා.”‍ 

හිරු අට්ටාලය අසල ඇති ලන්දේසීන් විසින් 1697 වර්ෂයේ දී ඉදිකරන ලද උමං මාර්ග‍යක ද ඔවුන් විසින් කැණීම් සිදුකර තිබේ. ගාලු‍ කොටුවේ උමං මාර්ග සැකැසීමේ දී එම උමග කොටස් දෙකකින් හෝ තුනකින් සෑදීමේ තාක්ෂණයක් භාවිත කර ඇත. එමෙන්ම උමඟ තුළට ඉහළ සිට වාතාශ්‍රය ලැබෙන ආකාරයෙන් සැකැසූ වා කවුළු පවා අනාවරණය කරගැනීමට පුරාවිද්‍යාඥයන් සමත්ව ඇත. පසු කාලීනව වසා දමා තිබූ මෙවැනි වා කවුළු කොටුවේ සෑම භූගත ඉදිකිරීමකටම වාතය සැපැයීම සඳහා සාදා තිබූ බව මේ වනවිට සොයාගෙන ඇත. ඒ බොහොමයක් පසු කාලීනව වසා දමා තිබිණි. 

හමු වූ මැටි බඳුන් දුම් පයිප්ප ඇතුළු අවශේෂ 

කැණීම් කිරීමේ දී අදින් සියවස් ගණනාවකට පෙර භාවිතයට ගත් වීදුරු බෝතල්වල කොටස් කිහිපයක් ද චීන පිඟන් කොටස් සහ මැටි භාජන කොටස් රැසක් ද හමුවී තිබේ. මේ අතර සුවිශේෂී සොයා ගැනීමක් වන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය ලාංජනය සහිතව චීනයේ නිෂ්පාදනය කළ බවට ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් සඳහන් වන පිඟානක කොටසක් හමුව තිබීමයි. 

යුද සෙබළුන් විසින් භාවිත කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි මුදු කිහිපයක් ද හමුවී ඇති අතර ඒවා බොහොමයක් මුහුදු බෙල්ලන්ගේ කවච කපා ඔපමට්ටම් කර සාදා ගනු ලැබූ ඒවාය. ඊට අමතරව කොටුවේ කැණීම් සිදුකර ඇති ස්ථාන රැසකින් සත්ත්ව අවශේෂ ද හමුවී තිබේ. මේ සත්ත්ව අවශේෂ අතර අතීතයේ මෙරට වාසය කළ බවට සැලකෙන කුරු ගවයාගේ අස්ථි කොටස් රාශියක් හමුවී ඇති අතර ඌරන්ගේ සහ හරකුන්ගේ කොටස් ද හමුවී තිබේ. ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතා පවසන්නේ මේ අස්ථි කොටස් කොටුවේ සේවය කළ හමුදා සෙබළුන් විසින් ආහාර ගැනීමෙන් පසු ඉවත දැමූ කොටස් බවයි. මේවා අධ්‍යයනය කිරීමෙන් යුරොපීය ජාතීන් විසින් ශ්‍රී ලංකාවට හඳුන්වා දුන් සත්ත්ව විශේෂ පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගත හැකිවනු ඇතැයි ද ඒ මහතා විශ්වාසය පළකරයි. 

ගාල්ල කොටුවේ පෘතුගීසීන් විසින් ඉදිකළ මුල්ම නිර්මාණය වූ කළු කොටුව නමින් අද හැඳින්වෙන ස්ථානයට ඒ නම ලැබී ඇත්තේ එහි ආයුධ නිෂ්පාදනය කළ කම්මල් පිහිටා තිබීමෙන් පිටවූ දුම නිසා යැයි මතයක් පවතී. එදා කම්මල් තිබූ ස්ථානයේ පසු කාලීනව ලන්දේසීන් විසින් ගොඩනැගිල්ලක් ඉදිකළ බවත් ඒ ගොඩනැගිල්ල ඉංග්‍රීසීන් 1840 සිට සිර කුටි ලෙස භාවිත කළ බවටත් ලේඛනවල සඳහන්ව තිබිණි. මේ ගොඩනැගිල්ල අදට ද දක්නට ඇති අතර විශාල ආලින්දයකින් ද යුතු ගොඩනැගිල්ලේ එක් කොටසක් කැඩී ගොස් තිබුණ ද වැඩි ප්‍රමාණයක් ඉතිරිව තිබේ. පසුගිය සතියේ ගොඩනැගිල්ලේ එක් සිරමැදිරියක බිම ඇති ගල් ආස්තරණයක් ඉවත් කිරීමේ දී එතැන කළු පැහැති පස් මතුව තිබිණි. 

ඒ පිළිබඳ සොයා බැලූ ආචාර්ය නිලාන් කුරේ මහතා එතැන ගල් අඟු‍රු ඇති බව දැන කැණීමක් කරන ලෙස ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතාට දැනුම් දුන්නේය. ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතා ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් කණ්ඩායම එහි කැණීම් සිදුකිරීමේ දී එතැන ගල් අඟරු සහිත වළක් මතු කරගැනීමට හැකියාව ලැබිණි. ‍කවාකාර වළක් වූ එය ඇතැම්විට කම්හලක උදුනක් ලෙස භාවිත කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැකිය. ආචාර්ය පෙරේරා මහතා පවසන්නේ ‍පැරැණි ලේඛනවල සඳහන් පරිදි මේ හමුවී ඇත්තේ පෘතුගීසි ආයුධ නිෂ්පාදනාගාරයක් විය හැකි බවයි. එය ඇතැම්විට ආයුධ නිෂ්පාදනය සඳහා ලන්දේසීන් විසින් ද භාවිත කරන්නට ඇත. දැනට ඇති ගොඩනැගිල්ල නම් ලන්දේසි නිර්මාණයකි. 

පෘතුගීසි කළු කොටුවේ තිබූ භූගත කුටි රැසක් මේ වනවිට සංරක්ෂණය කර අවසන් කරමින් පවතී. එම උමං තුළ ද පිටතට නිරාවරණය වූ වා කවුළු හා උමග සෑදීමේ දී කොටස් දෙකකට එකිනෙක යාබදව සිටින ආකාරයට සාදා තිබෙන අයුරු පැහැදිලිව දක්නට ලැබෙයි. 

ආචාර්ය නිමල් පෙරේරා මහතා ගාල්ල කොටුවේ කැණීම්වලින් ලැබී ඇති දේ පිළිබඳ මෙසේ ද කීවේය. 
“ගාලු‍ කොටුව යුරෝපීය ජාතීන්ගේ යුද බලය, ඔවුන්ගේ පරිපාලන කටයුතු පිළිබඳ කියාපාන ස්ථානයක්. මෙහි කරන ගවේෂණවලින් මෙතෙක් අනාවරණය වී නොතිබූ අපූරු දේ සොයාගත හැකි වෙනවා. අපිට දැනට ලැබී ඇති වළං කටු කැබැලි, පිඟන් කොටස්, යුරෝපීය ජාතිකයන් භාවිත කළ විවිධ කාලවලට අයත් දුම් පයිප්ප කොටස්, සත්ත්ව අස්ථි කොටස් වැඩිදුර පරීක්ෂණවලට යොමු කිරීමෙන් ඉතා වටිනා තොරතුරු සොයාගත හැකිවේවි. ඒ වගේම කළු කොටුවේ ගල් අඟු‍රු වළේ තිබිලා පිලිස්සුණු දැව කොටස් සොයාගන්න හැකි වුණා. ඒවා කාබන් කාලනිර්ණයෙන් කවර කාලයක දී භාවිත කරන්නට ඇත්ද කියා ස්ථිරවම සොයගන්න හැකියාව ලැබෙනවා.”‍ 

ආචාර්ය නිලාන් කුරේ මහතා කියා සිටියේ මෙරට මුල්ම ප්‍රදීපාගාරය ඉදිකර තිබූ ‍ෆ්ලෑග් රොක් අට්ටාලයේ ප්‍රදීපාගාරය ඉදිකිරීමට පෙර සවිකර තිබූ කොඩි කණුවේ පාදම ද සොයාගත් බවයි. ඊට පසෙකින් තවත් කොඩි කණුවක පාදමක් ද හමුවී ඇත. එය ඇතැම්විට පෘතුගීසීන් විසින් භාවිත කළ කොඩි කණුවක් විය හැකි බව ද ඔවුන්ගේ අදහසයි. එමෙන්ම කොටුවේ පස් යට තිබී කුඩා කාලතුවක්කුවක් හමුවී ඇති අතර එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී එහි අැතුළත හිරිගල් සහ මුහුදු බෙල්ලන්ගේ කොටස් හමුවී තිබේ. ආචාර්ය කුරේ මහතා පවසන්නේ එය මුහුදේ ගිලී ගිය නැවක තිබී ගොඩට ගෙන තිබූ කාලතුවක්කුවක් විය යුතු බවයි. 

ගාල්ල කොටුවට පැමිණෙන සංචාරකයන් බොහෝ විට කොටුවේ ඇති කෞතුකාගාර ඇතුළු ගොඩනැගිලි කිහිපයක් නරඹා සංචාරක සේවා සපයන ස්ථානවලින් තමන්ට අවශ්‍ය සේවාවන් ලබාගෙන නික්ම යති. නමුත් ඔවුන්ට මෙහි ඇති ඉතිහාසය යුදමය නිර්මාණ පිළිබඳ නිසි අවබෝධයක් ලැබෙන්නේ නැත. එමනේම පැරැණි පෘතුගීසි බළකොටුව ආදි ස්ථාන කිහිපයක් තවමත් නිසි පරිදි විවෘත කර නැත. මේ ව්‍යාපෘතියේ තවත් එක් අරමුණක් වන්නේ සංචාරකයන්ට ගාලු‍ කොටුවේ ඇති වැදගත්කම පෙන්වන විස්තර සහිත පුවරු සකසා ප්‍රදර්ශනය කිරීමයි. එවැනි පුවරු සෑම මුර අට්ටාලකම ප්‍රදර්ශනය කිරීමට ද සැලැසුම් කර ඇත. 

එමෙන්ම කොටුව පුරා පහසුවෙන් ඇවිද යා හැකි පරිදි ඇවිදීමේ මංතීරු ද මේ වනවිට සකස් කරමින් පවතී. කොටුව නරඹන සංචාරකයන්ගෙන් මුදල් අයකිරීමක් මෙතෙක් සිදුවන්නේ නැත. එසේ වුව ද ඉදිරියේ දී සංචාරකයන්ට කොටුවේ යුදමය හා ගෘහ නිර්මාණ ශීල්පීය ලක්ෂණ පිළිබඳ වඩාත් අර්ථාන්විත ලෙස පෙන්වීමට කටයුතු කර එවැනි ස්ථානවලින් මුදල් අයකිරීමට ද අපේක්ෂිතය. 

ආචාර්ය කුරේ මහතා පවසන්නේ යුරෝපීය ජාතීන් තුන භාවිත කළ යුද තාක්ෂණය එකිනෙකට වෙනස් බවයි. ඔවුන්ගේ කාලතුවක්කු ආකෘති සාදා ඒවා භාවිත කළ ආකාරයත්, ඒ ඒ ජාතීන් විසින් භාවිත කළ ආයුධ හා නිල ඇඳුම් පවා ප්‍රදර්ශනය කිරීමට පවා සැලැසුම් කර ඇති බවයි. එමගින් ‍ගාලු‍ කොටුවේ ඓතිහාසික වැදගත්කම වඩාත් ඉස්මතු කර පෙන්වීමට අපේක්ෂිතය. 

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් ආචාර්ය සෙනරත් දිසානායක මහතා සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය ගාමිණී අධිකාරි යන මහත්වරුන්ගේ පූර්ණ අධීක්ෂණය හා උපදෙස් මත මෙම ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වෙයි. 

දැවැන්ත කොටු පවුර තවමත් නිශ්චලය. යුද ගැටුම් හා ලේ වැගිරීම් මධ්‍යයේ වසර 500කට වැඩි කාලයක් ගාලු‍ සමුදුර ආසන්නයේ තිබූ මෙම බළකොටුවේ ඉතිහාසය ගවේෂණය කොතරම් කුතුහලය දනවන සුන්දර කතාන්තරවලින් ගහන වුවත් එහි සැඟවී ඇත්තේ මිනිසුන්ගේ ලේ කඳුළුය. 

ශ්‍රී ලංකාවේ විදෙස් අභ්‍යාසය ලත් ආරක්ෂක බළකොටු ගොඩනැන්වීම සියවස් පහක් පමණ අතීතයට දිව යන්නකි. ඒ පෘතුගීසි හා ලන්දේසි යුගවලය. ඔවුන් එම යුගයන්හි මුහුදුබඩ පළාත්වල ආධිපත්‍යය පතුරුවා ගොඩනැගූ ආරක්ෂක බළකොටු අද එම යුග සිහිපත් කරවන ස්මාරකයන් බඳුය. 

මෙම බළකොටුවල මුල් නිර්මාණ ශිල්පීන් වන්නේ පෘතුගීසින්ය. ඔවුන්ගේ ප්‍රථම නාවික පිරිස ක්‍රි.ව. 1505 නොවැම්බර් මස 15 වන දින අහම්බෙන් මෙරටට ගොඩ බැස ඇති අතර ඔවුන් බටහිර හා නැගෙනහිර වෙරළබඩ පෙදෙස්හි බලය පතුරුවා ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව හා පාලන කටයුතු සඳහා බළකොටු ඉදිකළහ. එයින් කොළඹ, කළුතර, මීගමුව, ගාල්ල, මාතර, මන්නාරම, යාපනය යන බළකොටු ඉන් සමහරක් වේ.   

පෘතිගීසින් හා ලන්දේසින් විසින් අනුගමනය කරන ලද ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ පෙරදිගින් කුළුබඩු ඇතුළු වෙළෙඳ ද්‍රව්‍ය ලබාගැනීම හා රෝමානු කතෝලික ආගම ප්‍රචලිත කිරීමයි. ඒ අවධියේ I වන රාජසිංහ රජුගේ අභාවය සිදුවිය. ඒ සිදුවීමත් සමග ‘ගස්පර් පිගේරා’ යටතේ ආ පෘතුගීසි හමුදා අරන්දරින් හතර කෝරළයමත් රුවන්වැල්ල, සීතාවක හරහා දෙල්ගමුව දක්වා විත් සබරගමුව අල්ලා ගත්හ.   

රත්නපුර පෘතුගීසි බළකොටුව (සපරපුර)   

සබරගමුව ජයගත් පෘතුගීසිහු දෙල්ගමුව, පොත්ගුල්, සමන් යන විහාරස්ථාන හා සමන් දෙවොල විනාශ කළහ. එයින් පසු සමන් දේවාල භූමියේ (සපරපුර) පෘතුගීසි බළකොටුව හා පල්ලිය ඉදිකර එහි පාලන මධ්‍යස්ථානය පිහිටුවා ගත්හ. ඒ සඳහා පෘතුගීසි නායකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ ‘ලුයින් කබ්රාල් පරී’ ය. මෙම බළකොටුව ගොඩනංවනු ලැබුයේ ක්‍රි.ව. 1618-1620 අතර කාලයේ විය හැක.   

එම පෘතුගීසි බළකොටුව පිළිබඳ German’s in Dutch Ceylon පොතේ 108 පිටුවේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.   

SAFFRAGAM- RATNAPURA (The Province Sabaragamuwa) THE P. Church (and Fort) and the D Fort Were at The Present Maha Saman Dewale, Probably Built by the P On The Site of an Older Dewale of The Church and Fort Still Survice

එහි සිංහල අනුවාදය  

සපරගම් – රත්නපුර සබරගමු පළාත (බළකොටුව ද සහිත) පෘතුගීසි පල්ලියක් එදා තිබුණේ මහා සමන් දේවාලයේ ය. මෙය මීට පෙර සමන් දෙවිඳුන්ම ප්‍රධාන ලද්දා වූ දේවාලයක් පිහිටා තිබුණ ස්ථානයේ පෘතුගීසින් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි. පල්ලියේ හා බළකොටුවේ නටබුන් තාමත් නොනැසී පවතී.   

එමෙන්ම පෘතුගීසි බලකොටුවේ සැලැස්ම Portuguese map and plain of Ceylon පොතේ සඳහන්ව ඇත.   

ඒ වනවිට සපරගමුව Safragan and Nawadum Saffaragan යනුවෙන්ම ඇත. ඒ බව ‘PHILLIPUS BALOAUS IN SULA CEYLON OLD IN LANKAN’. පෙතෙහි සිතියමක සපරගමුව හඳුන්වා ඇත්තේ Safragan Province යනුවෙනි. එහි රත්නපුර යන්න සඳහන් වී නැතත් බටුගෙදර යන්න පැහැදිලිව සඳහන්ව ඇත. එහි බටුගෙදරට මදක් බටහිරින් බළකොටුව වැනි සලකුණක් ඇත. එය පෘතුගීසි බළකොටුව විය හැක.   

දැනට ඇති සමන් දේවාලය ඉදිකර ඇත්තේ II වන රාජසිංහ රජු විසින් පෘතුගීසි බළකොටුව හා දේවස්ථානය කඩා විනාශ කිරීමෙනි. එහි කැඩී බිඳී ගිය සෙල්ලිපි කොටස, ගල්කණු තැන් තැන්වල අදත් විසිර පවතී.   

රත්නපුර ලන්දේසි බළකොටුව.   

ක්‍රි.ව. 1505 දී මෙරටට පැමිණි පෘතුගීසීහු ක්‍රි.ව. 1638 තෙක් ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ බඩ ප්‍රදේශ හා සබරගමුවේ රට මධ්‍යයේ ඇති යම් යම් කොටස් ද පාලනයට නතුකර ගත්හ.   

ඒ වනවිට කන්ද උඩරට රාජ්‍ය පාලකයා වූ II වන රාජසිංහ රජු ලංකාව එක්සත් කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් පසුවිය. II වන රාජසිංහයන් විසින් පෘතුගීසින් පරාජය කරනු වස් ක්‍රි.ව. 1636 සැප්තැම්බර් 09 වෙනි දින ලන්දේසින්ගෙන් ආධාර ඉල්ලා අලිකම් ආණ්ඩුකාර කැරල් රිඩිනියර් වෙත ලියැවිල්ලක් භාර දෙනු ලැබීය. ලන්දේසි මේ සංදේශය පිළිගෙන රාජසිංහයන්ට යුද ආධාර දීමට එකඟ වන්නේ පෘතුගීසින් යටතේ පවත්නා කුරුඳු ඉඩම් බලය තමන් වෙත ලබා ගැනීමේ අභිප්‍රායෙනි.   

ඒ අනුව 1638 දී මුල්‍ම මෙහි පැමිණි ලන්දේසි බළ ඇණිය විසින් වහාම ක්‍රියාත්මක වී පෘතුගීසි පාලන ප්‍රදේශ 25ක අණසක පතුරුවා ගන්නා ලදී.   

එහෙත් සිදුවූයේ අනෙකකි. පෘතුගීසින්ගෙන් ලත් ගැහැටට වඩා ගැහැටක් සිංහලයන්ට එල්ල වන්නට විය. පෘතුගීසින් මෙරටට ඇතුළු වූයේ ආක්‍රමණිකයන් ලෙස වුවද ලන්දේසින් මෙහි පැමිණ ඇත්තේ ආරාධනයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙසිනි.   

ලන්දේසි ප්‍රධාන බළකොටුව පිහිටියේ කොළඹ කොට්ඨාසය තුළය. එයට අමතරව මීගමුව, කළුතර, අලුත්ගම, මඩකළපුව, ත්‍රිකුණාමලය යාපනය ආදී බළකොටු ස්ථාපිත කර රට අැතුළත හංවැල්ල, රුවන්වැල්ල, සබරගමුව හා බිබිලෙගම බළකොටු ඉදිකළහ. එය විදේශීන් දුටු හෙළදිව ග්‍රන්ථයේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.   

‘අභ්‍යන්තර බළකොටු සැසඳීමේදී (මලුවාන) මල්වාන කොළඹ සිට පැය 06 ක දුරින්ද හැංග්වේලි (හංවැල්ල) හෙවත් ගොර්වේබල් (ගුරුබෑවිලට) පැය 2 ක දුරින්ද සැපේරියන් රුවන්වැල්ලේ සිට බිබිලේ ගමට පැය 8 ක දුරින් වේ’ යන්නට ලන්දේසි සබරගමුවේ පෘතුගීසි බළකොටුව යටත්කර ගැනීමෙන් අනතුරුව ඔවුන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථානය එය විය. පෘතුගීසින්ට වඩා ලන්දේසින් ගොඩබිම් ප්‍රවාහනයට වඩා ජල මාර්ග ප්‍රවාහනය කෙරෙහි සැලකිලිමත් වූහ. පෘතුගීසින් මෙන්ම ලන්දේසින් කළු ගඟ ජල මාර්ගය වෙළෙඳ ද්‍රව්‍ය රැස්කර ඒවා කළුතර දක්වා ප්‍රවාහනය සඳහා යොදා ගැනිණ. ඒ කළු ගං නිම්නයේ අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, කිරිඇල්ල, රත්නපුර (සපරපුර) බළකොටු හා ප්‍රධාන තොටුපලයන් විය. එහි රත්නපුර තොටුපළ පිහිටියේ වරකාතොට පැරැණි මාර්ගයේ කළු ගං මෝය අසල ය. මෙහි එතෙර වීමට ලී පාලමක් (සුළුප්පුවක්) විය.   

මෙහි සිංහලයන් සහ ලන්දේසින් අතර වරින්වර ගැටුම් ඇතිවීම නිසා ස්ථිර බළකොටුවක් ගොඩනැගීමට සුදුසු බිමක් ලන්දේසීහු සෙවූහ. ඒ වන විට පෘතුගීසින්ට සමන් දෙවොල අසල බළකොටුව ප්‍රමාණවත් නොවූයෙන් රත්නපුර නගර මධ්‍යයේ බළකොටුවක් ඉදිකිරීමට කොන්තන්තීනු ද සා යටතේ සැලසුමක් සකසා තිබුණි. 

 එහෙත් පාලන බලය ලන්දේසින් නතුකර ගත් නිසා එය ඉදිකිරීමට සිදුවූයේ ඔවුන්ටය. ඔවුන් නගර මධ්‍යයේ උස් භූමිය අවට ස්ථිර ආරක්ෂක කලාපයක් ඇතිකර මුල්ම ලන්දේසි බළකොටුව ඉදිකර ඇත. එය ”Constantine De Sa’s Map and Plain” ග්‍රන්ථයේ සැලසුම සඳහන්ව ඇත.   

එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය. 

“සැලැස්මේ පෙන්වා දී ඇති ආකාරයට සපරගමු බළකොටුව ගොඩනගා ඇත්තේ කළුතර ලන්දේසි බළකොටුවට සමානවය. එය පිහිටා අැත්තේ දෙනවක රාජ්‍යය තුළය. මෙම බළකොටුව ආරක්ෂක කවුළු (උකුසුගුල්) 4 ක් හා අඩාන කවුළු දෙකකින් සමන්විත වේ. මෙහි හමුදා අනුකණ්ඩායමකට සිටිය හැකිය. දිස්ත්‍රික්කයේ දිශාවන්ගේ නිවස්න පිහිටියේ මෙම බළකොටුව තුළය”   

මෙම බළකොටුවේ ආරක්ෂක හා වෙළෙඳ කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන තොටුපළ වූයේ වරකාතොට තොටුපළ විය. එයට අමතරව වේගඟ කළුගඟට සම්බන්ධ වන ස්ථානයේ දෙමුවාවත තොටුපළ වේ. එය රේන්ද තොටුපළ යැයි හඳුන්වා ඇත. බළකොටුවට අවශ්‍ය ආහාර සපයන ප්‍රධාන සැපයුම් කොටුව විය.   

ලන්දේසින්ගෙන් පාලනය නතු කරගත් විගස ඉංග්‍රීසිහු බළකොටුව හා ගොඩනැගිලි නවීකරණය කර ඇත්තේ බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරයා විසිනි. ඒ බව ඉංග්‍රීසි වාර්තාවක මෙසේ සඳහන්ව ඇත. එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය.   
මෙම බළකොටුව නවීකරණයකර ක්‍රි.ව. 1817 මාර්තු 28 වන දින බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරතුමා සිංහල ප්‍රදේශයේ සංචාරයක් සඳහා පිටත්විය. ඔවුන්ට දින 2 කට   

පසුව කපුවත්ත හමුවිය. අලුත් යුද මධ්‍යස්ථානය බටුගෙදර සිට සැතපුම් 2ක් දුරට කළුගඟ හොඳින් පෙනෙන උස් බිමක විවෘත කරන ලදී.   

දැනට ඉතිරි වී ඇති ප්‍රධාන දොරටු දෙකෙහි G.R. 1817 යන්න පමණක් සඳහන්ව ඇත.   

මෙම බළකොටුව ක්‍රි.ව. 1831 අගෝස්තු මස 24 වන දින ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා ගිවිසුමක් එච්.ආර්. ස්කොට් මහතාගේ දින පොතෙහි වාර්තාවක මෙසේ සඳහන්ව ඇත.   

රත්නපුර මහ මරක්කලගේ දොන් හේන්ද්‍රික් පෙරේරා කොන්ත්‍රක්කරුය. මොහු විසින් බළකොටුව හා ගොඩනැගිලි අලුත්වැඩියාවට ඇස්තමේන්තු 6ක් වෙනම ඉදිරිපත් කොට ඇත. ඒ මෙසේය.   

 පවුම් සිලිං පැන්ස 

 
1. එහි නිලධාරින්ගේ නිවස්න අලුත් වැඩියාව 13 08 09  ගෘහ භාණ්ඩ සඳහා වියදම   


2. ප්‍රධාන ආඥාපතිගේ නිල නිවස්න 12 07 06   අලුත්වැඩියාව   


3. ආරෝග්‍යශාලාව හා බාහිර කාර්යාල 10 16 06   අලුත්වැඩියාව   


4. සොල්දාදු බැරැක්ක නවීකරණය කිරීම 35 01 09 

5. මුළුතැන්ගෙය අලුත්වැඩියාව හා 16 02 07 අවශ්‍ය භාණ්ඩ සැපයීම

6. ඇතුළත ගේට්ටු දෙකක් හා 09 12 09   ජනෙල් පියන් සැපයීම   

ඉහත සඳහන් කොන්ත්‍රාත්කරු හා සබරගමු ඒජන්තව සිටි රොබට් ස්කොට් මහතා ගිවිසුමට අත්සන් තබා තිබිණ   


බටුගෙදර බළකොටුව   

සිංහල රාජ්‍ය පාලන සමයේ රත්නපුර බටුගෙදර වෙනම ආරක්ෂක කලාපයක් ලෙස පවත්වාගෙන යාමට සිංහල රජවරු උත්සාහ ගෙන ඇත. ඒ පිළිබඳව ක්‍රමවත් සැලැස්මක් ක්‍රියාවේ යෙදී තිබුණ බව විමර්ශනය කිරීමේ දී හෙළිවී ඇත. එහි සිංහල යුද සේනාව පුරුදු පුහුණු කිරීම්, සටනට අවශ්‍ය ආයුධ තැනීම, සංවිධාන කිරීම ආහාර ගබඩා කිරීම් බටගෙදර බළකොටුව ආශ්‍රිතව සිදුකර ඇත.   

මෙම බළකොටුව සිංහල රාජ්‍ය පාලන සමයේ පාලන කේන්ද්‍රස්ථානය විය. එය පිහිටා තිබුණේ අත්ගම්මනට නුදුරු යකිණිගල වත්ත (අන්නාසි ගල්හේන) අසල පිහිටි විශාල ගල් ලෙනක් තුළය. මෙහි ඇතුළත සිංහල සේනාව 400-500 ක් රැඳී සිටීමට එකල ඉඩකඩ තිබී ඇත. එහි තුළ පිරිසිදු ජලය රැඳි පොකුණක් ද විය. එහි තුළට ඇතුළු වීම සඳහා වම් හා දකුණ වශයෙන් පිවිසුම් දොරටු දෙකක් ද එහි තිබී ඇත.   

එකල අංගම්මනට නුදුරු අන්කණුව ඕවිට ස්ථානයේ අංගම් සටන් පුහුණු කිරීම් සිදුකර ඇත. එකල එහි පුහුණුව ලත් අය අතර කුරුවිට රාළ, තැඹිලියන රාළ ප්‍රධාන සටන්කාමීහු වූහ. සමන් දේවාල භූමියේ පෘතුගීසි බළකොටුව හා කටුවන බළකොටුවට සටන්කරුවන් නර්තන විලාසයෙන් සටනට ඇතුළත් වී ඇත්තේ මෙහි පුහුණුව ලත් අය වෙති.   

පෘතුගීසින් හා ලන්දේසින් මෙම බළකොටුව යටතට ගැනීමට පෙරාතුව සිංහල සේනාව හා සටන් වැද කීප වරක් පසු බා ඇත.   

රුවන්වැල්ල (රුවනේල්) බළකොටුව   

ශ්‍රී ලංකාව ඉංග්‍රීසි පාලන අවධියේ රුවන්වැල්ල (රුවනේල්) බළකොටුව පැරැණි කොළඹ නුවර මාර්ගයේ කැළණි ගඟත් ගුරුගොඩ ඔයත් එකට එක්වන ස්ථානයේ පිහිටා ඇත. එමෙන්ම රුවන්වැල්ල උඩරටත් පහත රටත් අතර ප්‍රධාන කඩඉමක් වේ. රුවන්වැල්ල බළකොටුව මුලින්ම සාදන ලද්දේ සිංහලයන් විසිනි. පෘතුගීසි ලන්දේසි පාලන සමයන්හි ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක බළකොටුව ලෙස එම ස්ථානය ප්‍රයෝජනයට ගෙන ඇත.   

ඉංග්‍රීසින් මහනුවර අල්ලා ගැනීමට ගොස් ඇත්තේ ද රුවන්වැල්ල මෙම බළකොටුව හරහාය. ක්‍රි.ව. 1800 මාර්තු 12 වන දින මැක්ඩෝවල් ජනරාල්තුමා හේවායින් 1164 දෙනෙකු සමග ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ රජු සමග ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමට ගිය නමුත් රුවන්වැල්ලේ දී මේ සියලු අයට මහනුවර දෙසට යාමට සිංහල හමුදාව විසින් ඉඩ නොදෙන ලදී.   

එසේ වුවත් ක්‍රි.ව. 1815 දී ඉංග්‍රීසින් විසින් නැවතත් සිංහල රජුට විරුද්ධව යුද්ධයක් ආරම්භ කරන ලදී. මෙවර ඉංග්‍රීසි හමුදාව ගමන්කර ඇත්තේ රුවන්වැල්ල හරහාය. ඒ කාලය වන විට රුවන් වැල්ල බළකොටුව ඉංග්‍රීසින් විසින් යටත් කරගෙන තිබුණි. දැනටත් මේ බළකොටුවේ නෂ්ඨාවශේෂ දක්නට ලැබේ.   

එදා බළකොටුව ගොඩනගන ලද්දේ ආර්.බී. රොබට් බ්‍රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරයා විසින් බව එහි සටහනකින් ප්‍රකාශ වේ. කොටු දොරකඩ ඇති විශාල සියඹලා ගස ඒ කාලයේ දී තිබෙන්නට ඇත.   

ක්‍රි.ව. 1915 දී මාෂල් ලෝ නීතිය යටතේ ඉංග්‍රීසින් විසින් සිංහලයින් අල්ලා මේ සියඹලා ගසේ බැඳ වෙඩි තබා මරා ඇති බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ.   

රුවන්වැල්ලේ බළකොටුවට ඇතුළුවන ස්ථානයේ ඉංග්‍රීසි නෝනා කෙනෙකු සිහිවීම සඳහා මහනුවර සම්ප්‍රදායට මඟුල් මඩුවේ සැලැස්ම අනුව ඉදිකර ඇති මඩමක් ද ඇත. මෙය ඉදිකර ඇත්තේ 1892-1896 මෙම දිස්ත්‍රික්කයේ උපඒජන්ත ධුරය දැරූ ඩේවිඩ්සන් මහතාගේ භාර්යාව වූ ඩේවිඩ්සන් මහත්මිය සිහිවීම සඳහාය.   

ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ රජු ඉංග්‍රීසින්ට අල්ලා දීම සඳහා රුවන්වැල්ල ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී. ඉංග්‍රීසින්ට රජු අල්ලා දීම සබරගමුවේ එක්නැළිගොඩ නිලමේ ඇතුළු පිරිස අල්ලා දීමට උදව් උපකාර කර ඇත්තේ මෙම බළකොටුවේ සිටය.   

බිබිලේගම බළකොටුව   

සබරගමුවේ ප්‍රාදේශීය බළකොටු අතර සුවිශේෂ තැනක් බිබිලේගම බළකොටුවට හිමි වේ. පෘතුගීසි, ලන්දේසි සමයේ කොළඹ, මල්වාන, හංවැල්ල, රුවන්වැල්ල, රත්නපුර (සපරගමුව) බිබිලේගම, කටුවන, මාතර, ගොඩවාය දක්වා රට අභ්‍යන්තරයෙන් ගමන් මාර්ගයක් විය. බිබිලේගම බළකොටුව පිහිටියේ ගොඩකවෙලට නුදුරුවය. එකල බිබිලේයෝගම් නමින් හැඳින් වූ බව විදේශින් දුටු හෙළදිව ග්‍රන්ථයේ සඳහන්ව ඇත.   
ක්‍රි.ව. 1660 සිට ලංකාවේ ලන්දේසි ආණ්ඩුකාරයා වූ රයික් ලොක්ෂන් කන්ද උඩරට රාජධානියට අයත් සපරගමුව සත් කෝරළය හා සතර කෝරළය ප්‍රදේශ අල්ලා ගැනීමට හමුදාව යෙදවීමට සුදානම් වුවත් බතාවියාවේ ලන්දේසි අධිකාරිවරයාගෙන් ඒ සඳහා ඉඩක් නොලැබුණි.   

මේ අතර 1664 දී කන්ද උඩරට රජතුමාට විරුද්ධව අඹන්වෙල රාළගේ ප්‍රධානත්වයෙන් කැරැල්ලක් ඇතිවීම ලන්දේසින්ගේ වාසියට හේතුවිය.   

රජතුමා එම කැරැල්ල මැඩ පැවැත්වීමට ලන්දේසින්ගෙන් උදව් උපකාර ඉල්ලූවිට කොළඹින් හා ගාල්ලෙන් ලන්දේසි හමුදා කාණ්ඩ දෙකක් උඩරටට යවන ලදී. මේ අවස්ථාවේ ලන්දේසි හමුදා කැළණි ගඟ අසබඩ රුවන්වැල්ල හා වලවේ ගඟ අසබඩ (ගොඩකවෙලට නුදුරු) බිබිලේගම බළකොටුව යටත් කර ගන්නා ලදී.   

මේ පිළිබඳ සටහන් Germans in Dutch Ceylon R.‏Pavan ග්‍රන්ථයේ මෙසේ සඳහන්ව ඇත.   

This (With Ruwanvella and Bibiligma) Were Held by R.Vangoons With the grudging Consont of Bathavia Much of the rost of the New Tervitcries were about oned (H/92) this 1675 report ep.cits in Fignres as held gy lascar in it Was eveacuated that some yead, and in 1680 Schweitzer mentions it as” New demo lisnt” (VII/52)   

එහි සිංහල අනුවාදය මෙසේය.   

මේ වන විට අලුතින් ඈඳාගන්නා ලද රුවන්වැල්ල සහ බිබිලේගම ඇතුළු ප්‍රදේශ වැඩි කොටසක් අත්හැර දමා තිබුණ නිසා R.Vangoons යටතේ මෙය තබා ගන්නේ බතපියාව අදිමදි කරමින් දෙන ලද කැමැත්ත ඇතිවය. (H/92) 1675 ඔහුගේ වාර්තාව අනුව මෙම ස්ථානය තබාගෙන ඇත්තේ ලස්කිරිඤඤ හමුදාව විසිනි. 1675 වසරේදීමය. ස්වෙයිට්සන්ස් සඳහන් කරන මෙය අලුතින් බිඳ දැමූ එකක් ලෙසය.   

“ලංකා ඉතිහාසය ද්විතීය භාග්‍ය” හාන්දුපැල්පොල පුඤ්ඤරතන හිමිගේ 88 වන පිටෙහි මෙසේ සඳහන්ව ඇත.   

ක්‍රි.ව. 675 මාර්තු 12 ෆන්ගුන්ස් ආණ්ඩුකාර තැන ස්වකීය ආණ්ඩුකාර ධුරය පවරා හෝ බතාවියේ ආණ්ඩුකාර ධුරයට පත්විය. රාජසිංහ රජතුමා මේතාක් නිශ්ශබ්දව සිටියේය. රෛයික්ලොක් ගුන්ස් (කනිෂ්ඨ) ආණ්ඩු කාලය උදාවූ වහාම නැවතත් වියවුල් උපදවන්නට පටන්ගත්තේය. ජුලි මස රාජාධිරාජසිංහ රජුගේ සේනාව බිබිලේගම කොටුවට පහර දුන්හ. කොටුව වටලා ඊට ජලය ලබා ගැනීම අවහිර කළේය.   
කොටුව ගිනි තැබීමට මෙන් අවට විශාල දරගොඩවල් රැස්කළාහුය. එයින් බියපත් කොටුව ආරක්ෂා කිරීමට නියුක්ත භටයෝ විරුද්ධත්වයක් නොමැතිව යටත් වූහ. එහිදී අල්ලාගත් කාලතුවක්කු හතරක් (4) හඟුරන්කෙත මාලිගයේ කෞතුක භාණ්ඩ ලෙස තබන ලදී.   

කිරිඇල්ල බළකොටුව   

කිරිඇල්ල බළකොටුව රත්නපුර – පානදුර මාර්ගයේ කළු ගං නිම්නයේ නැගෙනහිර වම් ඉවුරේ පිහිටා තිබූ බවට සාධකයන් ඇත. පෘතුගීසි හා ලන්දේසින් කළු ගඟ ඔස්සේ කුරුඳු, කරුංකා හා කුළුබඩු ආදිය මෙම බළකොටුව තුළ රැස්කර තබා කළුතර දක්වා ප්‍රවාහනයට ජල මාර්ගය යොදා ගැණින. ඒ කළු ගං නිම්නයේ කළුතර සිට අඟුරුවාතොට, නම්බපාන, කිරිඇල්ල, රත්නපුර (සපරගමු) බළකොටු හා ප්‍රධාන තොටුපළයන් විය.   

මෙම බළකොටුව මුලින් සකසා ඇත්තේ පෘතුගීසීන්ය. මෙහි පැති බැම්ම සඳහා විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කුට්ටි අලි ඇතුන් ලවා අද්දවා සකස් කර ඇත. බළකොටුවේ හැඩය සෘජු කෝනාකාර විය. මෙහි ආරක්ෂක කුටි, ගබඩා හා අණදෙන නිලධාරින්ගේ නිල නිවෙස්ද මෙහි ඉදිකර තිබුණි. එහි නටබුන් අදත් දැකිය හැකිය.   

මෙම බළකොටුව පිළිබඳ දිසාපති (R.H BASST 1829 Romatic Ceylon) වාර්තාවක  (චමත්කාරජනක ලංකාව) මෙසේ සඳහන් වේ.   

Near the road from Panadura to Ratnapura on the eastern Bank of the Kaluganga at Kirilla, areth ruine as a largo Portuguese fort, Which Situated on high ground at a sharp bend in the stream, Occupied a Position Combining strongth and with beauty, Built both to the command to Water High way and also as a Store for Aroca Cinnamon and Spices, it Contained a fine Residence for the Commandant, below Whose Windows, on the Outer Escarpment at the Walls, Sproed a broad terrace over looking the river and Mounts of Kukul Korale, Here in the cool of the evening the governor and his lady could Withdraw from the military atmosphere within the battlements to enjoy the beauties of unrivalled tropical Seenary”

  එහි සිංහල අනුවාදය

“පානදුරේ සිට රත්නපුරයට එන මාර්ගය අසල කළුගඟේ නැගෙනහිර ඉවුරුබඩ කිරිඇල්ලේ, එම ගඟේ තියුණු වංගුවක උස් භුමියක විශාල පෘතුගීසි බළකොටුවක නටබුන් හමුවේ. මෙම ස්ථානය බලය හා ශක්තියත් සුන්දරත්වයත් එක් වූ තැනකි. ජල මාර්ගය පාලනය කිරීමටත්. හමුදා අණදෙන නිලධාරියා සඳහා කදිම නිවාසයක් තනවා තිබුණි. පුවක් කුරුඳු හා කුළුබඩු ගබඩා කිරීමටත් මේ මගින් හැකි විය. නිවාසය ඉදිකර තිබුණේ පුළුල් තැන්නකය. එම නිවාසයේ කවුළුවලට පහතින් බලන විට. ප්‍රාකාර බැම්මට පිටින් සානුවේ දිග දැඩි බෑවුම මත සිට ගංගා ගව්වත් කුකුළු කෝරලයේ කඳු වැටිත් දැකිය හැකි විය. ඝර්ම කලාපික ස්වභාවික දර්ශනය ද නැරඹිය හැකි විය. ඒ මෙසේය. සඳ සිසිලේ ආණ්ඩුකාරවරයාට ස්වකීය ආර්යාවත් සමග යුද වාතාවරණය මගහරිමින් වෙඩි තැබීම සඳහා ඉදිකර ඇති මන්දිරයේ මිටි කුලුන මත සිට මෙම දර්ශනය නැරඹිය හැකිවිය” යන්නය.  


මැණික් කඩවර බළකොටුව   

කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කයට අයත්වන තවත් ප්‍රධාන බළකොටුවක් වන්නේ මැණික් කඩවර බළකොටුවයි. එය රුවන්වැල්ල – මහනුවර මාර්ගයේ නාමල්දෙණිය හන්දියට නුදුරින් පිහිටා ඇති අතර වරකාපොළ ප්‍රදේශිය ලේකම් බල ප්‍රදේශයට අයත්ව පවතී.   

මෙම බළකොටුව සුවිශේෂී වන්නේ උඩරට හා කරන යුද්ධයකදී ඉතා වැදගත්වන බැවිනි. අසවේදුගේ කාලයේ දී පහතරට කැරැලි මර්දනය කිරීමට අමතරව උඩරට රාජ්‍යය ආක්‍රමණය කිරීමේ අවශ්‍යතාව සපුරා ගැනීමට ක්‍රම යෙදීමට මෙමගින් හැකි නිසා විය හැක. මෙයට අමතරව හමුදා අනුකණ්ඩයන් ප්‍රාදේශීය කුඩා බලකොටුවන්හි රඳවා තිබිණ. එයින් අරන්දර, දිවෙල, අමුණුගස් හින්න, අට්ටාපිටිය බළකොටු ඉන් සමහරක් වේ. 

 ක්‍රි.ව. 1603 උඩරට ආක්‍රමණයට පෙර මැණික් කඩවර අට්ටාපිටිය බළකොටු ශක්තිමත් කළහ. මෙහිදී සතර කෝරළය සන්සුන්ව තබා ගනිමින් උඩරට රජු මෙල්ල කරගැනීම පිණිසත් මැණික් කඩවර ස්ථිර බළකොටුවක් තැනවීමේ වැදගත්කම අසවේදු තේරුම් ගත්තේය. අවශ්‍ය කම්කරුවන් හා නිර්මාණ ශිල්පීන් තෝරාගෙන ක්‍රි.ව. 1598 සැප්තැම්බර් මස සෙල්වදොර් පෙරෙයිරා නමැත්තෙකුට බළකොටු සෑදීම භාරකර ඇත.   

සුදුසු ස්ථානයක් තෝරාගත් හෙතෙම උඩරටින් එල්ල විය හැකි ප්‍රහාරයන්ට මුහුණ දීමට මුලින් ලී වැටක් සහිත බළකොටුවක් තනවා මාස 04 ක් ඇතුළත ආරක්ෂක ගල් බැම්මක්ද තනවා ක්‍රි.ව. 1599 ජනවාරි වනවිට බළකොටුවේ වැඩ අවසන් කොට ඇත.   

එහි හමුදාව නතර කරන ලදී. මැණික් කඩවරට නුදුරින් ‘හොලොම්බුව’ නමැති ගමේ විශාල බළකොටුවක් තිබුණු බවත් එතනට ද පෘතුගීසින් වඩා ප්‍රසිද්ධ නම වූ මැණික් කඩවර යන නාමය භාවිතා කළ බව ‘රේවන්’ හාර්ට් කියයි. එම ගමේ පැරැණි බළකොටුව යැයි සිතිය හැකි තැනක විශාල පස් ගොඩැල්ලක් තිබෙන බව බෙල් මහතා පෙන්වා දී ඇත   

සබරගමුවේ බළකොටු පිළිබඳ මෙමගින් කරුණු බිඳක් පසක් කර ගත හැකිය.  

පැරැණි ලංකාවේ වැව් අතර මධ්‍ය ප්‍රමාණ විශාලත්වයකින් යුතු කලාවැව ඉතා දර්ශනීය පරිසරයක පිහිටා ඇත. කලා වැව කරවූයේ ධාතුසේන රජුය. සැබැවින්ම කලා වැව යනු කලා වැව හා බළලු වැව යන වැව් දෙකක එකතුවකි. ඒ නිසා “පූජාවලිය” ග්‍රන්ථයේ මේ වැව හඳුන්වනුයේ කලා බළලු වැව නමිනි.

වැව් දෙක අතර කුඩා බිම් තීරුවකින් ඒ දෙක වෙන්වෙන අතර දිය ඇළකින් වැව් දෙක සම්බන්ධ වේ. මේ බිම් තීරුවේ අතීතයේ බලගතු කුවේණි කෝවිලක් තිබූ බව ජනප්‍රවාදවල කියැවෙයි. බිරිය හා අමනාපව වනගත වී මුව රංචුවක් සමඟ දිගු කලක් වනයේ ජීවත් වූ මිනිසකු හෙළි කළ රහසක් අනුව කල වැලකින් හිරවී පැවැති ස්වභාවික ජලාශයක් විශාල කොට බඳවා ධාතුසේන රජු කලාවැව කරවා ඇත. මෙහි එක් කෙළවර විජිතපුර විහාරය වෙයි. විජිතපුර විහාරයේ සිට සැතපුම් දෙකක් පමණ අෑතින් අවුකන බුදුපිළිමය ඇත. කලා වැවෙන් ඇරැඹෙන යෝධ ඇළ හෙවත් ජයගඟ මඟ දිගට වැව් පෝෂණය කරමින් අනුරාධපුර දක්වා ගලා යයි.

ගලේවෙල නගරයේ සිට මඩාටුගම හරහා කලා වැවට විහිදෙන පාර සිත් වශී කරවයි. වැව පීරාගෙන එන සුළඟ ඩා බිඳු නිවා ඇඟේ ගත සනහාලයි. කලා වැවේ යෝධ පැරැණි බැම්ම දිගේ මාර්ගය විහිදී ඇත. කුඩා කඳුවලින් ගලා එන ඔයවල් තාරපාර දිගේ ගලා ගොස් වැව දෙසට එක්වෙයි. වර්ෂා වේලාවට ඔයවල් ජලයෙන් පිරුණු විට තාර පාරේ ගලන ජලකඳ අඩු වනතුරු යෑම අසීරු වෙයි. මාර්ගය දිගටම කලා වැව පිරුණු ජල කඳ තෙමා ගෙන එන සීතල සුළං මැද සිත ගත ප්‍රබෝධවත් වෙයි. කලා වැව් අඩවිය හා අවට පරිසරය පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ගේ අඩවියයි.

පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ගේ අණසක හාස්කම් කලා වැව හා අවට ගම්වල පැතිර පවතී. අස්වැන්න කපාගත් පසු පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ට විශේෂ පුද පූජා පවත්වයි. සඳ පහන් රාත්‍රිවල පණම් බණ්ඩාර දෙවියන් වැවේ දිය ක්‍රීඩා කරන බව ඔරු පදින බොහෝ දෙනකු දැක ඇත. වැව් සුළං කඳ දෙබෑ කරමින් සඳපායා ඇති පාළු රාත්‍රිවල සුදු අසුපිට නැඟී පණම් බණ්ඩාර දෙවියෝ කලා වැවේ මාර්ගය ඔස්සේ අසු මෙහෙයවති. ලෙඩට දුකට අපල උපද්‍රවවලට පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ට භාරහාර වී පුදපූජා පැවැත්වීම වැසියන්ගේ චාරිත්‍රයයි.

පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ට අමතරව කලාවැව ආරක්ෂාවට කඩවර දෙවි කැපවී සිටියි. ධාතුසේන රජු කරවූ කලාවැවේ ගංවතුරකදී වැව් බැම්බ කැඩී යෑම වැළැක්වීමට මැටිදිය මාපකයක් විය. එය භාරව කටයුතු කළ මුරකරුවෙක් විය. එක් අන්ධ භික්ෂුවකගේ සැරයටිය වැදී මැටිදිය මාපකය බිඳී ගියේය. එක් දිනක පටන් ගත් නා කපන වැස්ස දින දෙක තුනක් නොකඩවා පැවැතුණේය.

මුරකරු වරින්වර මැටි දිය මාපකය වෙත ගොස් වැවේ ජල ප්‍රමාණයේ වැඩිවීම වරින්වර පරීක්ෂා කිරීමට විය. එය හිමි නමගේ සැරයටි පහරින් බිඳී ගොස් තිබුණු බැවින් මැටි ජල මාපකය වැවේ ජල මට්ටමේ වැඩිවීම පෙන්නුම් කළේ නැත. රාත්‍රියේ අන්ධකාරය සමඟ කලා වැවේ යෝධ බැම්ම කඩාගෙන වැවේ වතුර දෝර ගලන්නට විය. ශෝකය ඉහවහ ගිය මුරකරු කැඩී ගිය වැව් බැම්ම මත නැඟී වැව් දිය කඳට පැන මළේය.

ඉන්පසු කඩවර දෙවි නමින් භූතාත්මයක් ලබා අදත් කඩවර දෙවි ලෙස පුද පූජා ලබමින් බාරහාර ගනිමින් කලාවැව ආරක්ෂා කරයි. බහිරව දෙවියන්ට කැප වූ දේවාල කලා වැවේ ඇත. කලාවැව නුදුරු යටිගල්පොත්ත ගමේ පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ට පැවැත්වූ පූජා උළෙලක් බැලීමේ වාසනාව දඹුල්ල උපගුරුවරයකු ලෙස සේවය කරමින් සිටියදී මට හිමිවිය. අඳුරු වැටෙන විට යක්දෙස්සන් චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර ඉෂ්ට කරමින් පුරා පැය ගණනාවක් කවි කියමින් බෙර ගසමින් – නටමින් පූජා පැවැත් විණ. ඉන්පසු රැස්ව සිටි පිරිසට දෙවියන්ට පිදූ දේව පූජාව විශාලව වැඩුණු නෙලුම් කොළවල තබා කෑමට බෙදා දීම සිදුවිය.

රැස්ව සිටි අය ඉමහත් භක්තියෙන් ගෞරවයෙන් ලැබුණු දේව පූජාව නෙලුම් කොළවල තබා කෑමට බෙදා දීම සිදුවිය. රැස්ව සිටි අය ඉමහත් භක්තියෙන් – ගෞරවයෙන් ලැබුණු දේව පූජාව නෙලුම් කොළ මත තබා ගෙන අනුභව කරන අයුරු දැක ගත හැකි විය.

කලාවැව අවට ගම්මානවල මහලු හා මැදිවිය ගොවීන් අතර පණම් බණ්ඩාර දෙවියන්ට කැපවූ ගායනා කරන කවි රසවත් තාලයට කටපාඩමින් කියනු ඇසිය හැකිය. ගිනියම් අඩවිය කලාවැවේ සීතල ජල කඳෙන් තෙත් කළ බැවින් එයට කළ ගුණ ලෙස පණම් බණ්ඩාර දෙවියන් දෙවනුව කඩවර දෙවි පිදීම ගැමියන්ගේ කළගුණ සැලකීමක් මෙන්ම අව්‍යාජ ගැමි ජීවිතය විදහාපාන කැටපතක් වෙයි.

එස්. කේ. ජයවර්ධන

Older Posts »

Categories